بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ تابىستارى مەن حالىقارالىق ارااعايىندىق رولىنە وسىنداي باعا بەردى
كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا باستالعان 7-ءشى ءبۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ (بيەف) سالتاناتتى تۇردە اشىلۋ ءراسىمى بولدى. وعان يسلام الەمىنىڭ 50-گە تارتا ەلدەرىنەن جانە يسلام حالىقارالىق ۇيىمدارىنان كورنەكتى تۇلعالار: ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى, بيزنەس وكىلدەرى, عالىمدار مەن ساراپشىلار جينالدى.
فورۋمعا كەلگەن قوناقتاردىڭ اراسىندا دجيبۋتي رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسمايل ومار گەللە, يندونەزيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دوكتور بوەديونو, مالايزيا مەن تاجىكستاننىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى نادجيب سري داتو تۋن ابدۋل رازاك, اكيل اكيلوۆ, قىرعىزستان, يراك, برۋنەي-دارۋسسالام ەلدەرىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى ومۋربەك بابانوۆ, دوكتور رۋزا نۋري شاۋيسا, داتو پادۋكا اۆانگ حاجي بين اپونگ, يسلام دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى, دوكتور احمەت موحاممەد ءالي, بيەف قورىنىڭ توراعاسى تۋن مۋسا حيتام, مالايزيا, ليۆان, نيدەرلاند كورولدىگى مەن پاكستاننىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترلەرى ابدۋللا احماد باداۆي, فۋاد سينيورا, ۆيم كوك, شاۋكات ازيز جانە كوپتەگەن ەلدەردىڭ مينيسترلەرى مەن حانزادالارى بار.
فورۋمنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا جينالعان قوناقتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان ءار ەلدىڭ وسىنداي كورنەكتى تۇلعالارىن ۇلكەن قوشەمەتپەن, قول شاپالاقتاپ قارسى الدى. يسلام الەمىنىڭ ءوز داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارى بار. سوعان سايكەس فورۋم اشىلار تۇستا قمدب-نىڭ نايب ءمۇفتيى, استانا قالاسىنىڭ باس يمامى قاليجان قاجى بايىربەك ۇلى سالتاناتتى راسىمگە باتا بەرىپ, قۇران وقىدى.
فورۋمداعى العاشقى ءسوز كەزەگىن ءداستۇرلى ءراسىم بويىنشا بيەف قورىنىڭ توراعاسى تۋن مۋسا حيتام الىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول ءوز سوزىندە مارتەبەلى قوناقتار مەن جينالعان قاۋىمدى فورۋمنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى, الەم تانىعان كورنەكتى ساياسي تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا يسلام الەمىنىڭ ەڭ ۇلكەن باسقوسۋىنىڭ وتۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزعاندىعى جانە وسى فورۋمعا قاتىسقاندىعى ءۇشىن زور العىسىن جەتكىزدى. قازاقستان حالقىنا راحمەتىن ايتىپ, ۇلكەن يگىلىك تىلەدى.
تۋن مۋسا حيتام ءوز ءسوزىنىڭ باسىم بولىگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەتىستىكتەرىنە ارنادى دەسە دە بولادى. بۇل رەتتەگى ءسوزىنىڭ ءبىسمىللاسىن 1991 جىلدىڭ سوڭىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنان باستاعان يسلام حالىقارالىق ۇيىمنىڭ باسشىسى 1997 جىلى تاۋەلسىز ەلدىڭ باستى ورداسىنىڭ الماتىدان استاناعا كوشىرىلگەندىگىنە ەرەكشە توقتالىپ ءوتتى.
مەن ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتپەگەن ەل از جىلداردىڭ ىشىندە مۇنداي ۇلكەن تابىستارعا جەتەدى دەپ ويلاماعان ەدىم. بۇگىن سونى كورىپ تاڭقالدىم. سىزدەر وزدەرىڭىزدە بار تابيعات رەسۋرستارىن ورىندى پايدالانا ءبىلىپ, سونى ماتەريالدىق يگىلىككە اينالدىرا العان ەكەنسىزدەر. قازاقستاننىڭ قازىرگى جان-جاقتى دامۋ قارقىنى وسىنى كورسەتىپ وتىر. سىزدەردىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىڭىز جالعىز ماتەريالدىق جەتىستىكتەرمەن شەكتەلمەيدى. قازىرگى كۇنى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك سالالارىندا ۇلكەن رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىن, مىڭداعان جاستاردىڭ شەت ەلدەردە وقىپ, وزىق ءبىلىمدى يگەرە باستاعاندىعىن مەن ءبىلىپ وتىرمىن. جاستاردى وقۋ-بىلىمگە ۇمتىلدىرۋ, ەڭبەككە باۋلۋ – ۇلكەن ونەگەلى ءىس. وسىعان قاراپ, قۇرمەتتى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىرزا, مەن ءسىزدىڭ ءوز حالقىڭىزعا بارىنشا ادال قىزمەت ىستەپ جاتقانىڭىزدى پايىمداپ وتىرمىن, دەپ ەلباسىنا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىن ءبىلدىردى.
مۇنان كەيىن تۋن مۋسا حيتام قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان كەزدەن باستاپ سىرتقى الەمگە ەسىگىن ايقارا اشقاندىعىنا, سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن ەلدەردەن ينۆەستيتسيالار تارتا بىلگەندىگىنە, الەمدىك ساياسي كەڭىستىكتە دەربەس سۋبەكت رەتىندە جاڭا پايدا بولعان مەملەكەتتىڭ ءوز الدىنداعى تىلدىك, ءدىني كەدەرگىلەردى ىلكىمدىلىكپەن ءساتتى ەڭسەرگەندىگىنە توقتالىپ ءوتتى. قازاقستان قازىرگى كۇنى شىن مانىندە جاھاندىق ەكونوميكالىق دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا شىقتى. سىرتقى الەممەن ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني قارىم-قاتىناستارىن دۇرىس جولعا قويىپ, ەل ىشىندە تاتۋلىققا, حالىقتاردىڭ, ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ ءبىراۋىزدىلىعىنا جەتىستى. بۇل نازار اۋدارىپ, ۇلگى تۇتىپ, ۇيرەنەرلىك جەتىستىك, دەدى.
بيەف قورىنىڭ توراعاسى مۇنان كەيىنگى سوزىندە كونە جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسىپ, ءتۇرلى وركەنيەتتەردى, ۇلكەن مەملەكەتتەردى ءبىر-بىرىنە جالعاپ جاتقان قازاقستان قازىردىڭ وزىندە ءتۇرى, ءدىنى بولەك, بىراق تىلەگى ءبىر, ۇستانعان ماقساتى ۇقساس ەلدەردىڭ بەرەكە ارالى سەكىلدى الەم حالىقتارىن ورتاق ۇنقاتىسۋعا شاقىرۋشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالعاندىعىن, بۇعان ءوز جەتىستىكتەرىمەن ۇلگى بولىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە, «سىزدەردىڭ ەلدەردى بىرىكتىرەمىز دەگەن نيەتتەرىڭىزگە ءبىز دە قوسىلامىز. بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ كەزەكتى باسقوسۋىنىڭ ءوزى قازاقستان جەرىندە ءوتۋى دە مۇنى دالەلدەي تۇسەدى», دەدى. سونىمەن قاتار, استاناداعى فورۋمنىڭ بۇل وتىرىسىن قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا كەڭەس قۇرىپ, اقىل قوسۋ, ورتاق شەشىمدەردى ىزدەستىرۋگە باعىتتالعان سەمينار, ءارى يسلام الەمىنىڭ جەتىستىكتەرىن كورسەتۋگە نەگىزدەلگەن جارمەڭكە دەپ اتادى. وسى رەتتە فورۋمنىڭ ءوتۋى ءۇشىن ءبىرقاتار ۋاقىتتار بويى جەمىستى جۇمىس ىستەگەن فورۋم حاتشىلىعىنا ۇلكەن العىسىن جەتكىزدى. حاتشىلىق جۇمىسىنىڭ اۋىرتپالىعىن كوبىنەسە قازاقستاندىقتار كوتەردى. قازاق جاستارى قاشان دا بولسىن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى, ۇساق-تۇيەگى كوپ بولىپ كەلەتىن وسى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا اتسالىسىپ, كوپ كومەك كورسەتتى. ولار ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن مەكتەپ, بولاشاققا قاجەتتى تاربيە كوزى, دەدى.
فورۋم جۇمىسىن ءوزى جۇرگىزىپ وتىرعان بيەف قورىنىڭ ءتوراعاسى تۋن مۋسا حيتام ءسوز كەزەگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەردى.
قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار! قادىرلى قوناقتار, حانىمدار مەن مىرزالار, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى. الەمنىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن مارتەبەلى مەيمانداردى قازاق جەرىندە قارسى العانىما وتە قۋانىشتىمىن. مۇسىلمان الەمىنىڭ ساياسي جانە ىسكەر جەتەكشىلەرىنىڭ استاناداعى القالى باسقوسۋى ەلىمىزدىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا ءتوراعالىعى قارساڭىنا ورايلاس وتۋدە.
جەتىنشى فورۋمدى استانادا وتكىزۋگە شەشىم قابىلداعانى ءۇشىن بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى قورىنا, ونىڭ توراعاسى تۋن مۋسا حيتام مىرزاعا شىن جۇرەكتەن العىسىمىزدى ايتامىز.
مىنە, ەۋرازيا تورىندەگى اسەم استانا الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ىرگەلى ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدى. وتكەن ءبىر ايدىڭ وزىندە استانا ون مىڭنان استام قادىرلى قوناقتى قابىلدادى. ەلوردامىزدا IV استانا ەكونوميكالىق فورۋمى مەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىن باسقارۋشىلاردىڭ 20-شى جىل سايىنعى ءماجىلىسى ءوتتى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاق حالقىنىڭ يسلام الەمىمەن قارىم-قاتىناسى قادىم زامانداردان تامىر تارتادى, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت. ءبىزدىڭ بايتاق دالامىزعا يسلام ءدىنى بۇدان مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن كەلدى. جاراتقان يەمىز قازاقستانعا اسا ءبىر جومارتتىقپەن تاعىلىمدى تاريح, قولايلى گەوگرافيالىق مەكەن بەرگەن. وسىلايشا, ەلىمىزگە يسلام مەن باتىس وركەنيەتتەرى اراسىندا دوستىق ديالوگقا دانەكەر بولۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگى تۋعىزىلعان. بارشاڭىز بىلەسىزدەر, ءححى عاسىردىڭ جاڭا ونجىلدىعى مۇسىلمان ءۇمبەتى ءۇشىن اۋىر سىناقتارمەن باستالۋدا. الەمدىك قارجى داعدارىسى, ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدىلىك, جاستار ماسەلەسى جانە باسقا دا تۇيتكىلدى جايتتەر سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن دۇربەلەڭ تۋعىزدى. تۋنيس پەن مىسىرداعى ساياسي رەجىمنىڭ اۋىسۋى, ليۆيا ۇشىراعان گۋمانيتارلىق زاۋال جۇزدەگەن مىڭ بوسقىنداردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. الەمنىڭ وزگە ءوڭىرلەرى قارقىندى دامىپ جاتقاندا, كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ كوشتىڭ سوڭىندا قالۋى انىق بايقالدى. ءبىر جارىم ميللياردقا جۋىق ادامدى قۇرايتىن يسلام دۇنيەسى بۇگىندە مىزعىماس تۇتاستىق قۇراي الماي وتىر.
وسىلاي دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەسى كەزەكتە يسلام ءدىنىنىڭ دىڭگەگى ءبىرتۇتاس ەكەنى ءبارىمىزگە اقيقات بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى. بىراق يسلام الەمى دامۋ ۇلگىلەرىنىڭ اناعۇرلىم قايشىلىعى بار ءار ءتۇرلى ايماقتى قامتيدى. سول ءۇشىن, يسلام الەمى تۋرالى پىكىر ايتپاس بۇرىن, مۇسىلمان قوعامىنىڭ قازىرگى دامۋ جولدارىن ءتۇسىنىپ الۋ كەرەك دەپ سانايمىز. يسلام دۇنيەسىندەگى ءۇش ستراتەگيالىق باعىتتى ءبولىپ ايتۋعا بولادى.
ءبىرىنشى ستراتەگيا – ينەرتسيالى دامۋ ستراتەگياسى. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدەگى وقيعالار كونسەرۆاتسيانىڭ ەرتە مە, كەش پە اپاتقا ۇرىندىراتىنىن كورسەتتى.
ەكىنشى ستراتەگيا قازىرگى قوعامنىڭ قۇرىلىمدارىن جوققا شىعارىپ, وتكەنگە تۇبەگەيلى قايتا ورالۋ ۇردىسىنە نەگىزدەلگەن. بۇل نۇسقا ءتىپتى كەيدە وسى زامانعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالدىڭ نورمالارىن دا تولىق جوققا شىعارادى.
ال ءۇشىنشى ستراتەگيا يسلام الەمىن مودەرنيزاتسيالاۋعا باعىتتالعان. بىراق ونى وزگە ۇلگىلەردى تالعاماي كوشىرەتىن قارابايىرلىق تۇرعىسىنان تۇسىنۋگە بولمايدى. يسلامدا «كەز كەلگەن ءىستىڭ مۇستاقىم – ورتا تۇسى ەڭ ءتاۋىرى بولىپ سانالادى» دەگەن تاعىلىمدى قاعيدا بار. قازىرگى ءدۇنيەدەگى مودەرنيزاتسيالانعان يسلام ستراتەگياسى – مىنە, ورتا تۇس دەگەنىمىز وسى, دەدى قازاقستان باسشىسى.
سودان كەيىن پرەزيدەنت يسلامنىڭ ءوزى ءدىن رەتىندە ەشقانداي داعدارىسقا تۇسپەيتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – قازىرگى دۇنيەدەگى ەڭ قارقىندى تاراپ كەلە جاتقان ءدىن. يسلام دۇنيەسىنىڭ بىرنەشە ايماقتارى داعدارىستى باستان كەشىرۋدە. قوعامدى مودەرنيزاتسيالاۋ يسلامنىڭ ءوزىنىڭ نەگىزدەرىن بۇرمالاۋ دەگەن ءسوز ەمەس. يسلام قوعامىن مودەرنيزاتسيالاۋ قاجەتتىگى ايقىن بايقالىپ وتىر. بۇل الدىمەن تەحنولوگيالىق, عىلىمي جانە ەكونوميكالىق دامۋعا بايلانىستى. مۇنى تەك اقيقاتقا كوز جۇما قارايتىندار عانا جوققا شىعارا الادى.
الەم تۇرعىندارىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن قۇرايتىن مۇسىلمان الەمى ءوزىنىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى الەۋەتىنە مۇلدەم ساي كەلمەيدى. مىسالى, ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ ىشىندە مۇسىلمان ۇمبەتىنەن ءبىردە-ءبىر ەل جوق. بۇل – يسلام ەكونوميكاسىنىڭ الەمدىك اۋقىمداعى ناقتى سالماعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ العاشقى جۇزدىگىندە قانشا يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى بار؟ يسلام ءدۇنيەسىنىڭ ىشىنەن سوڭعى جيىرما جىلدا جاراتىلىستانۋ جانە تەحنيكا عىلىمدارى سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ قانشا لاۋرەاتى شىقتى؟ يسلام الەمىندە قانشا جاھاندىق تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا ومىرگە جول اشتى دەپ ساۋال تاستادى قاتىسۋشىلارعا قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءبىز بۇل ساۋالداردى الدىمەن وزىمىزگە قويىپ, تاياۋ بولاشاقتا لايىقتى جاۋابىن بەرۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن, دەدى ايتىلعان ءماسەلەگە وراي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. يسلامنىڭ كەيبىر سىنشىلارى يسلام دۇنيەسىنىڭ كوپ بولىگىنىڭ باسقا ايماقتاردان ارتتا قالۋى ءدىننىڭ وزىمەن بايلانىستى دەپ سانايدى. بۇل – اقيقاتتان مۇلدە الىس تۇجىرىم. انتيكالىق جانە وسى زامانعى باتىس مادەنيەتىنىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتى مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ قامتاماسىز ەتكەنىن تاريحتان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. يسلامنىڭ مادەني ءورلەۋىنىڭ ارقاسىندا ورتا عاسىرلاردا الەمدە ماتەماتيكا, حيميا, استرونوميا, مەديتسينا, ارحيتەكتۋرا, فيلوسوفيا جانە پوەزيا سالالارى بويىنشا ۇلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. ءىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جاڭا ۇلگىلەرى عاسىرلار بويى مۇسىلماندىق شىعىستان حريستياندىق باتىسقا قاراي جىلجىعان. ناق وسى يسلام سان عاسىرلار بەدەرىندە ءدىني تۇرعىدان توزىمدىلىك, تولەرانتتىلىق كورسەتىپ كەلدى. وعاش وي-تۇجىرىمدارعا دا اسقان سابىرلىلىق تانىتتى.
قازىر يسلام الەمى ءوز دامۋىنداعى كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكىزىپ وتىر, دەپ ساباقتادى ويىن قازاقستان باسشىسى. يسلام ساياسي شيەلەنىستەرمەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. مىسالى, 60-70 جىل ىشىندە الەمدەگى مۇسىلماندار سانى اۋىر جانە توقتاۋسىز ازىق-ت ۇلىك داعدارىسى جاعدايىندا 5 ەسە ءوستى. كوپتەگەن مۇسىلمان مەملەكەتتەرى «شيكىزات ەلدەرىنىڭ ماسىلدىعى» قامىتىن كيىپ كەلەدى.
بارشامىزعا ورتاق تاعى دا ءبىر كۇردەلى ماسەلەگە توقتالا كەتكىم كەلەدى. جاھاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كوپشىلىگى يسلامدى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە, مادەني جانە ءدىني ۇستانىمىنا قاۋىپ ءتوندىرۋشى رەتىندە كورسەتىپ ءجۇر. وسىلايشا يسلامدى ساياسي كۇش قولدانۋعا, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە جول بەرەتىن ءدىن دەپ ۇقتىرادى. مۇنداي جاعدايمەن ەشقاشان كەلىسۋگە بولمايدى.
ەگەر تاريحقا جۇگىنسەك, ەكسترەميزم مەن تەرروريزم حح عاسىردا كوپتەگەن يندۋستريالى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگى بولعانىنا كوز جەتكىزە الامىز. ول ءۇشىن 1960-شى جانە 1970-ءشى جىلدارى ەۋروپادا ساياسي تەرروريزمنىڭ بەتىمەن كەتكەنىن ەسكە الساق تا جەتىپ جاتىر. ءبىز تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ قانشالىقتى اشىق باعىت ۇستانعانىنا جانە قاندايدا ءبىر ءدىني ۇراندى جامىلعانىنا قاراماستان, الەمنىڭ ىرگەلى دىندەرىمەن ەشقانداي ورتاقتىعى جوق ەكەنى جونىندەگى سەنىمگە سۇيەنەمىز, دەپ ءبىر قايىردى پرەزيدەنت.
مەن مىنا ماسەلە جونىندە ويلانۋعا شاقىرامىن. جاھاندىق تەرروريزمنىڭ كوزدەگەن باستى نىساناسى مۇسىلماندار الەمى بولىپ وتىرعان جوق پا؟ ناق وسى يسلام ەلدەرىندە جىل سايىن مىڭداعان جازىقسىز جاندار, سونىڭ ىشىندە قارتتار, ايەلدەر مەن بالالار قازا تاۋىپ جاتىر, دەدى قازاقستان باسشىسى.
يسلام مەن تەرروريزمدى شەندەستىرۋ ادىلەتتى مە؟ سوڭعى جىلدارداعى تاجىريبەلەر تەرروريزم – ناقتى ماقساتتى كوزدەگەن بەلگىلى ءبىر كۇشتەردىڭ ارەكەتى ەكەنىن ءدالەلدەي تۇسەدى. قازىرگى تەرروريزمنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەبەپتەردەن تۋىندايتىنىن تاريحتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. ول ۇلتارالىق قىلمىسپەن عانا ەمەس, ەسىرتكى اينالىمىمەن دە, قارۋ-جاراق كونترابانداسىمەن دە تىعىز بايلانىستى بولىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ول گەوساياسي باستاۋلارعا دا يە بولىپ وتىر.
يسلامنىڭ بولمىسىن بەيبىتشىلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ, ءتوزىمدىلىك پەن ادىلەتتىلىكتىڭ ءدىنى رەتىندە قالىپتاستىرۋعا بارشامىز بىرگە كۇش سالۋعا ءتيىسپىز.
يسلام ەلدەرىنىڭ ۇلى ءىلىمنىڭ بەدەلىن تۇسىرۋگە جاھاندىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدە قارسى تۇرا الاتىن ورتاق مەديالىق جوبالار جونىندە ويلاناتىن كەز كەلدى. كوپتەگەن ساراپشىلار ءححى عاسىردا يسلام جەر ءجۇزى بويىنشا باسىمدىعى بار دىنگە اينالادى دەپ سانايدى. تەك بولجامنىڭ مەرزىمىندە عانا الشاقتىق بار. الايدا, ءبىز ماسەلەنىڭ سان مەن مەرزىمدە ەمەس ەكەنىن, ءححى عاسىردا يسلام ەلدەرىنىڭ قوعامى قانداي بولۋى كەرەك ەكەندىگى جونىندە ءسوز بولىپ وتىرعانىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز.
ءسوز جوق, قازىرگى الەمنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, قارجىلىق جانە اقپاراتتىق جۇيەسى وزگەرە بەرەتىن بولادى. الايدا, ونىڭ ءبىرقاتار جۇيەلى سيپاتتارى ساقتالىپ قانا قويمايدى, كەرىسىنشە, كۇشەيە تۇسەدى. ەڭ الدىمەن, بۇل مادەني قۇندىلىقتىڭ, «ءبىلىم ەكونوميكاسىنىڭ», «اقىل-وي كۇشىنىڭ» مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرى رەتىندەگى ماڭىزىنىڭ ارتا تۇسۋىمەن بايلانىستى.
بۇگىندە مىنا ءبىر ءجايت ايقىن: تاياۋ بولاشاقتىڭ قوعامى – اقپاراتتىق قوعام. بۇل تەحنولوگياعا, باسقارۋ تاسىلدەرىنە, مادەني دامۋدىڭ ۇلگىلەرىنە دە قاتىستى. ءبىز بۇگىنگى الەمدە ۋاقىت تالابىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرە الاتىن مۇسىلمان ەلدەرىن دە كورىپ وتىرمىز. اقپاراتتىق قوعامنىڭ, ونەركاسىپتىك جانە قارجىلىق سالاداعى تەحنولوگيانىڭ جەتىلگەن ۇلگىلەرى بارشىلىق. يسلام الەمىندە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ جوعارى ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىرعان ەلدەر دە بار. بۇل يسلام الەمىنىڭ وتكەن كەزەڭدە عانا ەمەس, بولاشاقتا دا قارقىندى جانە جەدەل دامۋمەن تاماشا ۇيلەسىم تانىتا الاتىندىعىنىڭ جارقىن ايعاعى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
مۇسىلمان ەلدەرى ايتارلىقتاي مودەرنيزاتسيادان وتۋگە ءتيىس, دەپ جالعادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى. مۇنى قولعا الماساق, تاريحي تۇرعىدان ارتتا قالۋ تاعى دا ءجۇز جىلعا سوزىلىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىنداي مودەرنيزاتسيانىڭ ءدال ءارى تەڭگەرمەلى ۇلگىسىن تاڭداۋ – ءبىر جارىم ميلليارد مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ورتاق ۇلەسىمىز بولار ەدى. وسىعان وراي قازاقستان بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن بىرقاتار باستامالاردى سىزدەرگە ۇسىنادى.
ءبىرىنشى. يسلام الەمى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى شەڭبەرىندە جاڭا باعىت قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق قورى نەگىزىندە ون جەتەكشى مۇسىلمان قاۋىمداستىعى ەلدەرى ەكونوميكاسى توبىنا ارنالعان سۇحبات الاڭىن جاساۋدى ۇسىنامىز. مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ رەسۋرستارى ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن قۋاتتى قارجى كوزدەرىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكىنشى. يسلام الەمى ەلدەرىنىڭ جەتەكشى عىلىمي-تەحنولوگيالىق ۇردىستەردەن قالىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ مۇددەلى ەلدەرى قاتىسۋىمەن حالىقارالىق يننوۆاتسيا ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىنامىن.
ءۇشىنشى. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. بۇل رەتتە, يسلام دامۋ بانكى جانىنان شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ارنايى قورىن قۇرۋ ماسەلەسىن وسى فورۋمدا تالقىلاعان ءجون بولار ەدى. ءبىز يسلامدىق قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن تارتۋ تۇرعىسىنان مۇسىلمان ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋعا مۇددەلىمىز. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, قازاقستانداعى يسلام ينۆەستيتسياسىنىڭ تاياۋ جىلدارداعى ءوسۋ مۇمكىندىگى ونداعان ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتەدى.
ءتورتىنشى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى – كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق جانە لوگيستيكالىق جەلىنىڭ بولۋى. بۇگىندە قازاقستان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن كەڭەيتە وتىرىپ, ءوزىنىڭ گەوەكونوميكالىق جاعدايىن بەلسەندى تۇردە پايدالانۋدا. ءبىز قىتاي مەن پارسى شىعاناعىنداعى جۇك تاسىمالداۋ اعىنىن ۇلعايتۋ ءۇشىن جاڭا تەمىر جولدار سالۋدامىز. مەن قازاقستان – تۇركىمەنستان – يران, پارسى شىعاناعى تەمىر جول قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا يسلام دامۋ بانكىنىڭ بەلسەندى تۇردە قاتىسۋىن ۇسىنامىن. جالپى قۇنى ءبىر جارىم ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن بۇل ۇزىندىعى 963 شاقىرىم تەمىر جول ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ەكونوميكالىق ساۋداعا وتە اسەرىن تيگىزەتىن بولادى دەپ ەسەپتەيمىز.
بەسىنشى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى اياسىندا ازىق-ت ۇلىك كومەگىن كورسەتۋ جۇيەسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن. بۇعان يسلام دامۋ بانكى جانە ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ازىق-ت ۇلىك قورى توپتارى جۇيەسىندە Fاو ۇلگىسىندەگى ايماقتىق قوردىڭ قۇرىلۋى نەگىز بولار ەدى. ونىڭ شتاب-ءپاتەرىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن بەلسەندى دامىتۋشى ەل رەتىندە قازاقستاندا ورنالاستىرۋدى ۇسىنامىن.
سىزدەردىڭ كوپشىلىگىڭىز قازاقستانعا العاش رەت كەلىپ وتىر. ءبۇگىنگى فورۋمنىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – يسلام بيزنەسى وكىلدەرىن ەلىمىزدىڭ ىسكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىمەن تانىستىرۋ, دەدى ءارى قاراي قازاقستان پرەزيدەنتى. بارشاڭىز بىلەسىزدەر, قازاقستان – قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەل اتانعانىمىزعا بار بولعانى 20 جىل تولادى. وسىنداي, تاريح ءۇشىن تىم قىسقا مەرزىم ىشىندە ءبىز بىرقاتار ايماقتىق جانە سوڭعى جىلدارداعى جاھاندىق داعدارىستاردى ەڭسەردىك. بۇگىندە الەمدە دامۋدىڭ بىرەگەي جانە ونەگەلى ۇلگىسى رەتىندە «قازاقستاندىق جول» تۋرالى ءجيى ايتىلۋدا. بار-جوعى 10 جىل ىشىندە اسەم ەلوردامىز — استانا قالاسىن سالدىق. بۇل قازاقستاننىڭ زور مۇمكىنشىلىكتەرىن الەمگە تانىتتى.
ءبىزدىڭ تابىستارىمىزدىڭ كەپىلى – ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق كەلىسىم جانە دۇرىس تاڭدالعان ەكونوميكالىق ستراتەگيا. الەمدەگى ءدىن اتاۋلى ءبىر-ءبىرىمەن ورتاق ءتىل تابىسا الادى جانە سولاي ەتۋگە ءتيىس. 140 ەتنوس پەن 46 ءدىني كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى – وسىنىڭ ايشىقتى ايعاعى. بۇل قازاق ەلىندەگى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ورنىقتى اعارتۋشىلىق يسلام ۇلگىسىن ۇستانۋىنىڭ ماۋەلى جەمىسى بولىپ تابىلادى. ءبىز الدىمىزعا بيىك ماقساتتار قويدىق جانە وعان قىسقا مەرزىمدە قول جەتكىزدىك.
اتاپ ايتقاندا, حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى 12 ەسەگە ءوسىپ, 9 مىڭ دوللاردان استى. كەلەسى بەس جىلدىقتا ءبىز ونى 15 مىڭ دوللاردان اسىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز.
وتكەن جىلى ءبىز ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلدادىق. تاياۋ جىلداردا ءبىز قۇنى 55 ميلليارد دوللاردان اساتىن 300-دەي جوبانى جۇزەگە اسىرامىز.
ەلىمىزدە ادام كاپيتالى دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە ەكونوميكا ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قۇرۋ ءۇشىن ءبىز استانادا جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت اشتىق. جىل سايىن ءۇش مىڭ ستۋدەنتتى شەتەلگە جىبەرىپ, ەڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتامىز. الەمنىڭ بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرى استانادا اشىلعان بۇل وقۋ ورنىنىڭ سەرىكتەستەرى بولىپ سانالادى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
ينۆەستيتسيالىق سالادا دا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتكەنىمىز اتالدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا شەتەلدەردەن 120 ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتتى. ىشكى ينۆەستيتسيا بۇدان دا كوپ بولدى. ەلىمىز الداعى ۋاقىتتا دا ينۆەستيتسيا تارتۋ باعىتىنداعى بايلانىستارىن كەڭەيتە تۇسەتىن بولادى.
بۇل رەسەي جانە بەلارۋسپەن بىرگە كەدەندىك وداقتى قۇرۋ, سونىڭ نەگىزىندە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ارقىلى 170 ميلليون ادامدى قامتيتىن ءىرى نارىققا جول اشىلدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەسكە جاعداي تۋعىزۋ جونىندەگى رەيتينگىندە قازاقستان رەفورما جاساۋدىڭ ليدەرى بولىپ تانىلدى. قازاقستاننىڭ ايماقتا ينتەللەكتۋالدىق جانە يننوۆاتسيالىق كلاستەر بولۋىنا مۇمكىندىگى مول.
ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرى ىشىندە العاشقى بولىپ يسلام بانك جۇيەسىن ەنگىزۋگە قاجەتتى زاڭنامالاردى قابىلدادى. وسىلايشا ەلىمىزدە بىلتىر تۇڭعىش يسلام بانكى اشىلدى.
قازاقستان قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق جانە مادەني ىقپالداستىق ماسەلەلەرى بويىنشا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇش بىرىكتىرۋىنە دە بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ تمد ەلدەرى اراسىنان تۇڭعىش رەت ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى – سونىڭ ايقىن مىسالى, دەدى پرەزيدەنت.
قازاقستان باسشىسى ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن بۇل ۇيىمنىڭ 11 جىلدان بەرى ءۇزىلىپ قالعان اۋقىمدى ءسامميتى وتكەنىن اتاپ كورسەتتى. ورتالىق ازيا ماسەلەلەرىنە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارۋ ءبىزدىڭ توراعالىعىمىز كەزىندەگى باسىمدىقتىڭ ءبىرى بولعانىن ايتتى.
قازاقستان يسلام وركەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالاتىن ورتالىق ازيانىڭ قارقىندى ءارى ورنىقتى دامۋىنداعى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىن سەزىنەدى. ءبۇگىنگى قازاقستان الەمگە مۇسىلمانى باسىم ەلدىڭ دە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ مەن دەموكراتيالىق رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزە الاتىنىن دالەلدەۋگە ۇمتىلىپ وتىر, دەدى قازاقستان باسشىسى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى استاناداعى 7-ءشى ءبۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ۇنقاتىسۋدى كەڭەيتۋگە جاڭا سەرپىن بەرەدى دەگەن سەنىمىن ءبىلدىردى.
«جاھاندانۋ: ءوزارا بايلانىس, باسەكەلەستىك, ىنتىماقتاستىق» ۇرانىمەن اشىلعان 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان كەيىنگى ءسوز مالايزيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى, نادجيب سري داتو تۋن ابدۋل رازاكقا بەرىلدى. مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بولىپ جاتقان وسىنداي ايتۋلى شاراعا قاتىسىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن ءمارتەبەلى مەيمان. بۇگىنگى تاڭدا يسلام الەمىن تولعاندىرعان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, حالال يندۋسترياسى سەكىلدى پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋ بارىمىزگە دە ورتاق جۇك ارتادى. بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار, جەكەمەنشىك سەكتورعا دا ورتاق. ەكى سەكتوردىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى باسقارۋشىلىق ءادىستى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتۋدە. جاپپاي ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باسقارۋ قاعيداتتارىن جەتىلدىرۋ كەرەك. وسى ماسەلەلەر بۇگىنگى فورۋمنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر دەپ ويلايمىن.
ودان ءارى شەشەن يسلام الەمىنىڭ ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنا توقتالدى. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ بولجامىنا قاراعاندا, دەدى ول, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 2011 جىلى 3-4 پايىز بولعالى وتىر. بىراق مۇسىلمان الەمىندەگى جالپى جاعداي بۇدان تومەن, ول 2,1 پايىزدى عانا قۇرايدى. بۇل يسلام الەمىندەگى مەملەكەتتەردىڭ دامۋ قارقىنى بىردەي ەمەستىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان ءبىز ءوز ارامىزدا دامۋ قارقىنىن بىردەي قالىپقا تۇسىرمەككە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ەگەر بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ بىلتىرعى سارابىنا سۇيەنەتىن بولساق, ءبىزدىڭ ارامىزدا تەك ساۋد ارابياسى, مالايزيا جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى عانا بيزنەستىڭ دامۋ قارقىنى بويىنشا جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ وتىر.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى بيزنەستى باسقارۋ جاعىنان الدىڭعى ورىننان تابىلدى. مەن وسى جەتىستىكپەن قازاقستان پرەزيدەنتىن قۇتتىقتاي كەتكىم كەلەدى. بيزنەستى دامىتۋعا تەجەۋ بولىپ وتىرعان فاكتورلار كوپ, سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىن اتايتىن بولساق, مولدىرلىك قاعيداتى ساقتالمايتىندىعىن الدىڭعى قاتارعا قويۋعا بولادى. سونىڭ كەسىرىنەن الەۋەتتى قولداۋ كورسەتەتىن ادامى بار بيزنەس دامىعان سەكىلدى بولادى. ءىس جۇزىندە بۇل تابيعي جولمەن دامىپ كەلە جاتقان اشىق بيزنەستىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىپ, جالعان باسەكەلەستىكپەن كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان بيزنەستى دۇرىس رەتتەۋدىڭ جانە سالىق جۇيەسىن ادىلەتتى تۇردە ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سوندا بيزنەستىڭ جالپى دامۋىنا جول اشىلادى.
يسلام الەمىندەگى كوپتەگەن دامۋشى ەلدەر, سونىمەن قاتار, رەسۋرستارعا باي, الەۋەتى جوعارى ەلدەر دە بيزنەستىڭ ەركىن دامۋىنا مۇمكىندىك تۋدىراتىن اشىقتىق, شىنشىلدىق جانە ءمولدىرلىك سەكىلدى قاعيداتتاردىڭ تۇراقتى تۇردە بولۋىنا مۇمكىندىك جاساي الماي وتىر. سوندىقتان بيزنەستىڭ دامۋ قارقىنى تومەن. بۇگىنگى تاڭدا جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان رەسۋرستارعا باي ەلدەر دە وسى قاعيداتتاردى ۇستانباسا ىقپالىنان ايرىلىپ, توقىراۋعا ۇشىراۋى عاجاپ ەمەس. بيزنەستى باسقارۋ ىسىندە وسىنداي قاعيداتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ەشقاشان دا نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. تەك قانا اشىقتىق, ءادىلەتتىلىك, تەڭدىك بار جەردە جانە بيزنەس جۇرگىزۋشى ادام ءوزىن ارقاشاندا وسى قاعيداتتارمەن قورعاي الاتىن وكىمەت بيلىگى بارىنا كوزى جەتكەندە عانا بيزنەس جاندانادى, ال ول ەلدىڭ جاپپاي دامۋىنا جاعداي تۋدىرادى.
ودان ءارى شەشەن قاسيەتتى قۇراننىڭ بەتتەرى مەن يسلام الەمى كەمەڭگەرلەرىنىڭ سوزىنەن بيزنەس جۇرگىزۋدە وسىنداي قاعيداتتاردى ۇستانعاندا عانا دامۋدىڭ جوعارى بولاتىندىعى تۋرالى دانالىق ويلاردان بەدەلدى دايەكسوزدەر كەلتىردى. سونىڭ ىشىندە مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) كۇيەۋ بالاسى, 4-ءشى حاليف ءالي ءابۋ ءتاليبتىڭ وسىدان 1,5 مىڭ جىل بۇرىن مىسىردىڭ بيلەۋشىسىنە ايتقان ءسوزىن ايتتى. حاليف ءوزىنىڭ قول استىنداعى بيلەۋشىگە: ەگەر سەن ءوزىڭنىڭ قاراماعىڭداعى ەلدى وركەندەتەمىن دەسەڭ, ادىلەتتى, تەڭ جانە بارلىعىنا بىردەي ءوركەندەۋدى, سونىڭ ىشىندە ايەلدەرگە دە تىلەيتىن بي بول دەگەن ەكەن, دەدى شەشەن. ارينە, دەدى شەشەن, مۇنداي تالاپتار باتىس ەلدەرىندە دە بار, بىراق ءبىز وسى قاسيەتتەردى ۇستانساق, باتىسشىل بولىپ كەتەرمىز دەگەن قاۋىپتەن اۋلاق بولۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, قاسيەتتى قۇران دا وسى قاعيداتتاردى تولىعىمەن جاقتايدى جانە تالاپ ەتەدى.
ودان ءارى نادجيب ابدۋل رازاق مالايزيادا بيزنەستى دامىتۋ باعىتىندا جاسالىپ وتىرعان رەفورمالار تۋرالى ايتتى. ولار ەلدىڭ سىرتقى رىنوكتاعى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ وتىر. ال بۇل رەفورمالار ەلدىڭ ومىرىندەگى بارلىق سالاعا دا قاتىستى بولدى, سونىڭ ىشىندە جاستار ءىسىن دە نازاردان تىس قالدىرعان جوقپىز, دەدى ول. مالايزيانىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋى جانە ادام قۇقىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كوميسسيانىڭ قۇرىلۋى بۇل ىستەردىڭ جاندانۋىنا جاعداي جاساي ءتۇستى. ۇكىمەت بارلىق پىكىرلەردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, بارلىق ۇندەرگە دە قۇلاق تۇرەدى. ونىڭ ىشىندە وڭ ءوزگەرىستەرگە اكەلەتىن ۇسىنىستار ەشقاشان ۇمىتىلماي, ىسكە اسىرىلادى. وسىنىڭ ءبارى مالايزيانى جاقسى دامىعان قۋاتتى ەلگە اينالدىرىپ وتىر. ال ول قوعام ءمۇشەلەرىنىڭ ءبارىن دە جاقسى تۇرمىسقا جەتكىزۋدە, دەدى شەشەن.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول بيەف جاقسى پىكىرلەرمەن الماسىپ, ورىندى ۇسىنىستار ايتا الاتىن جاقسى ۇنقاتىسۋ الاڭى بولىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتىپ, ونى ۇتىمدى ۇيىمداستىرا بىلگەن قازاقستان جاعىنا تاعى دا العىسىن ءبىلدىردى.
كەلەسى ءسوز دجيبۋتي رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسمايل ومار گەللەگە بەرىلدى. قازاقستان تاراپىنا جىلى قابىلداپ, جاقسى جيىن وتكىزىپ وتىرعانى ءۇشىن العىس بىلدىرۋدەن باستاعان ول ءوزىنىڭ ءسوزىن فورۋمنىڭ ماڭىزىن ايتۋمەن جالعاستىردى. اللا يسلام الەمى ەلدەرىنە زاماننىڭ تالابىنا ساي جاقسى قارقىنمەن دامۋعا بولاتىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى بەرگەن. سونىڭ ىشىندە قۋات رەسۋرستارىنىڭ نەگىزگى بولىگى, ادام رەسۋرستارىنىڭ بەلسەندى بولىگى مۇسىلمان الەمىندە بولىپ وتىر. ءبىز ءوزارا ىنتىماقتاستىق, ادىلدىك جانە كەلىسىممەن جۇمىس ىستەيتىن بولساق, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بيىك بەلەسىنە قول جەتكىزە الامىز. حالىقتارىمىزدىڭ اراسىندا پىكىر الۋاندىعى, توزىمدىلىك سەكىلدى قاعيداتتاردى ۇستانا وتىرىپ, ءبىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋىمىز كەرەك, دەدى شەشەن.
ودان ءارى يسمايل ومار يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ ءبۇگىنگى تاڭداعى پروبلەمالارىنا توقتالدى. بۇكىلالەمدىك تالداۋعا قاراعاندا, ءبىزدىڭ ۇيىمىمىزعا ەنەتىن 22 مۇسىلمان مەملەكەتى دۇنيە جۇزىندەگى ەكونوميكالىق دامۋدان ارتتا قالعان 49 ەلدىڭ ىشىنە ەنىپ وتىر. ولاردىڭ كوبىندە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان, بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى لىقا تويىپ وتىرعاندا اشتىقپەن كۇرەسىپ, جانىنا ءبىر كۇندىك ءومىر سىيلاۋ ءۇشىن تالاس قىلۋدا. ءبىزدىڭ ۋممامىزدا جوعارى قارقىنمەن دامىعان, الەمدەگى ەڭ باقۋاتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنەتىن مەملەكەتتەر دە بار. ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا جانە شيكىزات وندىرۋدەگى الەۋەتى وتە جوعارى. قازىر مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ حالىقتارى جالپى الەم تۇرعىندارىنىڭ 22 پايىزىن قۇرايدى, ال بىراق ىشكى جالپى ءونىمدەگى ۇلەسىمىز 7,2 پايىز عانا. الەمدىك ساۋداداعى مۇسىلمان الەمىنىڭ ۇلەسى 10,5 پايىز. قولداعى مۇمكىنشىلىكتەرگە قاراعاندا, بۇل كورسەتكىش مۇسىلمان الەمى ءۇشىن وتە تومەن. ءبىز 2015 جىلعى مەرزىمدە يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا ەنەتىن ەلدەردىڭ ارقايسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ 20 پايىزىن مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلەسىنە جەتكىزەتىن بولامىز دەگەن مەجەنى العا قويۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. سوندا ءبىزدىڭ بەس قۇرلىقتى قامتيتىن ۋممامىز ءوزىنىڭ باي الەۋەتىنە قول جەتكىزەر ەدى.
ەندى مەن ءوزىم جاقسى بىلەتىن افريكالىق اراب ەلدەرىنىڭ جاعدايىن ايتا كەتەيىن. يكۇ-عا ەنەتىن 57 مەملەكەتتىڭ 27-ءسى – افريكالىق مەملەكەتتەر. سونىڭ ىشىندە الجير, ماروككو جانە نيگەريا ءوز ارامىزدا جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرگە جاتادى. وسى ۇشتىكتىڭ اۋماعىنا جىلىنا 82 ملرد. اقش دوللارىنا تەڭ ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش 2015 جىلعا قاراي 100 ملرد. دوللارعا جەتەدى دەپ بولجانۋدا. قازىر «افريكا – كەلەشەكتىڭ قۇرلىعى» دەگەن قاعيدات ايتىلىپ ءجۇر. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. 2015 جىلعا قاراي افريكا مەملەكەتتەرى ەكونوميكالىق دامۋدا ۇلكەن تابىستارعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ جوعارىلىعى, ورتا تاپتىڭ پايدا بولۋى بۇل ەلدەردىڭ سۇرانىسىن ارتتىرا تۇسۋدە.
ەڭبەك رەسۋرسىنىڭ كوپتىگى دە شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن افريكانى ءوز ستراتەگياسىنىڭ باستى فوكۋسى رەتىندە قاراستىرۋىنا جول اشىپ وتىر. ينۆەستيتسيانىڭ كوپتەپ كەلۋى كەدەيشىلىكپەن كۇرەستەگى ماڭىزدى قۇرال ەكەنى داۋسىز. بىراق باسقا ەلدەردىڭ ينۆەستيتسياسىنىڭ اعىلۋى افريكا ەلدەرىنىڭ بوتەن مەملەكەتتەرگە ەكونوميكالىق جاعىنان تاۋەلدى بولىپ قالۋىنا سوقتىرماس ءۇشىن جوعارى دامىعان يكۇ مەملەكەتتەرى وسىناۋ فاكتوردى ەستەن شىعارماعانىن قالار ەدىك. ول ءۇشىن ءوزارا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قاجەت. بىزدەگى ەنەرگەتيكا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ينفراقۇرىلىم, جەكە سەكتور, ت.ب. ستراتەگيالىق سالالار ءوز ينۆەستورلارىن كۇتۋدە. بۇل سالالاردى قارجىلاندىرۋ دامىعان يسلام ەلدەرىنىڭ قولىنان مىقتاپ كەلەدى.
ودان ءارى شەشەن ءوز ەلىنىڭ ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنا توقتالدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق باعىتىنداعى باستى ستراتەگيامىز ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىنە ينۆەستيتسيا تارتۋعا باعىتتالعان. ءبىز جاھاندىق ەكونوميكاعا كىرىگۋ ءۇشىن بارلىق تاراپقا دا اشىقپىز دەگەن ساياسات ۇستانۋدامىز. ءوزىمىزدىڭ ءۇش قۇرلىقتىڭ اراسىندا ورنالاسقان گەوساياسي جاعدايىمىزدى ۇتىمدى پايدالانىپ, ءباسەكەگە قابىلەتتى بولا الاتىن سالالارعا باستى نازار اۋدارۋدامىز. ءبىز – تەڭىز كولىگى جولدارىنىڭ بويىندا ورنالاسقان شاعىن ەلمىز. وسى سالانى ءتيىمدى پايدالانۋ ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا شەشەن يكۇ-نىڭ ءوز ەلى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىنە توقتالدى. بۇل ۇيىم ءبىز ءۇشىن وتە قاجەت, ءويتكەنى, ول يسلام قۇندىلىقتارىمەن قاتار, مۇسىلمان الەمىنىڭ باسقا سالالارداعى دا مۇددەلەرىن قورعايدى. بۇگىنگى كۇننىڭ تۋدىرىپ وتىرعان جاڭا ەكونوميكالىق, مادەني, ءدىني قاۋىپ-قاتەرلەرىنىڭ الدىن الۋ جانە ولارعا تويتارىس بەرۋدە ۇيىمنىڭ ماڭىزى زور. سونداي-اق كەدەيشىلىكتى جويۋ, بارلىق تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدا دا ىقپالداستىق پەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتا وتىرىپ يكۇ وڭ ءرول اتقارۋدا. بىزگە تەك ءبىر اللاعا سىيىنىپ, ءوزىمىزدىڭ الەۋەتىمىزدى بىرىكتىرىپ, وزىمىزگە ءوزىمىز سەنىمدى بولىپ, پوزيتسيالارىمىزدى ءبىر ارناعا توعىستىرۋدان باسقا جول جوق ەكەنىن ۇعىنۋىمىز كەرەك, دەدى يسمايل ومار ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
ءسوز كەزەگى تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اكيل اكيلوۆقا بەرىلدى. شەشەن ءوزىنىڭ ءسوزىن يكۇ قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرۋدەن باستادى. 7-ءشى ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ قازىرگى الەمدەگى تاماشا قالالاردىڭ ءبىرى, ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى قالا قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدىڭ ەتالونى بولىپ وتىرعان استانا قالاسىندا وتكىزىلۋىنىڭ دە ماڭىزى بار, دەدى ول. مەنىڭشە, ءوزارا اشىق ءۇنقاتىسۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە, ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا ءوتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تەتىكتەردى جاساۋ جولىنداعى ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋىمىزگە جول اشادى. وسى تۇرعىدان استانانىڭ ايماقتىق جانە ايماقارالىق ينتەگراتسيانى دامىتىپ وتىرعانىن وزگەلەرىمىز وزىمىزگە ۇلگى تۇتامىز.
ودان ءارى شەشەن تاجىكستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسىنىڭ ءتاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى قالىپتاسۋ جولدارى مەن قازىرگى تاڭداعى جاعدايىنا توقتالدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز العاشقى كۇننەن الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىمەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قوسىلۋدى ماقسات ەتكەن ليبەرالدى ەكونوميكالىق ساياسات ۇستانىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىمىزدىڭ تۇراقتى وسۋىنە جول اشىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-قۋاتىنىڭ ءبىرشاما ارتۋىنا ءمۇمكىندىك بەردى. سوڭعى ءۇش جىلداعى بۇكىل الەمدى شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىسقا دا ءبىز ءتوتەپ بەرىپ, ەلدەگى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالا الدىق.
ءبىز ەلدەگى ستراتەگيالىق دامۋ مەن كەدەيشىلىكتى جويۋدىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىن جاساپ, ونى ىسكە اسىرۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتىك. جاسالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە كەدەيشىلىك 2003 جىلعى 72 پايىزدان 2010 جىلى 45 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. الداعى جىلدارعا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون نەگىزگى ءۇش ستراتەگيالىق باسىمدىقتى انىقتادى. بۇل باسىمدىقتاردى حالىقارالىق قارجىلىق كومەك قورلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ كەزەڭ-كەزەڭمەن ءارى جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن بەكىتىلگەن. سونىڭ ىشىندە مۇسىلمان ەلدەرىنەن كەلەتىن كومەك تە ايتارلىقتاي بولىپ وتىر, دەدى.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ا.اكيلوۆ مۇمكىنشىلىكتەرى مەن جاعدايى بار تاجىكستان يسلام ەلدەرىنىڭ سەنىمدى ارىپتەسى بولا الاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
يندونەزيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دوكتور بوەديونو ءسوزىن قازاقستان باسشىسىنا جانە قازاقستان حالقىنا وسىناۋ اسا اۋقىمدى جيىندى ويداعىداي ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىس ايتۋدان باستادى. بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى ورتالىق ازيادا العاش رەت ءوتىپ وتىر, دەدى يندونەزيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى. ەكونوميكالىق فورۋم تۇڭعىش رەت مالايزيادا شاقىرىلعان بولاتىن. يندونەزيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ قامقورشىسى بولىپ تابىلادى. وسىلاي دەگەن شەشەن يندونەزيا پرەزيدەنتىنىڭ شىنايى نيەتتەستىك سالەمىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جانە فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا جەتكىزدى.
يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ قازاقستان استاناسىندا ءوتىپ وتىرعانى قازاقستاننىڭ جانە ورتالىق ازيانىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا وزىندىك ورىن العانىنىڭ ناقتى كورىنىسى, دەدى دوكتور بوەديونو مىرزا ءارى قاراي. ءبىز ورتالىق ازيانىڭ تاريحتاعى ورنىن ارقاشاندا جوعارى باعالايمىز. مىسالى, « ۇلى جىبەك جولى» وركەنيەتتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. وسىنداي فورۋمدار وتكىزۋ ارقىلى ءبىز يسلام الەمىنىڭ تاريحي ماڭىزى مەن قۇندىلىقتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرە الامىز.
ۆيتسە-پرەزيدەنت بۇدان سوڭ بۇگىنگى فورۋمنىڭ باستى تاقىرىبىنا توقتالدى. شەشەننىڭ اتاپ وتكەنىندەي, فورۋمنىڭ تاقىرىبى «جاھاندىق ەكونوميكالىق دامۋ – ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىك» دەپ اتالادى. بۇگىندە بۇل وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سەبەبى, كوپتەگەن ەلدەر قازىرگى كەزدە ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ كەلىپ وتىر. سوعان بارلىعى توتەپ بەرۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى العا تارتقان قيىنشىلىقتار تەرەڭدەي تۇسۋدە. وسىعان بايلانىستى ولاردى شەشۋ ماسەلەسى كۇردەلى سيپات الىپ بارادى. دەگەنمەن, جاھاندانۋ الەمدىك وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتەردى ءبىر-ءبىرىنە جاقىنداستىرۋعا اسەر ەتۋدە.
بۇل ءۇردىس بىزگە كوپتەگەن ءمۇمكىندىكتەر بەرەدى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن بوەديونو مىرزا. سوندىقتان دا بىزدەر جاھاندانۋعا قاتىستى قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, ىنتىماقتاسا وتىرىپ, ءوركەندەۋگە ۇلەس قوسۋىمىز قاجەت. قازىرگى كەزەڭدەگى قيىنشىلىقتار ترانسشەكارالىق سيپاتتا. سول سەبەپتەن ولار حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتاعى كەلىسىمدەردى تالاپ ەتەدى. جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستان كوپشىلىك مەملەكەتتەر ءالى شىعا العان جوق. ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن بىزدەر وسىنداي جيىندار ارقىلى كوپتەگەن پروبلەمالاردى شەشۋىمىز كەرەك. فورۋمدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تەك ءسوز ءجۇزىندە قالىپ قانا قويماي, تاجىريبە جۇزىندە ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس.
شەشەن سونداي-اق ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ جايىن دا ورتاعا سالدى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, قارىم-قاتىناستار جاقسارعان سايىن, شيكىزاتتار مەن تاۋارلار الماسۋ ارتا تۇسەدى. بۇلار ەلدەر اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سوندىقتان دا ينفراقۇرىلىمدى جەدەل دامىتىپ, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ كەرەك. بۇلار يسلام ءالىمىنىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن يكۇ-عا ءمۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەنى ءتيىمدى.
<
