ەگەمەن ەلىم – تىرەگىم

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 38 جاسىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ال 44 جا­سىن­دا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ەڭ جاس توراعاسى بولىپ, شىن مانىسىندە دە سول كەزەڭنىڭ وزىندە ەرەكشە ىسكەرلىك پەن كاسىبي قابىلەتتىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. بىزدەر, سول كەزەڭنىڭ دەپۋتاتتارى, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ جالىنداعان كۇش-قايراتى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا كوپشىلىكتىڭ قۇرمە­تىنە بولەنگەن تاريحي ساتتەرىنە كۋا بولعان ەدىك. ماعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى جۇمىسىن (1985 جىل, 28 ناۋرىز) سالتاناتتى تۇردە اشۋ تاپ­سى­رىل­دى. جوعارعى كەڭەس سەسسيا­سى­نىڭ سوڭعى ءحى شاقىرىلىمىنىڭ تاريحي ما­ڭىزى زور, ويتكەنى, بۇل سەسسيادا نۇر­سۇلتان ءابىش­ ۇلىن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسىنا سايلاۋ ءما­سە­لەسى كۇن ءتارتى­بىنە قويىلدى. ال, ەندى سەس­سيانى اشۋ قۇرمەتىنە مەنىڭ يە بولۋ سەبەبىم, سول كەزدەگى بەرىك قالىپتاسقان قاعي­دا­عا سايكەس, ياعني ورتالىق كوميتەتتىڭ سول كەزدەگى تالابى بويىنشا مۇنداي جاۋاپ­تى جي­ىن­دى اشۋ كەمىندە قاتارىنان ءۇش رەت حالىق قالاۋلىسى بولعاندارعا عانا تاپسى­رى­لاتىن. مەن سول تالاپقا ساي كەلدىم جانە بۇل تاريحي ءسات سۋرەتتە دە ساقتالىپ قالدى. سول ءبىر جىلداردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتىلماي, ەسىمىزدە قالىپ قويۋىنىڭ تاريحي ماڭىزى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەندى, مىنە, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى تۋعان حالقىنىڭ تاع­دىرىن ەلىمىزدىڭ تاريحىنىڭ ەڭ اۋىر, ەڭ قيىن وتپەلى كەزەڭىندە ءوز قولىنا الىپ, از عانا ۋاقىتتا وتانىمىزدىڭ كوركەيىپ, وركەندەۋىنە قول جەتكىزدى. ارينە, مۇنىڭ ءوزى ايتۋعا عانا وڭاي. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن ونىڭ زامانداستارى ۋاقىت ولشەمى بويىنشا «سوعىس بالالارى» دەپ اتالاتىن ۇرپاقتىڭ وكىلدەرىنە جاتادى. ولار بيلىككە وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدا­رى­نىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن سەكسەنىنشى جىلدارى «جاڭا دا تىڭ وي-تۇجىرىم» (نو­ۆوە مىشلەنيە) دەپ سيپاتتالعان زاماندا كەلدى. ءبىر قۇپتارلىعى, قاراپايىم حالىق ورتاسىنان شىققان ازامات كوپ­شى­لىكتىڭ جاپپاي قولداۋىنا يە بولىپ, 80-جىل­داردىڭ سوڭىندا سول ءبىر كۇردەلىلەۋ ۋا­قىت­تىڭ وزىندە بەلگىلى ساياسي قايرات­كەرلەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ءوزىم دە قازاقستان كومپارتياسىنىڭ التى بىردەي سەزىنە دەلەگات, ونىڭ ىشىندە ءۇش سەزدە وك-ءتىڭ مۇشەسى بولىپ سايلا­نىپ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءتورت بىردەي ء(Vىىى, ءىح, ح, ءحى) شاقىرىلىمدارى­نىڭ دەپۋتاتى بولدىم. وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا جەتىم قالىپ, اشتىق زوبالاڭىن, ودان سوڭ ۇلى وتان سوعىسى قاسىرەتىن باستان كەشتىم. قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىم­داس­تىرۋ-پارتيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ءۇش جىل, سودان كەيىن پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ ون ءتورت جىل ۇزبەي قىزمەت اتقاردىم. كەزىندە ءوزىمنىڭ بۇگىندە ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاتارىنا كوتە­رىل­گەن جاس ماماندارمەن قىزمەتتەس, سىي­لاس, ارىپتەس بولعانىمدى ۇلكەن ماقتا­نىش تۇتامىن. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جەتكىلىكتى. جۇرەگى تۋعان حالقىم, تۋعان وتانىم دەپ سوققان نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ سول جولدا قاجىرلىلىق كورسەتە بىلگەنىن, وردا بۇزار وتىزداعىلار اراسىن­دا سول كەزدىڭ وزىندە شوقتىعى بيىك بولىپ تۇرعانىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. ەسەپتەۋىمشە, پارتيالىق باقىلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ توراعاسى بولعان ون ءۇش جىل­دا مەنىڭ قولىمنان بەس مىڭعا جۋىق شا­عىم-ارىزدار ءوتىپتى. جوعارى لاۋازىم­دى جەتەكشىلەردىڭ جۇمىس بارىسىندا جىبەرگەن قاتەلىكتەرى مەن اسىرا سىلتەۋشىلىكتەرى ءۇشىن ولاردى جازالاۋعا ءتيىستى بولا­تىن­بىز. بىراق, ۇنەمى كوڭىلدە «مۇمكىن, ول كىنالى ەمەس شىعار» دەگەن كۇدىك تۇراتىن. ال, شاعىمنىڭ اق-قاراسىنا كوز جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز, ويتكەنى, ەشبىر ۋاقىتتا ادام تاعدىرىنا بالتا شابۋعا بولمايدى عوي. ءسويتىپ, اقتالعاندار دا, لايىقتى جازاسىن العاندار دا بولدى. مەنىڭ ويىمشا, كوپشىلىكتىڭ كوزىنە تىك قاراۋ ءۇشىن, كۇنا ارقالاپ, ار-وجدان ازا­بى­نا تۇسپەۋ ءۇشىن ءاربىر باسشى حالقىنا ءمىنسىز قىزمەت ەتۋى, ادىلەتتى بولۋى ەڭ باستى شارت. تولعاۋى توقسان, تۇيتكىلى مول تىرشىلىكتىڭ قانداي دا قيىندىعىنا توتەپ بەرىپ, قايتكەندە دە ادام بولىپ قالۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. شىعىستىڭ اتاقتى وي­شى­لى ساعدي «دۇنيەدە پەندەگە بەرىلەتىن بارلىق سىيلىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى – ونىڭ ار­تىندا قالاتىن جاقسى اتى, مەيىرىمى مەن قايىرىمدىلىعى», دەگەن ەكەن. وسى تۇر­عىدان قاراعاندا, ەل يگىلىگى جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتىپ, تاۋەلسىز حالقىنىڭ ءبۇ­گىنگى باقىتتى تۇرمىسى ءۇشىن جۇمىس­تا­نىپ كەلە جاتقان مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتى وراسان. اقيقات پەن تازالىقتى ءوز ءومىرىنىڭ جو­لىندا سەنىمدى سەرىك ەتە بىلگەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوناۋ جاپ-جاس جىگىت كەزىندەگى العاشقى اسۋلا­رى­نا ءوزىنىڭ قايتپاس قايرات-جىگەرىمەن, قاجىرلى ەڭبەگىمەن قول جەتكىزگەنىن ءوز كو­زىممەن كوردىم جانە سول ۋاقىتتىڭ ءوزىن­دە وعان تاڭدانعاندار از بولعان جوق. ءاسى­رە­سە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى بيۋرو­سىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ كەزىندەگى وتكىر ءارى ناقتى جانە مازمۇندى ۇسىنىستارى وك-ءتىڭ پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسى ءتور­اعاسى رەتىندە مەنىڭ عانا ەمەس, وزگەلەردىڭ دە ءالى كۇنگە دەيىن ەسىندە ساقتاۋلى ەكەنى كۇمانسىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جا­لىندا­عان جاستىق جىگەرىمەن وك بيۋروسى جۇ­مىسىنا جاڭا ءارى تىڭ لەپ اكەلدى. جاسىراتىنى جوق, تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارى بۇرىنعى كولحوزدار مەن سوۆحوزداردىڭ شۇعىل تۇردە تاراتىلۋى وزگەلەر سياقتى مەنى دە قاتتى الاڭداتتى. ءبىر ەسەپتەن تىڭ يگەرۋ كەزىندە اقمولا وبلىسىندا ۇزاق جىلدار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ, تۋ­عان مەكەنىمنىڭ وركەندەۋىنە قال-قادەرىم­شە ۇلەس قوسقان مەن سەكىلدى قاريالاردى تۇسىنۋگە دە بولادى. الايدا, بۇگىندە مەم­لەكەت باسشىسى جانە بارلىق بيلىك قۇرىلىمى تۇگەلدەي اۋىل شارۋاشىلى­عىنا بەت بۇرۋى ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە دەپ ەسەپتەيمىن. ال, ەندى كەزىندە رەسەيدىڭ بۇ­رىنعى پرەزيدەنتى, قازىرگى ۇكىمەت ءتور­اعاسى ۆ.ءپۋتيننىڭ «قازاقستاننىڭ ءتيىمدى ءارى باتىل رەفورمالاردى جۇرگىزۋدە تمد ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى شەپتە كەلە جاتقاندىعىن» رەسمي تۇردە مويىن­دا­عانى تاعى كوڭىل وسىرەتىنى انىق. بۇل جەردە ايتايىن دەگەنىم – كەڭ-بايتاق ەلى­مىز­دىڭ دە, ەلباسىنىڭ دا مەرەيى اركەز ۇستەم بولا بەرسىن. ۇزاق جىلدار, انىعىراق ايتقاندا, 1970 جىلدان 1987 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن العاشقى ءۇش جىلدا قازاقستان كپ وك-ءتىڭ ۇيىمداستىرۋ-پارتيا ءبولىمىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى, ودان كەيىنگى جىلدارى پار­تيا­لىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعا­سى بولعان مەن كەشەگى اقمولا, بۇگىنگى اسەم استا­نانى ءوز تاعدىرىمنىڭ, ءوز با­قىتىمنىڭ, جەتىستىگىم مەن تابىسىمنىڭ قالاسى دەپ ەسەپتەيمىن. ەڭبەك جولىمدى 1946 جىلى قازاقستان كومسومولى ورتا­لىق كومي­تەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ باس­تا­عان مەن كەيىن اقمولا وبلىستىق كومسومول كومي­تەتىنىڭ, اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدىم. وتبا­سى­لىق با­قىتىمدى دا وسى شاھاردا تاپتىم. جەتىمەك تاعدىر مەنى تىم ەركەلەتكەن جوق, بىراق تۇڭعيىققا دا باتىرمادى. بەسىكتەن بەلىم شىقپاي جاتىپ, ياعني نەبارى سەگىز جاسىمدا اكەم قالىق پەن انام سا­عاتتان ايىرىلىپ, اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى بالالار ۇيىندە تاربيەلەندىم. سول ءبىر جىلى ۇياعا ءالى كۇن­گە دەيىن العىسىمدى ايتامىن. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق حال­قى­نىڭ باسىنا تونگەن اۋىر قاسىرەت-قايعى – وتىزىنشى جىلدارداعى الاپات اشتىقتا اتام مۇستافا قاجىنىڭ التى بىردەي ۇلى – ۇسا, مۇسا, ءابدىراحمان, قالىق, احمەت, قابىشتان ءتىرى قالعان جالعىز نەمەرە, جال­عىز تۇياق بولىپ مەن عانا قالدىم. قاتال دا قاتىگەز تاعدىر مەنى ەرتە ەسەيتتى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتتى جىلدا­رىن­دا حالىق «كاتيۋشا» دەپ اتايتىن اتاق­تى رەاكتيۆتى ارتيللەريانىڭ گۆار­ديالىق مينومەتتەر ديۆيزيونىنىڭ كومانديرى بولدىم. ماسكەۋ, سولتۇستىك-با­تىس, سولتۇستىك كاۆكاز, ءبىرىنشى ۋكراينا مايداندارىندا سوعىسىپ, قىرىم مەن سەۆاستوپولدى ازات ەتۋگە قاتىستىم. ۇلى جە­ڭىستى پراگادا قارسى الىپ, ەكى بىردەي «قىزىل جۇلدىز», ءى جانە ءىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» جانە باسقا دا كوپ­تە­گەن وردەندەرمەن ماراپاتتالدىم. كە­ڭەس ارمياسى قاتارىنا 1939 جىلى ات­تان­عان مەن تۋعان ەلگە 1946 جىلى عانا ورالدىم. «قان مايداننان امان-ەسەن ورالدىڭ با, ق ۇلىنىم» دەپ ەمىرەنىپ-ەلجىرەپ كەڭ قۇشاعىنا قىسىپ, باۋىرىنا باساتىن اس­قار تاۋداي اكەمنىڭ, انالىق مەيىرىمىمەن ماڭدايىمان يىسكەيتىن شەشەمنىڭ, اياعىما ورالىپ سوعىس تۋرالى قىزىعا سۇرايتىن باۋىرلارىمنىڭ جوقتىعى وزە­گىمدى ءور­تە­گەن مەنىڭ تۋعان ەلىمە ورالعان بەتتە بىردەن ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى سىلەتى وزە­نىنىڭ جاعاسىنداعى ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىم – قاراجىراداعى اكە-شە­شەم تۇرعان ءۇيدىڭ قيراعان ورنىن تاۋىپ الىپ, جەر قۇ­شاقتاپ وكىرە جىلاعانىم ءالى ەسىمدە. جەتىمدىك پەن جالعىزدىقتىڭ ۋداي اششى زا­پى­رانى, كۇزگى جاپىراقتاي ابدەن سار­عاي­عان ساعىنىش جاس جۇرە­گىمدى وتكىر پىشاق­پەن اياماي كەسكىلەگەندەي, اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزە الماي­تىن­داي وتە اۋىر ءسات ەدى بۇل. بىراق, امال نەشىك, ءار پەندە باسقا سالعانعا كونەدى, كونبەسكە ەش شارا دا جوق. «جەتىم قوزى تاسباۋىر, ماڭىرار دا وتىعار» دەگەندەي, وعان دا كوندىم. جەتىم كوڭىلىمە دەمەۋ بولعانداردىڭ كومەگى مەن قامقورلىعىن ارادا قانشا جىلدار وتسە دە ۇمىتپايمىن. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ءوزىنىڭ جالعىز سيىرىن ساتىپ, الماتىعا وقۋعا جىبەرگەن اكەمنىڭ دوسى ءارىن جۇنىسوۆتەن باستاپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تال­عات ابدىرازاقوۆ جانە باسقا كوپتەگەن اسىل ازاماتتار جاقسىلىعى ەش ۇمىتىل­ماق ەمەس. تۋماسا دا تۋعانداي بولعان قادىرلى اعام, كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى الىبەك نۇرماعامبەتوۆ كەزىندە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان سياقتى ۇلىلارمەن بىرگە وقىعان. بالالار ۇيىندە بىرگە وسكەن دو­سىم – بەكتاس ابدىراشەۆ, امانجول قۇ­سايىنوۆ جانە باسقالار, ياعني ءبارىمىز دە جانى جايساڭ ۇلكەندەرگە ماڭگى قارىز­دار­مىز. ەڭ ۇلكەن باقىت جانىڭدا جانى تازا جاقسىلاردىڭ مول بولۋىندا ەكەندىگىنە سەنەسىڭ. اقىرى باستاعان سوڭ ايتايىن. ءومى­رىم­دە ءۇش رەت قاتتى جىلادىم. ەڭ العاش رەت ون ءتورت جاسىمدا ارەكەڭنىڭ ء(ارىن ءجۇ­نى­سوۆ) ايەلى جەتىمدىگىمدى بەتىمە باس­قاندا, ودان سوڭ 1945 جىلى سوعىس بىتكەندە اسكەري باسشىلار ءبىراۋىزدان: «جاقسى سوعىستىڭ, وسىندا قال, سەنى ەلدە كۇتىپ وتىر­عان ەشكىم جوق, جەتىمسىڭ», دەگەندە جانە سوڭعى رەت ءوزىمنىڭ تۋعان ءۇي­ىمنىڭ ءۇيىن­دىسىن كورگەندە جالعىزدىعىم, جەتىمدىگىم تاعى دا اتويلاپ الدىمنان شىق­قاندا. «جەتىم بالا جىلاسا, تۋعان جەرى بىرگە جىلايدى» دەگەن ۇلاعات راس ەكەن. قان مايداننان تۋعان ەلىمە, قاسيەتتى تۋعان جەرىمە ساعىنىش ارقالاپ ورالعان مەن, مە­نىڭ ۇرپاعىم جانە تۋعان حالقىم دا بۇگىندە باقىتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي ەلباسى بار بۇكىل قازاقستان جۇرتشى­لىعى باقىتتى. وسى اراداعى ءسوزىمنىڭ ءتۇيىنى قاس-قاعىم ساتتىك تىرشىلىكتە مەيىرىم مەن قايىرىمدى مولايتۋعا ۇمتىلۋ قاجەت. وسى قاسيەتتەرگە ىسكەرلىك پەن ەلجاندىلىقتى قوسساق, نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي ەلىمەن ەتەنە ەلباسىنىڭ ەرەسەن بەينەسى كورىنىس بەرەدى. بۇل بەينە بۇگىندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تىرەگى بولىپ وتىر. امانجول قالىق ۇلى, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى. الماتى. ------------------------------------------ سۋرەتتە: نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەس­سيا­سىندا قازاقستان مينيسترلەر كە­ڭە­سىنىڭ توراعالىعىنا تاعايىندالۋ ءساتى (1985 جىل, ناۋرىز). مىنبەردە – سەسسيا جۇمىسىن اشقان اۆتور.