بالالارىمىزدى جالعىزسىراتپايىق…

ۇشتوبەلىك 15 جاسار نازگۇل ات­تى وقۋشى قىز ۋلى ءدارىنىڭ 80 داناسىن ءىشىپ, ءوز جانىن ءوزى قيدى دەگەندى ەستىگەندە جاعامىزدى ۇس­تادىق. اتا-اناسىنا ءبىر جاپىراق قانا حات قالدىرىپتى: «مەن جوق بولسام, سەندەرگە جاقسى بولادى». نە ايتپاق بولعانىن ۇعىنىپ كو­رىڭىز. كاسىپكەر اكە-شەشەسى بار مۇقتاجىن قامتاماسىز ەتىپ وت­ىر­عان. اجەسى دە ايالاپ باققان. وقۋ ۇلگەرىمى دە جاقسى ەكەن. ءوزى­نە قول جۇمسايتىنداي قارا با­سىندا قاي­عى جوق. ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اش­ىل­ماعان ۋىزداي جاس قىز­دىڭ ءولىمى ءسويتىپ جۇمباق كۇيىندە قالدى. وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋ تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, قازىر بۇل قۇبىلىس الەمنىڭ قاي تۇك­پى­رىندە بولسا دا كەزدەسەدى. باسپا­سوز­دىڭ مالىمەتى بويىنشا, دۇنيە­جۇزىندە جىل سايىن توعىز ءجۇز مىڭعا جۋىق ادام ءوز ەركىمەن ءوم­ىر­مەن قوش ايتىساتىن كورىنەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى سوڭعى ەلۋ جىلدا الەمدە ءوز-وزىنە قول سالعاندار سانى ءبىر جارىم ەسە ارتقانىن حابارلادى. ستاتيستيكالىق مالىمەت الماتى وبلىسىندا جىل باسىنان بەرگى توعىز ايدىڭ ىشىندە 331 ادام وزىنە قول جۇمساۋ ارقىلى ءومىر­دەن كەتكەنىن كورسەتتى. مەن مۇنداي سۇمدىق ارەكەت ءوز ەلىمىزدە جاپپاي ورىستەدى دەپ ايتا المايمىن. بىراق سيرەك تە بولسا ءار جەردە دە كەزدەسىپ جۇرگەنى راس. ەڭ وكىنىشتىسى, وزىنە قول جۇمسايتىندار كوبىنەسە ءجاسوسپى­رىمدەر, تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاس جىگىتتەر مەن بويجەتكەن قىزدار. ءبىزدىڭ ەلدى مەكەندە بىردە-ءبىر زەينەتكەر وزىنە قول سالعان ەمەس. اۋىر سىرقاتتانعاندار دا اجالمەن ارپالىسىپ, كۇرەسىپ, ەمدەلىپ, تىرشىلىكتەن ءۇمىتىن ۇزبەيدى. ال بەسىكتەن بەلى شىقپاعان وقۋ­شىلارعا نە جوق؟ ولاردىڭ بار قىزىعى الدا ەمەس پە؟ ولارعا قا­لايشا ءولىم ءتاتتى كورىندى. ءومىر­دىڭ قۇنى قالايشا تۇككە تۇرعى­سىز بولىپ قالدى؟ سۇراق كوپ. ال جاۋاپ جوق. ونى دۇنيەجۇزىنىڭ عالىمدارى دا تابا الماي جاتىر. سونداي توماعا-تۇيىق ساتتە­رىن­دە جاننان بەزىنگەندەردىڭ قا­سىنان ەشكىمنىڭ تابىلماۋى, اجال يدەياسىنىڭ بەتىن قايتا­را­تىن قۋاتتى كۇشتىڭ بولماۋى وكى­نىشتى-اق. قازىرگى الماتى وبلىسى تالعار اۋدانى, تۇزدىباستاۋ ەلدى مەكەنىندە بولعان وقيعا كەزدەي­سوق ەمەس. سۋيتسيد الەمدىك ماسە­لەگە اينالماسا, دۇنيەجۇزىنىڭ دەنساۋلىق ۇيىمى الەم ەلدەرىن ءوز-وزىنە قول سالۋدىڭ الدىن-الۋ باعدارلاماسىن جاساۋعا شاقىر­ماس ەدى. قانشالىقتى اۋىر بولسا دا, اقيقاتتى مويىنداماسقا امال جوق. سۋيتسيدكە بارعان ءجاسوس­پى­رىمدەر ومىرمەن وڭاي قوشتا­سۋ­دىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلىن ويلاپ تاۋىپ جاتىر. ەستىگەندە ءتو­بە شاشىڭىز تىك تۇرادى. ءبىزدىڭ اۋداندا ۋىزداي جاپ-جاس وقۋشى قىز ءبىر قۇتى ۋلى ءدارى ىشسە, ودان كەيىنگى ەكى قىزدىڭ وقيعاسى مۇلدە سۇمدىق. ەكەۋى بىرەر كۇن جوعالىپ كەتەدى. اناسى تال­دىقورعاننان ىزدەپ تاۋىپ, «گازەلمەن» ۇيلەرىنە قاي­تىپ كەلە جاتپاي ما؟ جولاي قىزدارىنا ۇرىسقان دا سي­ياقتى. «ۇيگە بارعان سوڭ كورەسىنى كورسەتەمىن» دەدى مە ەكەن؟ كەنەت تاس جولدا زۋلاپ كەلە جاتقان «گازەلدىڭ» ەسىگىن اشىپ, قىزدىڭ ءبىرى, سونان سوڭ ەكىنشىسى, ولاردى قۇتقارماققا تالپىنىپ اناسى جول جاعاسىنا قارعيدى. وسىنىڭ ءبارى بىرەر مينۋتتا بولعاندىقتان, جۇرگىزۋشى كولىكتى تەز توقتاتا المايدى. ال­عاشقى قارعىعان قىز ءولىپ, قال­عاندارى ءتۇرلى جاراقاتتار الىپ ەمحاناعا ءتۇسىپتى. سۋيتسيدقا بارعانداردىڭ جان قيۋدىڭ ءتاسىلىن تاڭداۋى دا قى­زىق. اعاش بۇتاعىنا, جىلۋ ترۋ­باسىنا اسىلىپ, مونشاعا, مال قوراسىنا بارىپ, اۆتوبۋستان قار­عىپ وپ-وڭاي-اق كەتە بەرەدى. ءتىپتى نە ويلارىڭدى بىلمەيسىڭ. ولاردا العا سۇيرەيتىن ارمان بولماعانى ما دەيسىڭ. الدە بۇگىنگى ۇرپاق بولماشى قيىندىققا توزۋگە دە قابىلەتسىز بولىپ جارالعان با؟ بۇل سۇمدىقتى تىيا الاتىن قۇ­دىرەتتى كۇش بار ما؟ بار. سوعان الدىڭعى تولقىن اپالار ءومى­رى­نەن, ءوزىم ەستىگەن ءبىر جايتتان مولتەك مىسال كەلتىرەيىك.  – توقسانىنشى جىلداردا ءۇي-ءىشىمىز جۇمىسسىز قالدى. ءبىر ءون­دىرىستىڭ باستىعى بولعان جۇباي­ىم ەكى قولعا ەرمەك تاپپاي, ءۇي­كۇشىككە اينالدى. اشىقپاس ءۇشىن مەن ۆوكزالعا تاماق جاساپ, ساتۋعا شىقتىم. باۋ-باقتان جيناپ, الما ساتتىم. وعان نامىستانعان جول­داسىم ىشكىلىككە سالىندى. شارشاپ-شالدىققان مەنى ۇرىپ-سوعىپ, تاڭ اتقانشا ۇرىس-جانجال شىعارىپ, ءوشىن مەنەن الاتىن. با­لالار جاس, ارا تۇسە المادى. مەن دە ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە ەمەسپىن بە؟ ءبىر كۇنى ومىردەن تۇڭىلە باستادىم. تاپقان-تايان­عا­نىمدى جانتايىپ ءىشىپ جاتقان وتاعاسىعا رەنجىپ, ومىردەن وزباق­قا بەكىندىم. سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, سول وي قۋانىش سىيلادى ماعان. ازاپتان قۇ­تى­لاتىنىما شاتتاندىم. ءبىر كۇنى ءتۇن اۋعان شاقتا بالالارىمنىڭ بەتتەرىنەن ءسۇيىپ, اشىق ساراي­دا­عى اتكەنشەككە بارىپ, اي-جۇل­دىز­بەن, جارىق دۇنيەمەن قوشتا­سىپ, موينىما ارقان سالىپ, ايا­عىمنىڭ استىنداعى ورىندىقتى تەبە بەرمەك بولعاندا ەكىنشى ۇل­ىمنىڭ شىڭعىرعان داۋىسى قۇ­لاعىما شالىندى. – تاتە, ءبىزدى جەتىم قالدىرماق بولساڭىز, نەگە تۋدىڭىز؟ – دەپ ايقاي سالعان داۋىستى ەستىگەن بو­لۋى كەرەك, ىلە ۇلكەن ۇلىم, كوزى قانتالاعان كۇيەۋىم شىقتى. شى­رىلداعان ءۇش پەرزەنتىمدى كور­گەن­دە موينىمداعى ارقاندى ج ۇلىپ تاستادىم. انا رەتىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىمدى ۇمىتىپپىن عوي, – دەيدى ورتا جاستاعى كاسىپكەر انا نۇرجامال. ونىڭ الا دورباسىن ارقالاپ ءجۇرىپ بايىعانىن بىلەتىن ەدىم. «ءسوز – باس جارادى, باس جارماسا – تاس جارادى» دەگەن وسى. ءسوز قۇدىرەتى اجالدان دا قۇت­قا­را­دى ەكەن. وسى ءتاسىلدى تۇرمىس ايا­سىندا ۇستانعان ءجون. وتباسىندا «ديك­تا­تورعا» اينالماي, بالامەن جاسى­نان-اق سىيلاس قانا ەمەس, دوس, مۇڭداس بولعان ءتيىمدى بولار. «قى­لىشىنان قان تامعان» قاتال اتا-اناسىنان قورقاتىن بالا ولار­عا سىر اشۋدان سەسكەنەدى دە, رۋحاني جالعىزدىققا دۋشار بو­لادى. تى­عىرىققا تىرەلىپ, تۇيىق شەڭبەر­دەن جول تابا الماعان سوڭ جان ازابىنان قۇتىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەپ وزىنە ءوزى قول سالۋى ابدەن مۇمكىن. قاسقىر پيعىلدى نارىقتىڭ ادامداردى ءبىر-بىرىنەن جاتىرقاتىپ, رۋحاني بايلانىسىن ءۇزىپ, ءوز قايعىسىمەن ءوزى قالاتىن جالعىزدىققا ۇشىراتىپ جاتقا­نى جاسىرىن ەمەس قوي. ەندەشە, كومپيۋتەر دە, ۇيالى تەلەفون دا, بەينەكامەرا دا, فوتواپپارات تا, مۋ­زى­كالىق ورتالىق تا اداممەن تىكەلەي دوستىق قارىم-قاتىناستى ال­ماستىرا المايدى. ادامدار ءبىر-بىرىمەن جۇزدەسكەندە, سىرلاس­قاندا قۋات الماساتىنىن دا ۇم­ىت­پايىق. بۇل دا جان ازىعىن تابيعي جولمەن بايىتۋدىڭ ءبىر امالى. مەن ايتىپ وتىرعان جاع­دايدىڭ (جالعىزدىقتىڭ) ازابىن جەڭىل­دە­ت­ۋ ءۇشىن شەتەلدە ارنايى پسيحولوگ-ماماندار جۇمىس ىستەيدى. ءبىز­دىڭ مەكتەپتەرىمىزدە دە مۇنداي ماماندار ساباق تا بەرەدى. بيىل سارا نازارباەۆانىڭ باستاما­سى­مەن ءوزىن-ءوزى تانۋ ءپانى وقىتىلا باستادى. وكىنىشكە ور­اي, ەمحانالاردا وسىنداي ماسەلە­ن­ىڭ الدىن الاتىن پسيحولوگ-ءدا­رىگەرلەر جوق. ەشكىمگە سىر شاش­پايتىن وزگەنىڭ جان ازابىن جە­ڭىلدەتەتىن مۇنداي ماماندار قا­جەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل ارماندار دا ءوز كەزەگىمەن ورىن­دا­لار. ال ازىرشە بارشا اتا-اناعا ايتارىم: سىزدەردەن اتا-انالىق پارىز بەن جاۋاپكەرشىلىكتى ەشكىم دە تارتىپ الا المايدى. ونداي مىندەتتەن ازاتپىن دەپ تە ويلاماڭىزدار. بالالارىڭىزبەن, ءتىپتى ەرەسەك ۇل-قىزدارىڭىزبەن دە سىرلاس بولىڭىزدار. بۇل دوس­تىق ءومىر بويى جالعاسىن تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر جاۋادى. ەڭ باس­تى­سى, ساناعا قاتىگەزدىكتى ناسي­حات­تايتىن شابۋىل جاسالىپ جات­قاندا, با­لالارعا ءومىردىڭ قۇندى­لىعى جاي­لى ساۋمالداپ سىر شەرتىلسىن. ول مىناۋ ادامدى جارا­تاتىن اللا, جان بەرەتىن دە اللا, سول جاندى الاتىن دا اللا. قۇدايدىڭ قۇ­زىرىنا قول سۇعۋعا بولمايدى. قي­ىندىق تا اللانىڭ سىناعى. وزىنە قول سالعاندارعا قازاق جا­نازا شىعارماعان, جالپى قو­رىم­عا جەرلەۋگە رۇقسات ەتىلمەگەن. بۇل سالت-ءداستۇر ءالى ساقتا­لىپ كەلەدى. ونداي جاندارعا و دۇنيەنىڭ قاقپاسى دا اشىلمايدى دەپ ءباسپاسوز, تەلەديدار ارقىلى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋدىڭ ءمانى زور. وسىنى جاستاردىڭ ساناسىنا قۇيىپ, ورنىقتىرساق, سۋيتسيدكە ەشكىم بارماس ەدى. ءولىم ءتاتتى كورىنگەندە اتا-اناسى بالاسىنىڭ قاسىنان تابىلسا, ءسوز قۋاتىمەن اجالدى دا الاستاۋعا بولاتىنىن ءومىر تاجىريبەسى دالەلدەپ وتىر. سۋيتسيدتەن ساق بولىڭىزدار! ماكەن وسەرباەۆا. الماتى وبلىسى, ۇشتوبە قالاسى.