التىن عاسىردىڭ «التىنتاۋى»

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا وتكەن «قۋاتتى قازاقستاندى بىرگە قۇرامىز!» اتتى فورۋم-كورمە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋىن ايشىقتاعان ايرىقشا وقيعا بولدى. «قازاقستاندىق قامتۋ- 2011» كورمەسىنە تاڭداۋ تۇسكەن 139 تاۋار ءوندىرۋشى مەن قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ تاۋارلارى ۇسىنىلۋى, ەلباسىعا 114 ميلليارد تەڭگەنىڭ 75 ينۆەستيتسيالىق نىسانى تانىستىرىلعانى وتانداستارىمىزدى ماقتانىش سەزىمىنە بولەدى. بۇل, ەلباسى ايتقانىنداي, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار يندۋستريالىق ساياساتتىڭ العاشقى كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسى ءارى الەمنىڭ وزىق 50 ەلىنىڭ قاتارىنا ءبىرتابان جاقىنداي تۇسكەنىمىزدى بىلدىرەتىن بيىك باعام.   نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكونوميكاداعى ءوسىمنىڭ 7 پايىزىن 2010 جىلى ىسكە قوسىل­عان جاڭا كاسىپورىندار قامتاماسىز ەتكەندىگىنە ريزا كوڭىل ءبىلدىرىپ, مۇندا استانالىق اقمولا وبلىسىنىڭ ۇلەسى سالماقتى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. وبلىس 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە جالپى قۇنى 649 ميلليارد تەڭگە­نىڭ 31 جوباسىن قامتيتىن ينۆەس­تي­تسيالىق الەۋەتتى قۇرىپ وتىر. سەرپىلىستىڭ العاشقى جىلىندا 15 جوبا ىسكە اسىرىلسا, بيىلعى مەجە – 16. اقمولا­لىقتار اتىنان كورمەگە 4 كاسىپورىن قاتىسىپ, بيىلعى جارتىجىلدىقتا ءونىم بەرە باستاعان 5 نىساننىڭ جۇمىسى تانىستىرىلدى. بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوڭىر تىرشىلىگىن جانداندىرۋداعى ورنى ەرەكشە. سولاي دەسەك تە, «التىنتاۋدىڭ» اتى بولەك شىعىپ تۇرا­تىندىعى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋم-كورمەدە الەمدىك دەڭ­گەيدەگى جاڭا كاسىپورىننىڭ اياق الىسىن ۇلگى ەتىپ سويلەۋى, وسىمەن ساباقتاستىرىپ, ەلىمىزدە الداعى كەزدە جىلىنا 70 توننا التىن ءوندىرۋ مىندەتىن قويۋى كەزدەيسوق ەمەس. قازاقستاندا 120 التىن كەن ورنى بولسا, ۇكىمەتكە وسىناۋ وندىرىسكە قاتىستى ءبىر­ىڭعاي زاۋىت قۇرىپ, ساپالىق كور­سەتكىش­تەردى جاق­سارتۋعا تاپسىرما بەرىلدى. بۇل كوكشەلىكتەرگە كوڭىل وسىرەر جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىندەي. بۇرىن ول ۆاسيلكوۆ تاۋ-كەن بايىتۋ كومبي­ناتى اتالاتىن. ەل­باسى ن.نازارباەۆ بىل­تىرعى 28 مامىردا التىن ايى­رۋ فابريكا­سىن ءوز قو­لى­مەن ىسكە قوسقان سال­تا­ناتتى ساتتە بولا­شاق­تىڭ كاسىپور­نى­نا «ال­تىن­تاۋ-كوكشە­تاۋ» اتاۋىن بەرۋ ج­و­نىندە ۇسىنىس جاساعان ەدى. بۇگىندەرى جۇرت اۋ­زىندا «التىن عا­سىر­دىڭ «ال­تىنتاۋى» دەگەن ءسوز دە ءجيى ايتىلادى. «استانا كۇنى» مەرە­كە­سىنىڭ ەرتەڭىندە «ال­تىنتاۋعا» اسىقتىم. كوك­­شەتاۋدىڭ كەز-كەلگەن شاعىن اۋدانىنان ار­نايى اۆتوبۋستار اعىلىپ تۇرادى. جا­نىمداعى كورشىم ءسوز باستادى. – تانىمادىڭىز با؟ سومكەمدە گازەتىڭىز بار. ساۋلە ازناباەۆامىن, – دەيدى پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە وقىپ كەلگەن ينجەنەر قىز. سەزگە تاتي­تىن فورۋم-كورمە بولدى. ەلباسىنىڭ: «ين­دۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما سەرپىنمەن باستالدى. مۇنى مەن مەملەكەت پەن تاۋەلسىزدىكتى قۇرۋمەن ماڭىزى بىردەي مەملەكەتتىك تاپسىرما دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز الەمدىك يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا قوسى­لۋى­مىز كەرەك... الەم قازىرگى كۇنى بەسىنشى تەحنولو­گيا­لىق توڭكەرىس قارساڭىندا تۇر», دەگەن سوزدەرى بۇگىنگىنىڭ ەرتەڭگە ولشەم بولماي­تىندىعىن ەسكەرتكەندەي. شىندىعىندا, ىزدەنىستەن تانباعاندار ىلگەرى باسپاق. قىرىق جىلدان استام تاريحى بار ءوندىرىس ورنى كۇردەلى بۇرالاڭ بەلەستى باستان وتكەردى. الىپ كەشەننىڭ جۇمىسى توقتاپ قالعان كەزدەر دە بولعان. سوعان قاراماستان, 1991 جىلى كەن ورنىندا تمد-دا العاش رەت كەندى ۇيمەلەپ ۇساقتاۋ ءتاسىلى قولدانىلدى. ول التىن ايىرۋ دەڭگەيىن كوتەرىپ, كاسىپورىن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ كۇتىلدى. ايتكەنمەن, اتالعان ءادىس تابيعي قورى بىرتىندەپ ازايىپ كەلە جاتقان قىشقىل قۇرامدى كەننىڭ ءتيىمدى وڭدەلۋىن قامتا­ما­سىز ەتكەنىمەن, قورلانۋى جونىندە مەيلىنشە سەنىمدى سۋلفيد كەنىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى جانە قوماقتى ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرۋدى العا تارتتى. كومپانيانىڭ بۇرىنعى باسشىلارى 2003-2006 جىلدارى جاڭا التىن ايىرۋ فاب­ريكاسىن سالۋعا تالپىنىس جاساپ كورگەن, بىراق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن, ەڭ باستىسى, زا­ما­نالىق تەحنولوگيانىڭ جوقتىعىنان قۇ­رى­لىس قولعا الىنباي قالدى. وسىنىڭ سال­دارىنان كەنىشتەن ءوزى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ 2006 جىلعا دەيىن باس-اياعى 11,5 توننا قىمبات مەتالل مەن 14,3 ميلليون توننا كەن الىندى. پرەزيدەنتتىك باعدارلاما شاراپاتىمەن كەنىشتە تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل ىسكە 60 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 700 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرىلدى. كوپتەن كۇتكەن التىن ايىرۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى 2008 جىل­دىڭ ساۋىرىندە باستالىپ, 2009 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا اياقتالدى. مۇنداي سەر­پىلىس الەمدىك تاجىريبەدە بولماعان. ادەت­تە مۇنداي نىسانداردى پايدالانۋعا بەرۋگە ورتا ەسەپپەن بەس جىل ۋاقىت جۇم­سالادى ەكەن. قايتارىم كوكەيدەگى ەسەپتەن اسىپ ءتۇستى. بىلىكتى مامانداردىڭ ساراپتاۋىنشا, اتال­عان نىساننىڭ تولىق قۋاتىنا ەنۋىمەن جى­لىنا 8 ميلليون توننا شيكىزات وڭدەۋگە ءمۇم­كىندىك تۋادى, ال الىنعان جالپى كەننىڭ كولەمىن 122,3 ميلليون تونناعا جەتكىزۋ جوس­پارلانۋدا. مۇندا قازىردىڭ وزىندە جى­لىنا 13-14,5 توننا التىن ءوندىرۋ بەلگىلەنگەن نەمەسە كەنىشتى پايدالانۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە 215 توننا التىن الۋ جونىندە تۇ­جى­رىم جاسالۋدا. بۇل وتكەن كەزەڭدەردەگى كورسەتكىشتەردەن 10 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز. باس ماركشەيدەر ۆيكتور حايكوۆ ءوندى­رىس­تىك ۇدەرىستەگى نەگىزگى وزگەرىس قۇرامىندا التىنى بار كەندى قايتا وڭدەۋ كەزىندە ونى ۇيمەلەپ ۇگىتۋدەن باس تارتۋ جانە التىن ايىرۋ بارىسىنداعى ءداستۇرلى تاسىلدەرمەن بىرگە كۇردەلى ءارى كەشەندى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ەكەندىگىن ايتادى. ول فلوتاتسيا, گراۆيتاتسيا جانە تسيانداۋ تاسىلىنەن كورىنىس بەرەدى. جاڭا فابريكا 600 اتاۋدان تۇراتىن, كوپ­تەگەن كورسەتكىشتەرى بويىنشا زاما­نالىق وزىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. بۇلار نەگىزىنەن كانادا, اۆستراليا, اقش, بولگاريا, شۆەتسيا, فينليانديا, گەرمانيا, يتاليا جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنەن جەتكىزىلگەن. كەن ءوندىرىسى پاركىنىڭ جابدىقتارى تولىق الماستىرىلدى. قازىر مۇندا امەريكا, جاپونيا, شۆەتسيانىڭ سىننان وتكەن زاما­نالىق 67 دانا تاۋ-كەن تەحنيكاسى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل تەحنيكالاردىڭ جالپى قۇنى 50 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. ارينە, مۇنداي وزىق تەحنولوگيا مەن جابدىق­تاردى باسقارۋ جوعارى بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتە­دى. بۇگىنگى كۇنى كومبينات قۇرامىندا 1950 ادام بار. بىلتىر 1000 ادام كاسىبي دايار­لىقتان وتكەن. جالپى, كومپانيا 2007 جىلدان بەرى كادر­لاردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋعا 2 ميلليون دوللارعا جۋىق قارجى جۇمساعانى بولا­شاقتىڭ بەرىكتىگىن اڭعارتادى. سونداي-اق, اكتسيونەرلىك قوعام ۇجىم مۇشەلەرىنە ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋعا, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋگە ايرىقشا كو­ڭىل بولەدى. وسى ماقسات­تارعا 4 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلعانى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بول­ماق. كاسىپورىننان قايتار ساتتە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ايشىقتى ەتىپ جازىل­عان مىناداي سوزدەرى كوزىمە ءتۇستى: «الەمدى قۇرساعان ەكونوميكالىق داعدارىس ازۋلى مەملە­كەتتەردىڭ ءوزىن تەڭسەل­تىپ تۇرعان كەزەڭدە ءبىز جاڭا كاسىپورىندار سا­لىپ جاتىرمىز. استانا­لىق اقمولا وبلىسىندا بۇگىن شىن مانىندەگى “التىن زاۋىت” پاي­دالانۋعا بەرىلدى». باتالى تىلەكتىڭ استا­رىندا «التىنتاۋ-كوكشەتاۋ» اق ۇجىمىن العا باستار, ەل يگىلىگىن ەسەلەۋگە جىگەرلەندىرەر قۋات قاينارى جاتقانىن اڭعاردىم. باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى.