12 شىلدە، 2011

قازاقتىڭ بەل بالاسى

362 رەت كورسەتىلدى
حالقىمىز عاسىرلار بويى اڭساپ، بەرتىن ءتىپتى قول تۇگىل كوڭىل دە، كوز دە جەتپەيتىن قيالعا اينالدىرىپ، ىشتەن تىنىپ قويعان – تاۋەلسىز ەل بولۋ مۇراتىنا قول جەتكىزگەن، سونىڭ راحاتى مەن شاپاعاتىن كورۋ ماڭ­دا­يىنا جازىلعان، قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق تا­ري­حىنداعى ەڭ باقىتتى ۇرپاق ءبىز بولدىق. ار­عى-بەرگى تاريحتا بۇل ارماندى اڭساعان، سو­نىڭ جولىندا جان الىسىپ، جان بەرىسكەن، جا­لىنداي جاس ءومىرىن اياۋسىز قۇربان ەتكەن تا­لاي ەرلەر ءوتتى. بىراق ولاردىڭ ءىسى ەش ءنا­تي­جەگە قول جەتكىزە المادى، تەك حالىق­تىڭ ەسىن­دە اڭسارى مەن ارماندارى عانا قالىپ قويدى. قازىرگى جەڭىس تە وڭاي كەلگەن جوق. ءدۇ­نيە­دەگىنىڭ ءبارى ەگىز بولاتىنى سياقتى تاۋەل­سىزدىك راحاتىنىڭ دا وزىنە ءتان ۇلكەن بەينەتى بولدى. ونىمەن اشىق جولمەن ار­پا­­لىسىپ، بار ەڭبەگى حالىقتىڭ كوز الدىن­دا بولعان ەرلەر بولۋى­مەن بىرگە، ولاردىڭ جولىن تۇزەپ، قيسىعىن كۇ­زەپ، ءجونىن ىزدەپ كورىنبەيتىن بەينەتتىڭ ءبارىن ءۇنسىز اتقارىپ جۇرەتىن ازاماتتار دا از بولعان جوق. ادامنىڭ دا، عالامنىڭ دا اعزاسىن بەل ۇستايدى. باس بولىپ كورىنبەسە دە، اياق بو­لىپ شالىنباسا دا اعزانىڭ تۇرۋىن، ءجۇرۋىن قام­تاماسىز ەتەتىن سول. عالامنىڭ قايناعان تىرشىلىگىن ءۇنسىز باسقارىپ تۇراتىن تار­تى­لىس كۇشى بولسا، ادام تىرلىگىنىڭ ءبارىن ءۇنسىز جاي­عاپ، ورنىنا كەلتىرىپ، ۇستاپ تۇراتىن – بەل. ۇلتتىڭ دا بەل بالاسى بولادى. ونداي اتاققا ساناۋلىلاردىڭ ساناۋلىسى عانا لايىقتى. قازاقتىڭ بەل بالاسى اتانۋعا لايىق سون­داي ەرلەردىڭ ءبىرى، ءبىرى عانا ەمەس، بىرەگەيى –  ءبۇ­گىن ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان سابىر قاسىموۆ. ونىڭ جاساعان ءىسىن، ۇلتىنا سىڭىرگەن ەڭ­بەگىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. ويتكەنى، ول ءۇنسىز ءجۇرىپ، ۇيدەي ىستەردى جالعىز ات­قارىپ تاستاي بەرەدى جانە بۇل تۋرالى بىرەۋگە ءتىس جارىپ ءبىلدىرىپ، باسپاسوزگە حابارلاپ، دا­بىر­لاتىپ، داڭعىرلاتىپ جاتپايدى. ءتىپتى، سۇرا­عان ادامنىڭ وزىنە ايتۋعا اۋزى اۋىر. تايگانىڭ اراسىن سولتۇستىكتىڭ حالقى «ءىش» دەپ اتايدى. وسى «ءىش» قىزىل قىر­عىن­نىڭ قىسپاعىنان تالاي ادامعا قورعان بولدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان بايلار، بي­لەر، مولدالار اتا قونىستى تاستاپ، وسىن­دا قاشۋعا ءماجبۇر بولدى. العاشىندا قا­لىڭ اعاشتىڭ ورتاسىنا وزگە جۇرتتان وق­شاۋ­لانا قونىس­تان­عان قازاقتار كەيىن، زامان تىنىشتالعان شاق­تا بالالارىن وقىتۋ­دىڭ قامىمەن ورىس سەلەندەرىنە كوشىپ بار­دى نەمەسە سولارعا تاياۋ وتىراتىن. سا­بىر­دىڭ اتاسى قاسىمنىڭ وتبا­سى دا سولتۇستىك قازاقستانداعى اتا قونى­سى­نان قىزىل قىر­عىننىڭ كارىنەن قاشۋعا ءماج­بۇر بولىپ، تۇمەن وبلىسىنىڭ سلادكوۆ اۋد­ا­نىن­داعى مەنجينسكي كەڭشارىنىڭ ءبولىم­شە­سىندە تۇرادى. ول كەزدە بالالارىمىز انا ءتىلىن ءبىل­مەي قالار دەگەن ۋايىم جوق، كەرىسىنشە تەزىرەك ورىسشا ۇيرەنسە ەكەن دەگەن ۇمتى­لىس بار. كۇيبەڭ ءومىردىڭ كۇيسىز تىرلىگىندە تۋ­عان سول ماقساتتىڭ زيانى دا ارتىنان زا­لا­لىن تيگىزبەي قالعان جوق. تايگادا تۋىپ، سون­دا ءوس­كەن تالاي قازاق ارتىنان رەسەيلىك بولىپ كەتتى، قايدا تۇرسام دا مەيلى، تەك جاقسى ءومىر ءسۇر­سەم بولدى دەگەن جات پي­عىل­دى ابدەن بوي­عا سىڭىرگەن ولار تۇرمىس­تىڭ ءتاتتى­لىگىنە ءماز بولىپ، تۋعان جەرگە كەلۋدى ويعا دا المايدى. ال بىراق تەكتى اتانىڭ بالالارى ونداي پيعىلدى بويىنا دارىتپادى. ولار قازاقتىڭ «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن ۇلى قاعيداتىن ويىنان شىعارعان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە جەتى اعايىندى سابىر اقىل­دى دا، ايبارلى اجە – ماعريپانىڭ باۋى­رىندا وسكەن. قياداعىنى قالت جىبەرمەيتىن اقىلدى انا بالالارىنىڭ ورىستانىپ كەتپەۋىن قاتتى قاداعالاعان. تۋعان جەردىڭ ىستىعىن، وعان دەگەن ساعىنىش پەن ماحابباتتى ءاز انا نەمەرەلەرىنىڭ بويىنا سىڭىرە بەرگەن. ءبىر جەردەن لەنيننىڭ سۋرەتىن كورسە، «سۇتتەي ۇيىعان شاڭىراعىمىزدى ورتاسىنا تۇسىرگەن وسى وڭ­با­عان» دەيدى ەكەن. مەكتەپتەن ونى « ۇلى ادام» دەپ قانا بىلەتىن بالالار اجەنىڭ سوزىنە ىشتەرىنەن تاڭ قالادى جانە ويعا قالادى. لەنيننەن باسقا دا جول بارىن، جۇرتتىڭ ءبارى ماقتاسا دا ونىڭ ەجەلدەن ادىلەتسىز بولعانىن سەزىمتال ءسابي جۇرەكتەر قاعىپ الادى. قازاق­تىڭ، اسىرەسە ءوز وتباسىلارىنىڭ باسىنا ءتۇس­كەن «لەنين جولىنان» تۋىنداعان قيىندىق، اشتىق، قۋعىن-سۇرگىن – وسىنىڭ ءبارى ويلى بالانىڭ ساناسىنا اسەر ەتپەي قويماعان. ونىڭ ۇستىنە سىنىپتا جالعىز قازاق بولعان­دىعى، باسقالاردىڭ ءوزىن بولماسا دا ۇلتىن، ىڭعايى كەلىپ جاتسا كەمسىتۋگە تىرىسۋلارى دا وتتى بالانىڭ نامىسىن وياتا تۇسكەن. وسىنداي اسەرلەر بالا سابىردى تۋعان جەرگە قاراي ماگنيتتەي تارتا بەرەدى. سانالى جاس ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنە بارىپ تۇرۋى قاجەت­تىگىن، قولدان كەلگەن پايداسىن سوعان جاساۋى كەرەكتىگىن بالا كەزىنەن جۇرەگىنە تۇيەدى. مەكتەپتى بەسكە اياقتاعان ول وزىنە رەسەيلىك جوو-لاردىڭ كەز كەلگەنىنىڭ ەسىگى ايقارا اشىلاتى­نىن بىلسە دە، قازاقتىڭ استاناسى الماتىنى ەشكىمگە ايىرباستاماي، تۋعان جەرگە ورالعان. مۇندا ول قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. وقۋدى جاقسى بىتىرسە دە الماتىدا قىز­مەتكە قالۋ ول كەزدە دە وڭاي شارۋا بول­ماي­تىن، سوندىقتان سابىر ستۋدەنت بولىپ ءجۇر­گەندە تاجىريبەدەن وتكەن قالالىق پروكۋرا­تۋرانىڭ ەسىگىن قاعۋعا ءماجبۇر بولادى. العىر جاستىڭ الىمدى ەكەنىن اڭداپ قالعان قالا پروكۋرورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سەرگەي باكۋەۆ ونى وزدەرىنە قىزمەتكە الدىرادى. مۇنان كەيىن سابىر قاسىموۆ سۋديا، ودان پارتيانىڭ وبكوم، سوسىن ور­تالىق كوميتەتكە قىزمەتكە الىنادى. ءسۇ­يەۋ­شىسى دە، ءسۇ­يە­نەرى دە جوق، رەسەيدەن كەلگەن جاس جىگىتتىڭ الماتىدا ۇلكەن قىزمەتتەرگە كوتەرىلۋى – تەك ءوزىنىڭ ەڭبەگى مەن قايراتى، ءادىل­دىگى، قۇداي بەرگەن دارى­نى، قالا بەردى قانداي ءىستى بولسا دا اياعىنا دەيىن جەتكىزە الاتىن تابان­دى­لىعى ەكەنى داۋسىز. سوڭعى قىزمەتىندە جۇرگەندە ول ءماس­كەۋدەگى پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ جا­نىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا ءتۇسىپ، ماسكەۋدەگى الەمگە بەلگىلى تالاي ادامدارمەن ارالاسىپ، دەموكراتيالىق قۇندىلىق­تاردىڭ حالىقارالىق ستان­دارتى تۋرالى ناق­تى ءبىلىم، تاجىريبە الدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىس­قان جانە سول كەزدە بيلىك پەن ارناۋلى قىز­مەت­تىڭ ارانداتۋشىلىق ارە­كەتتەرىن، كوتەرى­لىس­شىلەرگە قار­سى كەڭ كولەمدە رەپرەس­سيالىق شارالار ۇيىمداس­تىر­عانىن جاقسى بىلگەن ول ديپ­لومدىق جۇمىسىنا «كسرو-داعى ۇلتتىق قاتىناستاردىڭ ساياسي-قۇقىقتىق پروبلەما­لارى» دەگەن تاقىرىپ الادى. اينالاسى جىل جارىم ۋاقىتتا (1986-1988 جج) ول اكادە­ميانىڭ قورىنداعى بوتەن ادام قول جەتكىزە المايتىن قۇپيا ماتەريالداردى پايدالانا وتىرىپ، قازاقستاننىڭ ومىرىنەن الىنعان فاكتىلەر مەن سانداردىڭ نەگىزىندە 840 بەتتىك مونوگرافيا جازىپ شىعادى. وندا وداقتاس رەسپۋبليكالاردا ۇلتتىق ساياساتتىڭ لەنيندىك پرينتسيپتەرى ورەسكەل بۇزىلاتىندىعى، از ساندى حالىقتاردىڭ رۋحاني مۇددەلەرى مەن قۇقىلارى اياققا تاپتالاتىندىعىن دالەلدە­گەن ەدى. تاقىرىپ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياعا جىبەرىلەتىن بولىپ بەكىتىلەدى. بىراق ەڭبەكتى قورعاۋ كەزىندە بۇكىل اكادە­ميا­نى باسىنا كوتەرگەن شۋ بولادى. باس­تارى­نا ۇلىورىستىق شوۆينيستىك ساياساتتىڭ ۇستا­نى­مى ءسىڭىپ قالعان كسرو عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى د.كەريموۆ (ورىستانعان ازەربايجان) باستاعان توپ قازاق زەرتتەۋشىسىنىڭ ەڭبەگىن كوكپ ساياساتىنا قارسى باعىتتالعان ۇلت­شىل­دىق دەپ جازعىرادى. «مىنە، «جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ» توركىنى قايدا جاتىر» دەپ ولار ساكەڭدى جەردەن الىپ جەرگە سالادى. مۇنداي ادامدى پارتيا قاتارىندا قالدىرۋعا بولماي­دى دەگەن دە سوزدەر شىعادى. بىراق ول كەزدە زامان باسقا ەدى، وقىتۋشىلار اراسىنان بەلگىلى عالىمدار گ.مالتسەۆ، ت.شامبو (اكادەميا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى)، رف فەدەراتسيا كەڭەسى توراعاسىنىڭ قازىرگى ءبىرىنشى ورىنبا­سارى ا.تورشين جانە ت.ب. ساكەڭدى قورعاپ شىعادى. الايدا ديسسەرتاتسيا 120 بەتكە دەيىن قىسقارتىلىپ، كانديداتتىقتى قورعاتپايدى. اكادەميادان قايتقان سوڭ س.قاسىموۆ قايتادان وك جۇمىسىنا كىرىسەدى. بىراق «اققا قۇداي جاق» دەگەن ەمەس پە، 1990 جىلى وداق­تىق رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندى قۇقىلارى بۇزىلاتىندىعى جانە جاڭا وداقتىق كەلىسىم­شارتقا قول قويۋ قاجەتتىگى تۋرالى اڭگىمەلەر كوتىرىلىپ جاتقاندا كوكپ وك ءوزىنىڭ اكا­دەمياسىنان وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەردى سۇ­راي­دى. جوپپەلدەمەدە ونداي زەرتتەۋلەر جوق بولىپ شىعادى، سوندا اكادەميا باسشىلىعى وسىدان ەكى جىل بۇرىن شۋ تۋعىزعان قازاق زەرتتەۋشىسىن ەسكە الادى. سودان، س.قا­سىموۆ­تى ماسكەۋگە دەرەۋ شاقىرتىپ الىپ، كان­دي­داتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋىنا وزدەرى جول اشىپ بەرەدى. ساكەڭ ورالمانداردىڭ پروبلەمالارىمەن دە قاتتى اينالىسقان ازاماتتاردىڭ بىرەگەيى. سوناۋ، 1989-90 جىلداردان باستاپ ول وسى ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ، ەرەكشە باعدار­لاما قابىلداۋدى، ونى ىسكە اسىراتىن تەتىكتەردى ازىرلەپ، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاش­قى كونستيتۋتسياسىنا، جاڭا زاڭدارىنا ورالماندار مۇددەسىن قولدايتىن ساياسي-قۇقىقتىق نورمالار ەنگىزدىرگەن ادام. ولارعا «ساياسي قۋعىندالعان» دەگەن مارتەبە بەرۋدى دە العاش­قى بولىپ قولعا الدى. بۇل مارتەبە ولاردى ەلگە قايتارۋدا حالىقارالىق نورما بويىنشا ۇلكەن جەڭىلدىك بەرەتىن ەدى. جالپى ورالماندار ىسىنە ساكەڭ ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ ارالاسقان ادام. سونىڭ ءبىرىن عانا ايتا كەتەلىك. پرەزيدەنتتىڭ ءماجىلىس­تەگى وكىلى بولىپ جۇرگەن كە­زىن­دە ول دەپۋتاتتاردى ۇيىم­­­داستىرىپ، قحر-دان كەلىپ، وقۋ­عا تۇسە الماي قالعان 1 مىڭ­داي جاس ءۇشىن الماتى قىزدار ينستيتۋتىنان ءبىر جىل­دىق دايىندىق كۋرسىن اشۋعا پارلامەنت ارقىلى بيۋدجەتتەن قارا­جات بولدىرگەنى دە بار. مۇنداي ءىس اركىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى. سابىر قاسىموۆتىڭ ەسىمىن رەسپۋبليكا حالقىنا جاقسى تانىتقان – جەلتوقسان كوتەرى­لىسى. ول قازاق زيالى قاۋىمى­نىڭ ساناۋلى وكىلدەرى قاتا­رىندا وسى وقيعاعا بەلسەنە ارالاسىپ، قازاق مۇددەسىن قور­­عاۋ جولىندا باتىل ىستەر جا­سا­عان. ول تۋرالى ەندى تەرە­ڭى­رەك ايتىپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى. جەلتوقسان وقيعالارى كەزىندە ۇلتتىق كەم­سىتۋگە قارسى جاستار كوشەگە شىعىپ، ءوز­دەرى­نىڭ ىشكە سىيماعان قار­سى­لىقتارىن ءبىلدىرىپ جات­قان­دا سابىر الماتىدا بولعان. وسى جەردە مۇحتار شاحانوۆ­تىڭ «جەلتوقسان ەپو­پەيا­سى» كى­تا­بىنا ەنگەن كاكىمبەك نار­جان­ ۇلىنىڭ ەستەلىگىن كەل­تىرە­لىك: «مەن وعان جاستاردىڭ كوتەرى­لىپ جاتقانىن ايتقا­نىم­دا سابىر: «قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بول­ماي­دى. كوتەرىلىستىڭ ساياسي ماڭىزىن جەتكىزۋ ءۇشىن ليستوۆكا، پلاكات كەرەك. ايتپەسە، جاي بۇزا­قى­لار اتانىپ قالا بەرەمىز»، دەدى. ءوز ءىسى­مىز­دىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىن بىلە تۇرا ءبىز جۇمىسقا كىرىستىك. ورىسشا، قازاقشا ماتىندەر ازىرلەدىك. ونى قاعازعا ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن جازۋعا تۇرسىن دا (سابىردىڭ زايىبى) كو­مەك­تەستى». جەلتوقسان­دىق­تاردىڭ ۇراندارىنا ساياسي رەڭك بەرگەن تا­لاپ­تاردىڭ كوبى وسىلاي تۋعان ەدى. سونسوڭ وسى ۇرانداردى سابىر كوتەرىلىس­شى­لەردىڭ قولدارىنا اپارىپ بەرىپ وتىرعان. وسى جانە باسقا دا ارەكەتتەرى ونىڭ باسىن بۇ­عىپ قالماي، ۇلكەن تاۋەكەلگە بارىپ، جەلتوق­سان كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقانىن كورسە­تە­دى. بىراق ءوزى بۇل تۋرالى ايتا قويمايدى. ال وسى جەلتوقسان وقيعاسىنا ساياسي، زاڭدىلىق تۇرعىدان باعا بەرۋ ىسىنە ول بەلسەنە قاتىسقان. بۇل وقيعا 1989 جىلى بولعان ەدى. ول كەزدە س.قاسىموۆ قوعامدىق عىلىمدار اكادەميا­سىن اياقتاپ، قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىندە دامەلى قىزمەتتەردىڭ بىرىندە ىستەپ ءجۇ­رە­تىن. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ العاشقى سەزىندە ورتالىقتىڭ ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا جاساعان وزبىرلىقتارى تۋرالى قاتتى ايتىلىپ، وعان باعا بەرۋ تۋرالى ماسەلەلەر وتكىر قويىلىپ جاتتى. سونىڭ ىشىندە 1989 جىلعى ساۋىردە بولعان تبيليسي وقيعاسى اۋىز­دان تۇسپەيتىن. وندا حالىقتىڭ بەيبىت باس كوتەرۋىن قاندى قىرعىنعا ۇشىراتقان ساياسي باسشىلىق پەن الەۋەتتى قۇرىلىمدار قاتتى سىنالىپ، ولاردىڭ ءىسىن ادىلەتتى تۇردە تەكسەرۋ تالاپ ەتىلەتىن. ال ودان ءۇش جىل بۇرىن بول­عان الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى جۇمعان اۋىز اشىلعان جوق. ول كەزدە وك ۇلت­تىق قاتىناستار بولىمىندە نۇسقاۋشى بو­لىپ ىستەيتىن سابىر بۇل وقيعانىڭ قاندى سيپاتىن جاقسى بىلەتىن، ويتكەنى ولارعا وسى وقيعا كەزىندە جاپا شەككەندەر كوپ كەلەتىن. سول كەزدىڭ وزىندە ولاردى بىرتىندەپ جۇمىستارىنا، قىز­مەت­تەرىنە قايتا تۇرعىزۋ، كومسومولعا، پارتيا­عا قايتا الۋ ءىسى ءىشىنارا باستالعان-دى. وسى ءىس­تىڭ جۋان ورتاسىندا دا سابىر قاسىموۆ بولدى. جازۋشىلار وداعىندا بۇل ءىستى تۇر­سىن جۇرتباي قوستاپ، جانداندىرىپ جۇرەتىن. قازاقستاندىق دەپۋتاتتاردىڭ اۋىز اش­پا­عانىنا نامىستانعان سابىر قاسىموۆ ولارعا الماتىدان ارنايى بارادى. «موسكۆا» قونا­ق­ۇيىندە دەپۋتاتتارمەن وسى ماسەلە بويىنشا سويلەسەدى. سولاردىڭ اراسىنان ءا.مامبەتوۆ پەن م. شاحانوۆ قانا مۇنى قولداپ، سويلەۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن بىلدىرەدى. ولارعا ناقتى فاكتىلەر مەن ماتەريالدار بەرىپ، سويلەيتىن سوزدەرىنىڭ تەزيستەرىن دە ساكەڭ جازىپ بەرەدى. «ۆىسوكي سەزد!» دەپ باستالاتىن م.شا­حانوۆتىڭ ايگىلى، تاريحي ءسوزىن وسى ساكەڭ سياقتى ازاماتتاردىڭ دايىنداعانىن حالىق جاقسى بىلەدى. ارينە، م.شاحانوۆتىڭ ەرلىگىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى، بىراق ونىڭ ورىسشاسى مي مەن جۇرەكتىڭ ەڭ تەرەڭدەگى قالتارىستارىنا دەيىن شاق ەتىپ تيەتىن ناقپا-ناق سوزدەردى ورىس تىلىندە تاۋىپ ايتۋى قيىن ەكەنى بارىمىزگە دە بەلگىلى. وسىدان كەيىن حالىقتىڭ تالاپ ەتۋى بو­يىنشا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. بىراق سوندا جۇمىس ىستەيتىن بىلىكتى زاڭگەر تابىلماعاندا دا م.شاحانوۆ وك-گە وزدەرىنە س.قاسىموۆتى قوسۋدى ءوتىنىپ، بىرنەشە حات جازادى. ەگەر جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى سول كو­ميسسياداعى جۇمىستاردى تولىق ايتا­تىن بول­ساق، ءبىر ماقالا كوتەرە المايتىن كولەمگە شى­عىپ كەتكەن بولار ەدىك. سوندىق­تان كوميسسيا جۇ­مىسىن ايتۋدى وسىمەن قا­يى­رىپ، تەك ونداعى بارلىق لاۋازىمدى ادام­دار­عا قويىلعان سۇراق­تاردى زاڭدىلىق تۇرعىدان دايىنداعان، ولاردان الىنعان بارلىق جاۋاپ­تاردى جۇيەلەپ، ءبىر ارناعا توعىستىرۋدا جانە ناتيجەنى زاڭعا سايكەس­تەندىرىپ قورىتۋدا، بار­لىق قارا جۇمىس­تاردى ات­قارعان، بارلىق ساياسي باعالاردى ءازىر­لەپ، لاۋا­زىمدى ادامدار­دىڭ كىناسىن انىقتاۋدا زاڭگەر سابىر قا­سىموۆتىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز بول­عانىن ەل بىلەتىنىن ايتا كەتۋدى پارىز سانادىق. سابىر قاسىموۆتىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن قايسار پرينتسيپشىلدىگىن ەسكەرگەن بولۋى كەرەك، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا پرە­زيدەنت ونى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋدياسىنا ۇسىنىپ، جوعارعى كەڭەستە سايلانادى. ەڭبەك­اقىسى جوعارى، ءارى سىيلى، ءارى تىنىش قىزمەتتە جايباراقات وتىرا بەرۋگە دە بولادى عوي. بىراق ساكەڭ ونداي ادامداردىڭ سويىنان ەمەس ەدى. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە ول 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ءىسىن قاراۋعا دا­يىن­دايتىن سۋديالار توبىن باسقاردى. بۇل توپ تا ونىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ەدى. بارلىق ارحيۆتەردەن، سونىڭ ىشىندە قۇپيا قۇجاتتاردى كوتەرۋ ارقىلى وننان ارتىق زاڭ­نا­مالىق، ساياسي-قۇقىلىق ساراپتار جاسالىپ، جينالعان قۇجاتتار كولەمى 12 توم بولادى. قانشاما قارسىلاستاردىڭ تەگەۋىرىنىنە توتەپ بەرىپ، بار­لىق الەۋەتتى ورگانداردىڭ لاۋازىم­دى قىز­مەت­كەرلەرى جاۋاپقا تارتىلادى. قۇ­جات­تار جيناعىن 350 داناعا كوبەيتىپ، قاتىسۋ­شىلار­دىڭ بارىنە بەرگىزەدى. بۇل جەردە ساكەڭ ءىس اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەسە دە حالىق بار­لىق شىندىقتى ءبىلسىن دەگەن ويدى ۇستانادى. ەگەر وسى ءىس اياعىنا جەتكىزىلىپ، جاريا ەتىلگەن بولسا ورتالىقتىڭ رەسپۋبليكامىزعا جا­سا­عان باسسىزدىقتارى، سىرتقا دەموكراتيالىق ەلمىز دەي وتىرىپ، اۋزىمىزدى اشۋعا رۇقسات بەرمەگەندىگى، جاساعان وزبىرلىقتارى تەگىس اشىلاتىن ەدى. حالىقتىڭ كوزى كەڭەس وداعى ۇلتتىق ساياساتىنىڭ «گۋمانيستىك» سيپاتىنىڭ قانداي بولعانىنا تولىق جەتىپ، ونىڭ كولونيالدىق قىرىن ابدەن تانىر ەدى. قاي كۇندە، كەز كەلگەن ىستەن ءوز پايداسىن كۇيتتەپ جۇرەتىن پىسىقايلاردىڭ ءبىرى جاقسى اتتى كورىنبەك بولىپ «قاسىموۆ كىشى نيۋرنبەرگ پروتسەسىن دايىنداپ جاتىر» دەگەن شۋ شىعا­را­دى. ودان اڭگىمە ۇرەيلى داقپىرتتارىمەن جوعارىعا جەتىپ، بۇل ءىس توقتاتىلادى. 1995 جىلى قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا بو­يىنشا كونستيتۋتسيالىق سوت جابىلىپ، ونىڭ ورنىنا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇرىلادى. ال كەڭەسكە سابىر قاسىموۆ ەنگىزىلمەيدى. بىرنەشە اي جۇمىسسىز وتىرعان سابىر قاسىموۆتى پرەزيدەنت كونستيتۋتسياعا سايكەس ءوزى تاعايىندايتىن 7 ادامنىڭ ءبىرى رەتىندە پارلامەنت سەناتىنا ارنايى جارلىقپەن سەناتور ەتىپ تاعايىندايدى. مۇنى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقتىڭ بەل بالاسىنىڭ بىلىگىن تانىپ، بەدەلىن مويىنداي وتىرا قولداۋ بىلدىرگەندىگى دەپ بىلگەن ءجون. ساكەڭ بۇل جەردە قازاقستاندى، سونىڭ ءىشىن­دە قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ساناسىن وتار­سىز­دان­دىرۋعا ءتيىستى زاڭ جوبالارىن جاساۋ ءجو­نىندە كوميسسيا قۇرعىزادى. پاتشالىق رەسەيدەن باستاپ، كەڭەس زامانىنداعى جۇزدەگەن قۇقى­لىق قۇجاتتاردىڭ سول زاماننىڭ ءوز زاڭدارىنا سايكەس كەلمەيتىندىگىن اشكەرەلەگەن بىرنەشە تومدىق قۇجاتتار دايىندالادى. سونىڭ نەگىزىندە «قازاقستاندا ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىك جولىندا مەرت بولعان ەرلەردىڭ ەسىمىن قۇر­مەت­تەۋ»، «دەكولونيزاتسيا»، «قازاقستان­داعى ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ» جانە ت.ب. تۋرالى زاڭ جوبالارى دايىندالادى. بىراق س.قاسىموۆتىڭ سەناتورلىق مەرزىمى اياقتالىپ قالىپ، بۇل ىستەر اياعىنا جەتكىزىلمەدى. سول سەبەپتى بىزدە ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن كوپ ەرلەرىمىز اۋەلى پاتشا زامانىنىڭ، سوسىن كەڭەس كەزىنىڭ زاڭدارىمەن سوتتالىپ، ءالى كۇنگە رەسمي تۇردە اقتالماي جاتىر. ولاردى جاپپاي، رەسمي تۇردە اقتاۋدى اۋىزعا العان سابىر قاسىموۆ قانا بولدى. بۇل جاستارعا دەكولونياليستىك رۋح بەرۋ ءۇشىن دە قاجەت ەدى، دەيدى ساكەڭ. ساكەڭ قازاقتىڭ س.زيمانوۆ، و.سۇلەي­مەنوۆ، ءا.كەكىلباەۆ، م.جولداسبەكوۆ، م.شاحانوۆ جانە ت.ب. ايتۋلى ازاماتتارىمەن تىعىز ارالاسىپ، ىستەس، پىكىرلەس بولىپ كەلە جاتقان جان. ول پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتى دا قاتتى قۇرمەت­تەپ، ەلباسىنىڭ وزىنە جاساعان قولداۋلارىن ۇنەمى ۇلكەن ءتانتى سەزىممەن ەسكە الىپ وتىرادى. بۇركىتباي اياعان،  مەملەكەت تاريحى ينس­تيتۋتىنىڭ دي­رەك­تورى، پروفەسسور.  
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار