«قاراوعلان» فيلمىندەگى قازاقتار

عالامتوردىڭ ەڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك جەلىلەرىنىڭ ءبىرى Facebook دەپ اتالادى. سودان تۇركيا قازاقتارىنىڭ سول ەلدەگى تاريحي كينوعا تۇسكەنى تۋرالى اقپاراتتى كوزىمىز شالىپ قالدى. فيلم سوناۋ 1965 جىلى ومىرگە كەلگەن ەكەن. عاجابى سول, وندا ايگىلى مۇستافا وزتۇرىكتىڭ اكەسى دە ويناپتى. تاعى ءبىر قىزىعى, بىزگە سوڭعى ون جىلدىڭ بەدەرىندە جەتكەن «قاراجورعا» ءبيىن قانداس­تارىمىز 46 جىل بۇرىن وسى فيلمدە ورىنداپتى. وقيعا قالاي بولىپ ەدى؟ 1965 جىلى كينوعا تۇسكەن قانداس­تارىمىزدى قازىر كىم بىلەدى؟ مىنە, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن ىستامبۇلداعى ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابدۋاقاپ قارامەن ينتەرنەت ارقىلى تىلدەسىپ, اڭگىمەلەپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – قازاقتار 1952-1954 جىلدارى التايدان گيمالاي, ودان پاكستان ارقىلى تۇركياعا كوشىپ كەلگەن. ولار ارقاشان تاريحىن, ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن تۇرىكتەرگە تانىستىرۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ورايلى ءساتتى پايدالانا بىلگەن, – دەيدى عالىم. – سونىڭ ءبىرى كينو سالاسى بولعان كورىنەدى. وعان 1965 جىلى تۇسىرىلگەن “قاراوعلان” كينو­سى دالەل بولا الادى. اتالمىش تۋىندى 1965-1972 جىلداردا 7 سەريا بوپ ءتۇسىرىل­گەن. سونىڭ ەكەۋىندە قازاقتار قوسىمشا رولدەردە ويناعان ەكەن. ولار «التايدان كەلگەن جىگىت” جانە “جامۇقانىڭ كەك قايتارۋى” دەپ اتالادى. مەنىڭ تاڭ قالعانىم, جاڭاعى اتتارى اتالعان فيلمدەردەگى كىشىگىرىم رولدەردە جۇرگەنىنە قاراماستان اتالارىمىزدىڭ سول كارتيناعا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بوياۋ­لا­رىن سىڭىرە ءبىلۋى. وعان دالەل – كينوداعى قازاق كيىمدەرى مەن كيىز ءۇي, بي جانە اندەر. «قاراوعلان» تۇركيالىق جازۋشى سۋات يالاز شىعارماسىنىڭ قاھارمانى رەتىندە ومىرگە كەلگەن فيلم. ول كەيىپكەر ءحىىى عاسىرداعى شىڭعىسحان ۋاقىتىندا ءومىر سۇرەدى. شيراق, اقىلدى, باتىل, مىقتى جاس باتىر رەتىندە سومدالعان قاراوعلان ادىلەتسىزدىككە قارسى كۇرەسۋشى تۇلعا. اتاق­تى جامۇقانىڭ ز ۇلىمدىقتارىنا تويتارىس بەرەدى. بۇل كەيىپكەردى تۇرىك حالقى قاتتى ۇناتادى. وسىنى بايقاعان جازۋشى سۋات يالاز شىعارماسىن كينوعا بەيىمدەيدى. ءسويتىپ, ونىڭ العاشقى سەرياسى – “التايدان كەلگەن جىگىت” 1965 جىلى ومىرگە كەلەدى. ودان كەيىن التى سەريا ءوز جالعاسىن تابادى. سۋات يالاز ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كينوعا ىستامبۇلداعى قازاقتاردى كوپ پايدالانعان ەكەن. فيلمگە قاراپ وتىر­ساق, ونداعى اكتەرلەردىڭ كيىمدەرى ءبىزدىڭ ۇلتتىكى. كەرەي تىماق, بەشپەت, شاپان. سونداي-اق وندا ءبىر كيىز ءۇي كوزگە تۇسەدى. «بۇل قايدان كەلگەن؟» دەپ سوندا فيلمدە قاتىسقان اعالارى­مىز­دان سۇر­ا­عانىمىز بار. سويتسەك ول ءتۇر­كيا­دا ءبىر اي ىشىندە جاسالعان ەكەن. ونى قوبداباي دەگەن اقساقال  ءوزى جاساپتى. اجە-اپالارىمىز كيىز باسقان. وعان ءبىر تۇرىك بايى دەمەۋشى بولىپتى. ونىڭ جاعدايىن تاعى دا جوعارىداعى فيلمدە بولعان كىسىلەردەن سۇراساق: «كوپ اقشا العامىز جوق. ماقسات – كينوعا قاتىسىپ, قازاقتى تانىتۋ بولدى. جانە باستى رولدەردە ەمەس, قاراپايىم, ۇساق-تۇيەك فيگۋرانت رەتىندە تۇستىك قوي. سوندىقتان كۇنىنە 5 ليرادان عانا الدىق», – دەيدى. ءيا, سولاي. اتالارىمىز اتاق ءۇشىن ەمەس, ەل قامى مەن سالت-ءداستۇردى تۇرىك­تەرگە تانىتۋ ءۇشىن قاتىسقان عوي كينوعا. ءسويتىپ, مۇندا جاسى ەگدە تارتقان اقساقال, جاس بالا, ءبارى كينوعا ءتۇسىپ قالعان. ماسە­لەن, ءوزىمنىڭ ناعاشى اتام, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قايتىس بولعان قاھارمان قا­جى­نى فيلمنەن كورىپ ەرەكشە سەزىمگە ءبو­لەن­دىم. قازىر سول ادام­داردىڭ كوبى قاي­تىس بولعان. سوندىقتان تۇركياداعى كوپ­تە­گەن قانداستارىم فيلمدە اتالارىن نەمەسە اكەلەرىن, اجەلەرىن كورىپ, ولارمەن كينوبەينە ارقىلى جۇزدەسۋدە. سونداي جان­دار­دىڭ ءبىرى ايگىلى سپورتشى مۇستافا ءوز­تۇرىكتىڭ اكەسى كابەن (شىن اتى كاكىم­باي) وزتۇرىك دەر ەدىم. ول كىسى كوش باس­تاعان جەتەكشى, دومبىرا تارتاتىن جانە ولەڭ جا­زا­تىن بەساسپاپ ادام بولعان. اعا­مىز فيلم­­دە وسى ونەرلەرى ارقىلى قالىپ قويعان. ءبىر ەپيزودتا كابەن قاجى دومبىرا­سى­مەن ايگىلى «قاراجورعا» ءبيىنىڭ كۇيىن شەرتىپ وتىرعانى بايقالادى. ال ءبيدى قابىلاقات دەگەن اعامىز ورىنداپ بەرگەن. كەلەسى كورىنىستە قازاق ءانى دە ەستىلەدى. وندا ەر ادامدار مەن ايەلدەردىڭ سىبىزعى جانە دومبىرامەن قوسىلىپ “جەتىارال جەرىم-اي” ءانىن شىرقاپ وتىر. الماتىدان كەلگەن ءبىر مۋزىكا زەرتتەۋشىسى مۇنىڭ قازاقتا از كەزدەسەتىن ءۇردىس ەكەنىن كور­سە­تە كەلىپ: “سىبىزعى مەن دومبىرا ەكەۋىن ءبىز قازىرگى كۇندە ەندى-ەندى پايدا­لانىپ كەلە جاتىرمىز. ال ونى تۇركيالىق قازاق­تار بۇرىن دا جاقسى پايدالانعان ەكەن”, دەگەندى ايتتى. [nggallery id=5] دايىنداعان ارشات ورازوۆ.