دۇبىرگە تولى دۇنيە

پەرۋ: وپپوزيتسيونەر پرەزيدەنتتىككە سايلاندى وتكەن جەكسەنبىدە پەرۋدە بولعان پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وندا وپپوزيتسيا وكىلى, بۇرىنعى اسكەري ادام وليانتا  ۋمالانىڭ جەڭىسكە جەتۋى جانە ونىڭ قارسىلاسى ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, قازىر تۇرمەدە جاتقان البەرتو ءفۋحيموريدىڭ قىزى كەيكو ءفۋحيموريدىڭ جەڭىلىس تابۋى. سايلاۋ وتە تار­تىستى وتكەنىن اڭ­عاراسىڭ. ونىڭ قو­رى­تىندىسى تۋرالى ءتۇرلى مالىمەتتەر اي­تىل­دى. بىردە ۋما­لا 50,5 پايىز, بىردە 51,5 پايىز داۋىس الدى دەگەن ءما­لىمەتتەر تارا­تىل­دى. ال فۋحيموري جەڭىلىسىن ءبىراز ۋاقىت موي­ىنداماي ءجۇردى. اقىرى ۋمالانىڭ جەڭگەنى جاريالاندى. سويتسە دە, بۇل ەلدە تۇرمەدە جاتقان بۇرىنعى پرەزيدەنت ءفۋحيموريدى, ونىڭ قىزى كەيكونى قولدايتىندار كوپ ەكەنى, ولار ەلدىڭ جارتىسى دەرلىك ەكەنى ايقىن بولىپ وتىر. پەرۋ جالپى الەمدىك ساياساتتا وزىندىك ورنى بار ەل, جەر كولەمى ءجو­نىنەن الدىڭعى 20 ەلدىڭ, حال­قى­نىڭ سانى جونىنەن 40 ەلدىڭ قاتا­رىنا قوسىلادى. تابيعي بايلىعى دا ايتارلىق­تاي. سوندىقتان دا, ونداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايعا, ۇستانعان ساياساتىنا كور­شى ەلدەر عانا ەمەس, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى دە نازار اۋدارادى. بۇل ەلدە ديكتاتۋرا دا, اسكەري حۋنتا دا بيلىك جۇرگىزدى. حالىق سايلاۋ سياقتى ساياسي شارالارعا بەلسەندى قاتىسادى. سول حالىقتىڭ  وليانتا ۋما­لا­نى قالاۋىندا دا قيسىن بار. حالىق ديكتاتۋرانىڭ نە ەكەنىن بىلەدى. پرەزيدەنت البەرتو فۋحيموري تۇسىندا ەل ەكونوميكاسى ءبىر­شاما دامىسا دا, قالىڭ بۇ­قارا حالىقتىڭ ءبۇيىرى شىعا قوي­عان جوق. ونىڭ ۇستىنە ديكتا­تۋرالىق ءتارتىپ تە حالىقتىڭ ەڭسەسىن مىق­تاپ-اق باسقان. سول اۋىرت­پالىق­تان بۇگىنگە دەيىن بيلىك تىزگىنىن ۇس­تاعان الان گارسيا قۇتقارا قوي­عان جوق. ەندى اسىرە­سولشىل ۇلت­شىل ۋمالانىڭ باع­دار­لاماسىنا, ۋادەلەرىنە ءۇمىت ارتۋعا تۋرا كەلەدى. جاڭا پرەزيدەنت حالىققا كوپ­تەن تا­نىس. اسكەري قىز­مەت­تى پودپولكوۆنيك شەنىنە دەيىن ات­قارعان سوڭ, بەلسەندى ساياسي ومىرگە ارا­لاس­تى. ءتىپ­تى 2000 جىلى پرەزيدەنت فۋحيموريگە قارسى كوتەرى­لىس­تى دە باسقاردى. ۋمالا 2006 جىلعى سايلاۋعا دا قاتىسىپ, ەكىنشى تۋرعا ءبىرىنشى ورىنمەن شىقسا دا, اقتىق كۇرەستە گارسيا جەڭىسكە جەتكەن. سايلاۋشىلاردىڭ ءبىرشاماسى سوندا گارسياعا داۋىس بەرگەنىن قاتەلىك ساناپ, ەندى ۋمالاعا داۋىس بەرۋدى بورىش ساناعانداي بولىپ وتىر. تاعى ءبىر ساراپ­شىلار جاڭا پرەزيدەنتتىڭ تۇر­عىن حالىقتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن يندتەردىڭ ءبىر بۇتاعى كەچۋانىڭ مۇددەسىن ۇنەمى العا توساتىن ۇلتشىلدىق كوزقارا­سىنىڭ دا اسەرىن اتاپ ايتادى. جالپى, ونىڭ كوزقاراسى تۋ­را­لى ايتقاندا, ۋمالا ەل باي­لىعى, تابيعي رەسۋرستار حالىق يگىلىگىنە جۇمسالۋعا ءتيىس دەگەن ۇرانمەن حا­لىقتىڭ, اسىرەسە, كەدەي قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ ءجۇر. ونىڭ قالاي جۇزەگە اسى­رىلاتىنىن كىم بىلگەن. بۇرىن ول ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى ۋگو چاۆەس­تىڭ جولىن قۋشى سانالسا, سوڭعى كەزدە ودان ءبىرشاما الشاقتاي باستاعانى اڭ­عا­رىلادى. چاۆەس اقش-قا قارسى ساياسات ۇستانىپ, ەل بايلىعىنىڭ ءسۇ­بەلى ۇلەسىن قارۋ-جاراققا جۇم­ساپ جاتسا, ۋمالا اقش جانە برازيليامەن جاقىنداسۋ باعىتىن ۇس­تانا­تىنىن, ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋدى كوزدەيتىنىن ءمالىم­دەدى.قالاي بولعاندا دا, پەرۋلىكتەر وليانتا ۋمالا مەن كەيكو فۋ­حيموريدىڭ ءبىرىن تاڭداۋ قاجەت­تى­گى تۋعاندا, العاشقىسىنا توقتادى. « ۇلى چەركەسيانى» قۇرۋدى كىم ارماندايدى؟ ابحازيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرگەي باگاپشتىڭ قايتىس بولۋى – قايعىلى وقيعا. بۇل ەلدىڭ حالقىنا, مارقۇمنىڭ تۋعان-تۋىستارىنا كوڭىل ايتقان ءلازىم. ءولىمدى ساياساتقا, ساياسي ساۋداعا اينالدىرۋدىڭ ءجونى جوق-اق. ونداي جاعداي بولعان سوڭ, ونى ايتپاسقا جانە بولمايدى. وسى كەزدە « ۇلى چەركەسيا» توڭىرەگىندە كوبىرەك اڭگىمە ايتىلدى. بۇل اڭگىمە سول­تۇستىك كاۆكازداعى, ياعني رەسەيدىڭ وڭ­تۇس­تىك-باتىسىنداعى جاعدايعا ايتار­لىق­تاي اسەر ەتەدى. ءاڭ­گىمەنى ءوربىتۋ­شى­لەر­دىڭ دە ماقساتى – سول. ونسىز دا چەشەن ماسەلەسى, دا­عىس­­تان­داعى ءتۇرلى قاقتىعىستار, جالپى, كاۆكاز ماسەلەسى رەسەيدىڭ مازاسىن الىپ جۇرگەنى بەلگىلى. « ۇلى چەركەسيانىڭ» ءمانى – ءبىرتۇتاس ادىگە حالقىنىڭ ء(بىراز جۇرت ونى چەركەس دەپ ايتادى) نەگىزىندە قازىرگى كاباردين, ادىگە, چەركەس جانە شاپسۋگ حالىقتارى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ايماقتا مەملەكەت قۇرۋ. بۇل ايماققا كابار­دين-بالقاريا, قاراشاي-چەركەسيا جانە ادىگەيا رەسپۋبليكالارى كىرەدى. بايسالدى ويلايتىن ادام ونىڭ جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەمەستىگىن اڭعارادى. باسقاسىن بىلاي قوي­عاندا, سول قۇرىلىمداردىڭ اتاۋ­ىن­دا اتتارى جۇرگەن قا­راشاي, بالقارلار وعان كونە قويا ما ەكەن؟ سوعان قاراماي, بۇل اڭگىمە ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ال ابحازيا پرەزيدەنتىنىڭ قايتىس بو­لۋىنا بايلانىستى كوبىرەك اي­تى­لا باستادى. ونىڭ سەبەبى, بىرىنشىدەن, بۇل رەسپۋبليكا سول ارمان­داعى « ۇلى چەركەسياعا» كورشى جانە كاۆكاز ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىستى; ەكىنشىدەن, ابحازدار مەن ادىگەنىڭ توركىندەرى جاقىن, تىلدەرى تۋىس. دەمەك, تاعدىرلاس ەلدەر, ونىڭ دا جاڭا يمپەرياعا قوسىلا كەتۋى مۇمكىن ەكەن. سول « ۇلى چەركەسيا» كارتا­سىن ويناۋعا كوپ ەل مۇددەلى كورى­نە­دى. ساراپشىلار مەن ساياسات­شى­لار ءتىزىم باسىنا اقش-تى قويىپ ءجۇر. جاڭا «يمپەريا» رەسەيدى قا­را تەڭىزدەن ايىرىپ تاستايدى. ونىڭ ەسەسىنە « ۇلى چەركەسيامەن» ءتىل تابىسسا (وعان كۇمان جوقتاي), اقش-تىڭ اسكەري-تەڭىز فلوتى بۇل تەڭىزدەن ورىن الادى. مۇنى ءجاي ءسوز دەپ قابىل­داۋعا بول­مايدى, ونىڭ ار جا­عىندا ءىس-قيمىل جاتىر. ونىڭ اۋ­قى­مى ايتارلىقتاي. اقش-تا, لوس-ان­دجە­لەس قالا­سىندا بۇكىل دۇنيە­جۇزىلىك ادىگەلەر تۋىسقان­دى­عىنىڭ شتاب-ءپا­تە­رى ورنا­لاسقان. ونىڭ پرەزيدەنتى زامير شۋحوۆ دەگەن. « ۇلى چەر­كەسيا» يدەياسى يزرايلدە دە جان-جاقتى ناسي­حات­تالادى. وندا چەركەستەردىڭ قاۋىمداستىعى دا بار ەكەن. «حاسە يزرايل» دەپ اتالادى. گول­لاندياداعى تانىل­ما­عان ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ ءبىر با­عىتى « ۇلى چەركەسيانى» قول­داۋعا ارنالعان. ال رەسەيدىڭ ءوز ىشىندەگى جۇ­مىس بۇدان دا پارمەندى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن چەركەسسك قالا­سىندا چەركەس حالقىنىڭ ءتو­تەن­شە قۇرىلتايى ءوتىپ, وندا كا­باردين-بالقاريا, قاراشاي-چەر­كەسيا جانە ادىگەيا رەس­پۋبليكالارىن بىرىكتىرۋ اشىق ايتىلدى. بىلتىرعى جىل­دىڭ اياعىندا سول چەركەسسكىدە چەر­كەس­تەردىڭ قوعامدىق ۇيىم­دارى­نىڭ وكىلدەرى باس قوسىپ, ءبۇ­كىلرەسەيلىك ادىگە حاسەنىڭ ءۇي­لەستىرۋشى كەڭەسى قۇرىلدى. وندا چەركەستەردىڭ جالپىۇلتتىق پارلامەنتىن قۇرۋ يدەياسى ءسوز بولدى. ال قازىر بۇكىل چەركەستىك قۇرىل­تاي وتكىزۋگە دايىندىق جاسالىپ جاتىر. ءوز مەملەكەتىمدى قۇرسام, ءوز تۋىمدى تىكسەم دەيتىن حالىقتار­دىڭ ارمانىنا, تىلەكتەرىنە قوسى­لا­سىڭ-اۋ. بىراق ونىڭ كوبىنە جەتەكشى ەلدەردىڭ كارتا ويىنىنا اينالىپ كەتەتىنى جامان. كۇشتى ەلدەر ءوز مۇددەلەرىن ويلايدى. ال تاۋەلسىزدىگىن, ەگەمەندىگىن وي­لاعان شاعىن حالىقتاردىڭ تاع­دىرى سول مىقتى ەلدەردىڭ ءمۇد­دەسىنە قۇر­بان­دىققا شالىنىپ جاتادى. رەسەي ءۇشىن, ارينە, « ۇلى چەركەسيا» ماسەلەسى ۇلكەن باس اۋ­رۋ­ىنا اينالادى. باسقا ءبىر ەلدەرگە وسىنىڭ ءوزى قۋانىشتاي كورىنەدى. ال ادىگە حالقىنا وسى ءبىر ساياسي ويىن قۋانىش اكەلە قويار ما ەكەن... كوپ قيىندىق, قاسىرەت اكەل­مەسە ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. ماماديار جاقىپ.