قۇرىلتاي: ناتيجە مەن تاعىلىم

بيىلعى جىلى ەلىمىزدە بولعان ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى – 25-27 ما­مىر ارالىعىندا استانا قالاسىندا ءوت­كەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ IV قۇ­رىل­تايى. قۇرىلتايعا الەمنىڭ 35 ەلىنەن 400-گە جۋىق رەسمي وكىلدەر كەلدى. قۇرىلتايدى وتكىزۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. تولىپ جاتقان قيىندىقتار بولدى. ونىڭ ءبارىن ايتا بەرسەك, اڭگىمە تىم ۇزاققا سوزىلادى. ءبىز ەڭ باستى دەگەندەرىنە عانا توقتالايىق. سىرت جەرلەردەگى قازاق دياسپوراسى 40-قا جۋىق ەلگە شاشىراپ كەتكەن. ول ەلدەردىڭ كوپشىلىگى شالعايدا, بارىس-كەلىسى ۇزاق. سوندىقتان ولارمەن بايلا­نىس جاساپ, قۇرىلتايعا قاتىناساتىن­دا­رىن انىق­تاپ, كەلىپ قايتۋ جولىن رەتتەپ, كۇتىپ الۋ مەن شىعارىپ سالۋدىڭ ءوزى شىم-شىتىرىق جۇمىس. ونىڭ ءۇستى­نە, كەي­بىرەۋلەردىڭ قۇرىلتايدى وتكىزۋ­گە پەندە­شىلىكپەن ادەيى كەدەرگى جاسا­عانىن دا كوردىك. وسىعان قاراماستان قاۋىمداستىق­تىڭ از عانا قىزمەتكەرلەرى كوپ جۇمىس­تى ويداعىداي ورىنداپ شىقتى. بىراق بارلىق جۇمىستى تەك قاۋىمداستىق ات­قاردى دەيتىن ۇعىم تۋماۋى ءتيىس. مۇن­داي ءدۇبىرلى جيىن بارشا قاۋىم بىرلەسىپ كىرىسكەندە عانا ويداعىداي وتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى مەن ونىڭ ىشكى ساياسات ءبو­لىمىنىڭ, ۇكىمەتىمىزدىڭ, مادەنيەت مينيسترلىگى مەن ءتىل كوميتەتىنىڭ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن شەتەلدەردەگى ەل­شىلىكتەرىمىزدىڭ, استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدىكتەرىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قو­رى مەن «قازاقستان تەمىر جولى» اق-نا دا العىسىمىز ايرىقشا. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى, «حابار», «قازاقستان» تەلەارنالارى باستا­عان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قۇرىلتايدى شىنايى جاناشىرلىقپەن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىمىز­دى بىلدىرەمىز. ايتسە دە, قۇرىلتايدى وتكىزۋدەگى ەڭ باستى جاناشىرىمىز دا, قولداۋشى­مىز دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولعاندىعىن اتاپ ايتۋ – پارىزىمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قۇرىلتايدى وتكىزۋ قولعا الىنعان كۇننەن باستاپ, بۇل ماسەلەنى ۇنەمى نازارىندا ۇس­تاپ, ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىردى. قۇ­رىلتايدىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنىڭ قار­ساڭىندا ارنايى قابىلداپ, ۇلى جي­ىننىڭ بۇكىل دايىندىعىن ەگجەي-تەگجەيلى ناقتىلاپ, قاجەتتى اقىل-كەڭەسى مەن تاپسىرمالارىن دا بەردى. ەلباسىنىڭ وسى قولداۋى مەن جان­اشىرلىعى ءبىزدى قاناتتاندىردى, جيى­نى­مىزدىڭ بارىنشا ساپالى وتۋىنە ءۇل­كەن ىقپالىن تيگىزدى. كەز كەلگەن ءىستى ويداعىداي جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ونىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاپ الۋ كەرەك. ءبىز دە ءىV قۇرىلتايدى وتكىزۋگە كىرىسكەندە, ەڭ الدىمەن, جۇمىستى القالى جيىننىڭ تۇجىرىمدامالىق جوسپارىن جاساۋدان باستادىق. بۇل رەتتە, وتكەن قۇرىلتاي­لارداعى ءىس-تاجىريبەنى نەگىزگە الدىق. الەم قازاقتارىنىڭ العاشقى باسقو­سۋى 1992 جىلى ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولعا الۋىمەن وتكەنى بارشاعا ءمالىم. مىنە, سودان بەرگى ءۇش قۇرىلتاي جەر جۇزىندەگى بۇكىل قازاقتىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن, ماقتانىشى مەن سۇيىسپەنشى­لىگىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىن بارىنشا كو­بەي­تۋگە اسەر ەتتى. جاڭا قۇرىلتاي دا وسى ءداستۇردى ودان ءارى جالعاستىرۋى كەرەك ەدى. بىراق سونىمەن بىرگە, بۇرىنعى باسقوسۋلاردان وزىندىك ەرەكشىلىكتەرى مەن ايىرماشىلىقتارى دا بولۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەدىك. وسىعان وراي, بۇل قۇ­رىل­تايدا جاستار ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋدى دۇرىس كوردىك. ويتكەنى, سوڭ­عى ۋاقىتتا شەتەلدەردەگى, اسىرەسە, ەۋروپاداعى جاستارىمىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى مادەنيەتىنەن, سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىنان الىستاۋى انىق بايقالۋدا. قۇرىلتايعا ەلباسىنىڭ ءوزى قاتىسا­تىن بولعاندىقتان, القالى جيىندا شەت­ەلدەگى قازاق دياسپوراسى مەن ورالمان­داردىڭ ەڭ مۇقتاج ماسەلەلەرى دە جان-جاقتى ايتىلۋى كەرەك ەدى. بۇل رەتتە ءۇش ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل بولدىك. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كوشى-قون, ەكىنشىسى – وقۋ-ءبىلىم, ءۇشىنشىسى – مادەني-رۋحاني جانە بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى ماسەلەلەرى. قۇرىلتايدى وتكىزۋ بارىسىندا وسى جوسپار-باعدارلاما تولىعىمەن جۇزەگە استى. الىس-جاقىننان كەلگەن اعايىن­دار­دىڭ ءبارى قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى دامۋ دەڭگەيىنە ريزا ەكەندەرىن ءبىلدىرىپ, مۇ­نىڭ ءبارى بيىل 20 جىل تولعالى وتىر­عان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەمىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, قوناقتار تاۋەل­سىزدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ەلىمىزدىڭ اتاق-داڭقىن بۇكىل الەمگە تانىتقان ەلبا­سىن پرەزيدەنت سايلاۋىنداعى جاڭا جە­ڭى­سىمەن ءبىر اۋىزدان قۇتتىقتاپ, تۋعان وتاندى جاڭا بەلەستەرگە باستاي بەرۋىنە ءوز تىلەكتەستىكتەرىن ءبىلدىردى. قۇرىلتايدا جاستارعا ايرىقشا كو­ڭىل ءبولىنۋ كەرەك دەگەن ماقساتىمىز دا تولىق ورىندالدى. ياعني, شەتەلدەن كەلگەن قوناقتاردىڭ الپىس پايىزىن جاستار قۇ­را­دى. قۇرىلتاي باعدارلا­ماسى بوي­ىنشا ارنايى فۋتبول ءتۋرنيرى ءوت­كى­زىل­دى. كىلەڭ قا­زاقتاردان تۇراتىن الەم­نىڭ 8 كومان­داسىنىڭ جاسىل الاڭعا شىعىپ جارىس وتكىزۋى حالقى­مىز­دىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ۇلكەن وقيعا بولدى. ەلورداداعى پرەزيدەنتتىك مادەني ورتالىعىندا قازاق دياسپوراسى مەن ورال­مان جاستاردىڭ اراسىندا قىل­قا­لام شەبەرلەرىنىڭ كورمەسى اشىلىپ, جىر ءمۇشايراسى وتكىزىلدى. وعان ءانشى مەن بيشىلەر ونەردەن شاشۋ شاشتى. بۇل سالتانات جاستاردىڭ دۋماندى ءان-بي كەشىمەن جالعاستى. ەڭ باستىسى, قۇرىلتايدا دياسپورا مەن ورالمانداردىڭ بۇگىنگى تاڭدا كۇن تارتىبىندە تۇرعان بۇكىل كۇردەلى ماسە­لەلەرى جان-جاقتى تالقىلانىپ, ولاردى شەشۋ جونىندە قاجەتتى شەشىمدەر قا­بىلداندى. بۇل رەتتە اڭگىمەمىزدى ەلباسىنىڭ قۇ­رىلتايدا جاساعان بايانداماسىنان باستا­عا­نىمىز ءجون. باياندامادا پرەزيدەنت شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى مەن ورالمان­دارعا قولداۋ كورسەتىپ, قامقور­لىق جاساۋ­دىڭ تەتىكتەرىن ناقتى ايقىن­داپ, بۇل ءجو­نىن­دە الدا تۇرعان 5 مىندەتتى بەلگىلەپ بەردى. ول مىندەتتىڭ ءبىرىنشىسى – كوشى-قونعا قاتىستى. ەلباسى 20 جىل ىشىندە كوشى-قونداعى قول جەتكىزگەن يگى ىستەر مەن جەتىستىكتەرگە جان-جاقتى تالداۋ جاساي كەلە, قانداستارىمىزدى وتانعا ورالتۋ جۇمىسىن ودان ءارى جۇيەلەپ, ولاردى ەل اۋماعىنا تۇراقتى ورنىقتىرۋدىڭ سايا­سا­تىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرا بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. وسىعان وراي, پرەزيدەنت 2008 جىلدان باستاپ كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنىڭ 20 مىڭ وتباسىنا كوتەرىل­گەنىن ايتا كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا بۇعان قوسا «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىنىڭ 2 كەزەڭىنىڭ قولعا الىناتىنىن جەتكىزدى. «بۇل كەزەڭدە قانداستارىمىزدى جاڭا ءوندىرىستى وڭىرلەر مەن اۋىل شارۋاشى­لىعىنا كەڭىنەن تارتۋدىڭ جولدارى سا­را­لاناتىن بولادى. ول ءۇشىن كەلگەن ما­مانداردى قاجەتتىلىككە بايلانىستى قاي­تا دايارلاپ, قىسقا مەرزىمدە وقىتۋ­مەن قامتاماسىز ەتەمىز», دەدى ەلباسى. بۇل ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ كورسەتۋ قاجەت. ويتپەگەن كۇندە ەلباسىنىڭ «نۇر­لى كوشكە» بايلانىستى قابىلدا­عان بۇل شەشىمى باعدارلامانى ۇزارتۋ عانا سەكىلدى قابىلدانۋى مۇمكىن. كەلگەن قونقتاردىڭ تالايى اۋەلدە سولاي ويلاپ تا قالعانداي بولدى. وسى جونىندە قۇرىلتايداعى جا­رىس­سوزدە ارنايى قاداپ ايتىلعانى وتە ورىندى شىقتى. دۇرىسىندا «نۇرلى كوش­» باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمى بيىل بىتەتىن ەدى. ەلباسىمىز قانداستا­رى­مىز­دىڭ قامى ءۇشىن, ەلدىگىمىز ءۇشىن وسى اۋ­قىم­دى باعدارلامانى جالعاستىرۋ, ونى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ جونىندە وتە ما­ڭىز­دى شەشىم قابىلدادى. ەندىگى جەردە «نۇرلى كوشتىڭ» جاڭا بەلەسى ءۇشىن قو­ماقتى قارجى ءبولىنىپ, اكىمدىكتەرگە, مينيسترلىكتەرگە ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلەتىن بولادى. ەلباسى قۇرىلتايدا «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» جاڭا زاڭدى تەزدەتىپ قابىلداۋ ماسەلەسىنە دە ارنايى توق­تال­دى. سوعان وراي, پرەزيدەنت: «كە­ڭى­نەن تال­قىلانىپ, قابىلداناتىن جاڭا زاڭ قان­داستارىمىزدىڭ جاعدايىن جاق­سار­تۋ­عا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيمىن. ول قان­داستارىمىزدىڭ قۇجات تاپ­سى­رۋدا, ءتىر­كەۋگە تۇرۋدا, ازاماتتىق الۋدا كەزدەسەتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى جويۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ ايتتى. بۇل دا – وتە ما­ڭىز­دى ماسەلە. جاسىراتىنى جوق, بۇگىنگە دەيىن سىرت جەر­لەردەن جاڭا كەل­گەن ورالماندار تۇ­راقتى تىركەلۋگە تۇرا الماي, سونىڭ سال­دا­رىنان نە ورال­مان مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋگە, نە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىكتەرى بولماي اۋرە سارساڭعا تۇسەتىن. ەلباسىنىڭ تاپ­سىر­ماسىنان كەيىن جەرگىلىكتى اكىمدىك­تەر مەن كوشى-قون پوليتسياسى مەكەمەلەرى اتاجۇرتقا كەلگەن اعايىنداردىڭ تۇراقتى تىركەلۋى مەن ازاماتتىق الۋعا قۇجات ءوت­كى­زۋىن بارىنشا جەڭىلدەتەدى دەپ سەنەمىز. سوڭعى كەزدە كوشى-قوندا جەمقور­لىقتىڭ ءبىراز اسقىنداعانى بەلگىلى. «حالىقتىڭ كوشى قونى» تۋرالى جاڭا زاڭ بۇل ماسەلەنى دە رەتتەۋگە ءتيىس. قۇرىلتايداعى سوزىندە ەلباسى كوشى-قونعا قاتىستى بۇدان دا باسقا ءبىراز ماسەلەنى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ بەردى. بۇل رەتتە, اسىرەسە, پرەزيدەنتتىڭ «كەلەمىن دەگەننىڭ بارىنە قاراجات, ءۇي, جۇ­مىس بەرىلىپ, تولىقتاي جاعداي جاسالى­نا­دى دەپ ويلاماڭىزدار. ءبىزدىڭ 20 مىڭ وتبا­سى دەپ وتىرعانىمىز سوندىق­تان. ال ءبىر­اق ءوز بەتىمەن كوشىپ كەلىپ, اعايىن بولىپ, وتباسىمەن قوسىلىپ, باسقا جاع­دايلارمەن كەلسە, اسىرەسە, جاس­تار وقۋعا كەلەمىن دەسە, ولارعا دا ەشقانداي كەدەر­گى بولمايدى» دەپ اشىپ ايتۋىنىڭ اس­تا­رىندا ۇلكەن ءما­سە­لەلەر بار. وكى­نىش­كە قاراي, كەيبىرەۋلەر ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزىن ورالمان­داردىڭ كەلۋىنە توس­قاۋ­ىل دەپ ەسەپتەيتىن سىڭايلى. ولار­دىڭ ويىنشا, كوشىپ كەلۋ تۋرالى ەش­قان­داي كۆوتا بولماۋى كەرەك, كەلگەن اعاي­ىنداردىڭ بارىنە بىردەي اقشالاي ءجار­دەم بەرىلىپ, باسقا دا قارجىلىق-ما­تەريالدىق كومەك جا­سا­لۋ­عا ءتيىس. ءتىپتى, جىلىنا 1 ميلليون ورال­ماننان قابىل­داپ, شەتەلدەگى قا­زاق­تى 5-6 جىل ىشىندە تۇگەل كوشىرىپ الاي­ىق دەيتىندەر دە بار. ال شىن­دى­عىندا مۇنىڭ ءبارى ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيتىن ءسوز. ويتكەنى, كوشى-قون جۇ­مىس­تارى, ەڭ الدىمەن, ءار ەلدىڭ ەكونو­ميكالىق جاعدايى مەن بيۋدجەتتەگى قار­جىسىنىڭ مولشەرىنە سايكەس جۇرگى­زىلەدى. بۇل رەتتە, ورالمانداردى تەك اق­شالاي ءجار­دەماقىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جۇمىسپەن, باسپانامەن, زەينەتاقىمەن, باسقا دا الەۋمەتتىك كومەكتەرمەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىمەن دە قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ەستەن شىعارماعان ءجون. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اينالدىرعان 15 ميلليون حالقى بار قازاقستان سياق­تى ەلگە ءبىر جىلدا 1 ميلليون حالىقتى كوشىرىپ اكەلۋگە قانشاما قاراجات جۇم­ساۋ كەرەك ەكەنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. ەلبا­سىنىڭ كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنىڭ ءمول­شەرى 20 مىڭ وتباسىن قۇرايدى دەگەن اڭگىمەسى وسىدان تۋىنداپ وتىر. 20 مىڭ وتباسى دا از ەمەس; كەمىندە 100 مىڭ ادام, كادىمگىدەي ۇلكەن 2 اۋداننىڭ حال­قى. ەلىمىزگە جىل سايىن ارنايى قارجى ءبولىپ, 100 مىڭ قازاقتى ورنالاستىرىپ وتىرساق تا ول وتە ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى. ونىڭ سىرتىندا كۆوتادان تىس ءوز كۇشتەرىمەن كەلەتىن اعايىندارىمىز قانشاما! وسىعان وراي, مىنا ماسەلەنى دە قاداپ ايتقىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ ورال­ماندارعا جاسايتىن ەڭ باستى جەڭىلدى­گىمىز – قازاقستان ازاماتى بولماسا دا كەلگەن بەتتە ولارعا قازاقستاننىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىمەن تەڭ قۇقىق بەرۋ. ياعني, ولاردىڭ قازاقستانعا كەدەرگىسىز كەلىپ, تۇراقتى تۇرىپ قالۋىنا تولىق مۇمكىندىگى بار. وزگە مەملەكەتتەر شەت­ەلدەگى ءوز قانداستارىنا بۇل سياقتى قامقورلىقتى ەشقاشان جاساعان ەمەس. باسقانى بىلاي قويعاندا, وزىمىزگە جا­قىن وزبەك, تۇركىمەن, تاجىك حالىقتارى­نىڭ دا سان ميلليونداعان بولىگى تاريحي وتانى­نان سىرت جەرلەردە تۇرادى. ال اتاجۇرتى ولارعا ەسىكتەرىن ايقارا اشىپ وتىرعان جوق, كەرىسىنشە, كەلۋلەرىن شەكتەيدى. جالپى, كوشىپ كەلۋ كۆوتاسى كەز كەلگەن ورالمانعا ەمەس, ەڭ الدىمەن, وت­با­سىنىڭ مۇشەلەرى كوپ, قارجىلاي كومەك­كە مۇقتاج كىسىلەرگە عانا بەرىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىن دە ۇمىتپاعان ءجون. وكىنىشكە قاراي, قازىر وسى جاعداي­دى ەسكەرمەي, ورالماندار تۋرالى نە­شە­ ءتۇرلى اڭگىمە, ورىنسىز سىن ايتۋشى­لار كوبەيىپ بارادى. ارينە, ءبىز كوشى-قون جونىندە ەشقانداي سىن ايتىل­ماسىن دە­مەيمىز. كەرىسىنشە, كەمشىلىكتەردى اتاپ كورسەتىپ, ونى تۇزەتۋدىڭ جول­دارىن قاراستىرماساق, ەشقانداي جۇ­مىس العا باسپايدى. مىسالى, سوڭعى ۋا­قىتتا قى­تايدىڭ ءۇرىمشى قالاسىنداعى قازاق­ستان­نىڭ پاسپورتتىق ۆيزالىق مەكە­مە­سى­نىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى ءبىراز اششى اڭگىمەلەر ايتىلدى. ءبىز دە قاۋىم­داس­تىقتىڭ اتىنان بىرنەشە رەت رەسپۋبليكا سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنە حات جازىپ, بۇل جونىندەگى ءوز پىكىرىمىزدى بىلدىردىك. سو­نىڭ ناتيجەسىندە, قازىر بۇل مەكەمەنىڭ باس­شىلارى اۋىستىرىلىپ, جۇمىس جول­عا قويىلدى. مۇنداي وزەكتى ماسەلە­لەر­دى دەر كەزىندە كوتەرىپ, كۇن تارتىبىنە قويۋ – اركىمنىڭ دە ازاماتتىق پارىزى. بىراق سونىمەن بىرگە, سىن-پىكىرلەردىڭ ارقاشان دا ءادىل, شىنايى بولعانى ابزال. وكىنىشكە قاراي, بىزدە وسى جاعى جەتىسپەيدى. مىسالى, كەيدە قازاقستانداعى كو­شى-قون جۇمىستارىنىڭ ءبارىن جوققا شىعارىپ, ورالمان اتاۋلىنى تۇگەلدەي جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشىپ, كۇنىن كورە الماي جۇرگەندەي ەتىپ سۇمىرەيتە كور­سەتۋ دە كەزدەسەدى. ءبىز وسىندايعا قار­سىمىز. تاعى دا قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدەگى جۇزەگە اسقان ەڭ ماڭىزدى, ماق­تانىپ ايتۋعا تۇرارلىق جۇمىستاردىڭ ءبىرى – شەتەلدەردەگى اعايىنداردى اتا­جۇرت­قا كوشىرىپ اكەلۋ. ءوزىمىز­بەن قاتار تاۋەلسىزدىك العان رەسپۋبلي­كالاردىڭ ەشقايسىسى دا تاپ وسىنداي جۇمىستى جۇزەگە اسىرا العان جوق. وعان تاۋە­كەلدەرى جەتپەدى. ەرلىككە تەڭ مۇنداي ىسكە تەك قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ قانا باردى. ءبىر جاقسى جەرى, كەلگەن اعايىن­دارىمىزدىڭ تۇگەلگە جۋىق كوپشىلىگى جۇمىسىن ىستەپ, بالا-شاعالالارىن ءوسى­رىپ, جەرگىلىكتى حالىقتارمەن بىرگە كۇن­دەرىن كورىپ, تىپ-تىنىش ءومىر سۇرۋدە. بۇل تاۋەلسىزدىككە دەيىن ءبىزدىڭ ءوڭىمىز تۇگىلى تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن جاعداي ەمەس پە ەدى؟! باسقانى بىلاي قويعاندا, كور­شىلەس جاتقان قىتايداعى اعايىن­دار­مەن بارىس-كەلىسىمىز وتىز جىلداي ءمۇل­دەم توقتاپ قالعانىن نەگە ۇمىتا­مىز؟! ءيا, وسى ارادا ورالماندار كوشىن قۇلدىراتىپ جاماندايتىنداردىڭ كوز­دە­گەن ماقساتتارى نە دەگەن ساۋال ەرىكسىز باس كوتەرەدى. قۇرىلتايدا ەلباسىنىڭ شەتەلدەگى اعايىندارعا قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى العا قويعان ەكىنشى مىندەتى – وقۋ-ءبىلىم ماسەلەسى. بۇل – ەڭ الدىمەن, جاستارعا قاتىستى. پرەزيدەنت: «ءبىز الەمدەگى بارشا قازاق جاستارىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا ءتيىستى جاعداي جاساۋى­مىز كەرەك... وسىعان بايلانىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قان­داس­تا­رىمىز­عا بولىنەتىن گرانتتىق كۆوتانى ناقتى­لاپ, جاستارمەن جۇيە­لى جۇمىس جۇرگىزۋ­دى تاپسىرا­مىن»,  دەدى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا بۇل سالادا دا ءبىراز جاقسى جاڭالىقتار بولۋعا ءتيىس. وسىعان وراي, ءبىز شەتەلدەردەگى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنا جۇيەلى تۇردە ءتۇرلى قولداۋ ۇيىمداستىرۋىمىز كەرەك. مىسالى, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن شەت­ەلدەردەگى قازاق مەكتەپتەرىنە وقۋلىق­تار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار, باس­قا دا قاجەتتى كىتاپتار جىبەرىپ تۇرۋ قولعا الىنعان ەدى. ەندى وسى ماسەلەنى بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي قايتا قاراپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەت. شەتەل قازاقتارىن اتاجۇرتقا تارتۋ­دىڭ, ولاردىڭ ەلىمىزگە كوبىرەك كەلۋىنە مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى – وقۋعا شاقىرۋ. ەلبا­سى قۇرىلتايدا بۇل تۋرالى شەگەلەپ تۇ­رىپ ايتتى. ايتسە دە, بۇل ءجونىن­دە وي­لان­دىراتىن ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى. مى­سا­لى, شەتەلدىك قازاق جاستارى اتا­جۇرت­قا كەلگەننەن كەيىن قۇجاتتارىن كۋا­لان­دىرۋدا ءبىراز قيىندىقتارعا كەزدەسەدى. سونداي-اق, شەتەلدىك قازاق جاستا­رىن ارنايى ورتا ءبىلىم مەن كاسىپتىك ماماندىق بەرەتىن وقۋ ورىندارىنا قا­بىلداۋدىڭ دا ناقتى جۇيەسىن جاساۋ قاجەت. مۇنداي وقۋ ورىندارى ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ وزبەكستان جانە قىتايمەن شەكارالاس وبلىستارىندا اشىل­­سا دەيمىز.            شەتەل قازاقتارىنىڭ جاس ۇرپاعىن قازاقستانداعى دارىندى با­لا­لار مەكتەبىنە شاقىرىپ, وقىتۋدىڭ ءمۇم­كىندىكتەرىن دە قاراستىرعانىمىز ءجون. ەلباسىنىڭ قازاق دياسپوراسىنا قام­قورلىق جاساۋ جونىندەگى العا قوي­عان ءۇشىنشى مىندەتى – بۇقارالىق اق­پا­رات قۇرالدارىنا بايلانىستى بولدى. بۇل جونىندە پرەزيدەنت: «ءبىز شەتتەگى قانداستاردىڭ قازاقستاننان جان-جاقتى حابار الىپ تۇرۋىنا كومەك­تە­سە­مىز», دەپ بايلام جاسادى. سوعان وراي بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىنە ناقتى تاپسىرمالار دا بەردى. وسى ارادا شەتەل قازاقتارىنىڭ قازاقستاننان تارايتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىنا دەگەن سۇرانىستارى وتە جوعارى ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ياعني, ولار قازاقستاننىڭ تەلەراديو حابارلارىن تىڭداپ, كورۋگە, قازاقشا گازەت-جۋر­نال­داردى الدىرىپ وقۋعا بارىنشا ىنتا­لى. قازىر قازاقستاندا شەتەلدەرگە حابار تاراتاتىن «كاسپيونەت» باعدارلا­ما­سى اشىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. ءدۇ­نيە­جۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جا­نى­نان شەتەل قازاقتارىنا ارنالعان «التىن بەسىك», «تۋعان ءتىل» اتتى با­سىلىمدار دا جارىق كورىپ, الىستاعى اعايىندارعا تاراتىلۋدا. قاۋىم­داس­تىق­تىڭ «اتاجۇرت» باسپا ورتالىعىنان شەتەلدەگى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شى­عار­مالارى ۇزبەي جارىق كورىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل يگىلىكتى ىستەر دە ءوز جالعاسىن تاۋىپ, بۇرىنعىدان دا جەمىستى ءارى اۋقىمدى بولا تۇسەدى دەپ ەسەپتەيمىز. قازىرگى كەزدە شەتەلدەگى قازاقتار­دىڭ مادەني-رۋحاني سالادا قول جەتكىزگەن تابىستارى ايتارلىقتاي مول. قا­زاق­تار تىعىز ورنالاسقان جەرلەردە قا­زاق حالقىنىڭ تاريحىنا, مادەنيەتىنە بايلانىستى باي مۇرالار بار. ەلبا­سىنىڭ قۇرىلتايدا العا قويعان ءتور­تىن­شى مىندەتى وسى ماسەلەگە ارنالدى. بۇل رەتتە, پرەزيدەنت «مادەني مۇرا» باع­دار­لاماسىنىڭ جەمىستى جۇزەگە اسىرى­لىپ جاتقانىنا ەرەكشە توقتالدى. ءبىر­اق بۇل جەتىستىكتەرمەن شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. ەلباسى: «قانداستار تۇ­رىپ جاتقان ەلدەردە ۇلتتىق ونەردىڭ كە­ڭى­نەن تارالۋىنا جاعداي جاساۋى­مىز كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي, ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنە ەكسپەديتسيالار ۇيىم­داس­تىرىپ, وسىنداي قۇندى مۇرالاردى جيناق­تاۋ­دى تاپسىردى. سوعان باي­لانىستى قاۋ­ىم­داستىق اتىنان ءبىر-ەكى ۇسىنىس ايتا كەتسەك دەيمىز. كورشىلەس رەسپۋبليكالاردا قازاق­تىڭ ۇلتتىق ونەر ۇجىمدارى بارشى­لىق. مىسالى, موڭعوليا مەن وزبەك­ستاندا قازاق تەاترى جۇمىس ىستەيدى. وسى تەاترلارعا كومەك جاساۋ ماسەلەسى ەسكەرىلسە دەيمىز. سونداي-اق, رەسەيدەن دە بىرنەشە شاعىن قازاق تەاترىن اشۋعا بولادى. شەتەلدەگى قازاق مادەني وشاق­­تارىن مامان كادرلارمەن قامتا­ما­سىز ەتۋدى دە قولعا العان ءجون. 1990 جىل­داردىڭ باسىندا قىتايدان كەلگەن ءبىر توپ دارىندى جاستار الماتىداعى ت.ءجۇر­گەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەميا­سى مەن قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەر­ۆا­­تو­رياعا ءتۇسىپ, ءبىلىم العان ەدى. قازىر ولاردىڭ كوپشىلىگى قىتايداعى قازاق مادەنيەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ ءجۇر. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي ماسەلە دە تۇراقتى تۇردە جۇزەگە اسۋى قاجەت. شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنا ءما­دەني-رۋحاني قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءبىر ءتيىمدى جولى – كىشى قۇرىلتايلار وتكىزىپ تۇ­رۋ. سوڭعى جىلدارى مۇنداي قۇرىل­تاي­لار ەۋروپادا تۇراقتى ۇيىمداس­تى­رىلىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل باس­قوسۋلاردى رەسەي, موڭعوليا, قىتاي, وزبەكستان جانە باسقا ەلدەردە ءوت­كىزۋ­دىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدامىز. دەگەنمەن: «كىشى قۇرىلتايلار كەرەك پە؟» دەپ جۇرگەندەر دە بار. استاناداعى ۇلكەن قۇرىلتايدا ەلباسى بۇل جونىندەگى ءوز كوزقاراسىن ايقىن ءبىلدىردى. پرەزيدەنت: «بەسىنشىدەن, ءبىز شەتەلدەردە كىشى قۇرىلتايلاردىڭ تۇراقتى ءوت­كىزىلۋىن قۇپتايمىز. وسىعان بايلا­نىستى, بۇل قۇرىلتايلارعا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى قولداۋ كورسەتەتىن بولادى», دەپ ناقتى ايتتى. قۇرىلتاي وتىسىمەن پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى ەلباسىنىڭ وسى جيىندا بەل­گىلەگەن مىندەتتەرىنىڭ نەگىزىندە الداعى ۋاقىتتا شەتەلدەگى قازاق دياس­پورا­سىنا قولداۋ كورسەتۋگە بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس ءىس-شارالاردىڭ جوسپا­رىن جاساپ, بەكىتۋگە كىرىستى. بۇل جوسپاردا قازاق دياسپوراسى مەن ورال­ماندارعا قاتىستى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر قامتىلىپ, بۇل سالادا ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەردىڭ مىندەتتەرى ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل دا قۇرىلتاي جۇمىسىنىڭ بارىنشا جەمىستى بو­لۋىنىڭ ايقىن دالەلى. قۇرىلتايداعى ەڭ ماڭىزدى ءىس-شارا­لاردىڭ ءبىرى – قازاق دياسپوراسى مەن ورالماندار ماسەلەسىنە ارنالىپ 9 مينيسترلىك وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 7 جەردە وتكىزىلگەن دوڭگەلەك ۇستەل ءماجى­لىستەرى بولدى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. دياسپورا مەن ورالمانداردىڭ جۇمىسى ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر, سىرتقى ىستەر, ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, بايلا­نىس جانە اقپارات, اۋىل شارۋاشىلىعى, سپورت جانە تۋريزم, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىكتەرىنە تىكەلەي قاتىستى. سوعان وراي, قاۋىم­داس­تىق شەتەلدىك اعايىندار مەن ورال­مانداردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرى نەگىزىندە قۇرىلتاي قارساڭىندا وسى مينيستر­لىكتەردىڭ ارقايسىسىنا الدىن الا 20-30 سۇراقتان تۇراتىن جازباشا ماسەلە قويدى. دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىستەرىندە وسى سۇراقتار جان-جاقتى تالقىلانىپ, الىس-جاقىننان كەلگەن اعايىندار كو­كەي­دە جۇرگەن بۇكىل ماسەلەلەرىن ورتاعا سالىپ, ىشتەرىندەگى شەرىن تۇگەل اق­تا­رىپ, كەڭ وتىرىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. الىستاعى اعايىندارعا قاتىستى بار­لىق ماسەلەنى ءبىر كەزدە الۋان قىرىنان تۇگەل تالقىعا سالعان مۇنداي ماڭىزدى جيىن بىزدە ءبىرىنشى رەت وتكىزىلدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. قازىر ءار مينيسترلىك وسى ماجىلىستەردىڭ ۇسى­نى­س-تىلەكتەرى بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىن جاساپ, جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋدا. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە دۇنيەجۇزى قا­زاق­­تارى قاۋىمداستىعى تۋرالى دا ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتا كەتكەنىمىز ءجون. قاۋ­ىمداستىق 1992 جىلى الەم قازاق­تا­رى­نىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىندا قۇرىلعان. سودان بەرگى كەزەڭدە بۇل ۇيىم ءوز جارعىسىنا سايكەس الدىنا قويعان ءمىن­دەت-ماقساتتارىن ويداعىداي ورىنداپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە قاۋىمداستىق ەلىمىزدەگى سىرت جەرلەردەگى قازاق دياس­پو­راسىمەن تۇراقتى بايلانىس جاسايتىن ەڭ نەگىزگى ۇيىمعا اينالدى. ايتسە دە, ويلاندىراتىن ماسەلەلەر دە بار. مى­سالى, قازاق دياسپوراسى, اسىرەسە, ورالماندار تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا كەيبىرەۋلەر بار ماسەلەنى دۇنيەجۇزى قازاق­تارى قاۋىمداستىعى شەشۋى كەرەك دەپ سىناپ-مىنەي باستايدى. ولاردىڭ سوزىنە قاراساڭىز, قاۋىمداستىق ءوز مۇمكىن­دى­گى, كۇش-قۋاتى مەن قارجىسى, اتقاراتىن مىندەتى جونىنەن قازاقستانداعى ەڭ ۇلكەن مينيسترلىكتەرمەن تەرەزەسى تەڭ, قاتار تۇرعان مەكەمە سياقتى. ارينە, ءبىزدىڭ دارەجەمىزدى وسىنشا اسىرا باعا­لاعاندارعا «زور راحمەت», بىراق, شىن­داپ كەلگەندە قاۋىمداستىق – مەملەكەتتەن تىكەلەي قارجى المايتىن, قىز­مەت­كەرلەرى ساناۋلى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى قوعامدىق بىرلەستىك قانا. ءبىز «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى تۋرالى» زاڭىنىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيمىز. دەمەك, كەيبىر اعاي­ىن­دار (ونىڭ ىشىندە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا بار) بىزگە سىن ايتار الدىندا وسى زاڭدى دۇرىستاپ وقىپ السا, ارتىقتىق ەتپەس ەدى. ويتكەنى, بۇل زاڭ بويىنشا قاۋىمداستىق كەز كەلگەن شارۋانى تىكەلەي جۇزەگە اسىراتىن اتقارۋشى ورگان ەمەس, ءتىپتى, ونىڭ مۇنداي جۇمىستارعا ارالاسۋعا قۇقى دا جوق. قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ مادە­ني-رۋحاني, وقۋ-ءبىلىم, كوشى-قون ءجونىن­دەگى مۇڭ-مۇقتاجدارىن, ءوتىنىش-تىلەك­تەرىن قازاقستان ۇكىمەتىنە, باسقا دا ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزىپ, بۇل جونىندە قاجەتتى ماسەلەلەر كوتەرىپ, ولاردىڭ شەشىلۋىنە قوزعاۋ سالىپ وتىرۋ. ءبىز وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيمىز. بۇعان ناقتى مىسال كەلتىرەيىك. جوعارىدا اتاپ كور­سەت­كەنىمىزدەي, سوڭعى جىلدارى كوشى-قون سالاسىندا جەمقورلىقتىڭ نەشە ءتۇرى اسقىندادى. اسىرەسە, جالعان قۇجات جاساپ, ورالمان رەتىندە ۇشان-تەڭىز قارجى جىمقىرۋ كەڭ تارادى. شەتەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قىتايعا بارىپ, «قازاقستانعا كوشىرىپ الامىز, بالالارىڭدى وقۋعا تۇسىرەمىز» دەپ جۇرتتان اقشا جيناپ, اقىر سوڭىندا ءىزىن تاپتىرماي كەتەتىن الاياقتار دا كوبەيدى. ولاردىڭ اراسىندا «ورالمان­داردىڭ قامىن ويلاپ, ءسوزىن سويلەيمىز» دەپ بەلسەنىپ جۇرگەن جالعان جان­ا­شىرلار دا بار. قاۋىمداستىق سوڭعى جىلدارى مۇنداي جولسىزدىقتارعا توسقاۋىل قويۋ كەرەك دەپ تىنباي ماسەلە كوتەرىپ كەلەدى. قازىر ءىىم كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, ەت­نيكالىق كوشى-قون جونىندە قوعامدىق كەڭەس قۇردىق. بۇل دا كوشى-قونداعى جەمقورلىقتى تىيۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ ەسەپتەيمىز. مۇنىڭ ءبارى بىرەۋلەرگە ۇنامايتىنى انىق بايقالادى. قاۋىم­داستىقتىڭ قىزمەتىن جوققا شىعارىپ, شەتەلدىك اعايىنداردىڭ اتىنان جالعان حات ۇيىمداستىرۋ سياقتى كەلەڭسىز وقيعالار – وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بىراق, بۇعان بولا قاۋىمداستىق الدىنا قويعان ءوز ماقسات-مىندەتىنەن ەشقاشان دا اينىماق ەمەس. بىزگە, ەڭ الدىمەن, الىستاعى اعايىنداردىڭ ىقىلاس-نيەتى, تازا پەيىلى قىمبات. بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ استاناداعى قۇرىلتايدا قاۋىمداستىقتىڭ توراعا­سى بولىپ ءبىر اۋىزدان قايتا سايلانۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ءارى اسا زور جاۋاپكەرشىلىك. ءبىز بولاشاقتا وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ويداعىداي اتقارۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالىپ جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە ايتا­رى­مىز, ەلباسى باستاپ, بۇكىل حال­قى­مىز قوستاپ, بىرلەسىپ قولعا العان قۇ­رىلتايىمىز ويداعىداي, تابىستى ءوتتى. الدا وسى قۇرىلتايدىڭ شەشىمدەرى مەن ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن تاپ­سىرمالاردى ورىنداۋ مىندەتى تۇر. ەندى وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسى­رۋ­عا كوپ بولىپ جۇمىلا كىرىسۋىمىز كەرەك. تالعات ماماشەۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى  توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. جازىپ العان: سۇلەيمەن مامەت.