توقساننان اسقان شاعىمدا مەنىڭ دە ەسىمە بالالىق شاعىم ءجيى ورالىپ, ونداعى باستان كەشكەن وقيعالار جادىمدا ءجيى جاڭعىرىپ تۇرادى. سونىڭ ىشىندە, سول شاقتا كورگەن ابزال جاندار, اقىلمان اعالار مەن مەيىرىمدى اپالار بەينەلەرى, اسىرەسە, كوپ ەسكە تۇسەدى. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەس» دەگەندەي, جاناشىر اپالارىمنىڭ, اق جاۋلىقتى اجەلەرىمنىڭ شاقىرىپ الىپ قىمىز, ايران, ەت ءپىسىپ جاتسا سورپا قۇيىپ بەرەتىنى جانە ۇيدە ءوز شەشەلەرىمىز قۇيىپ بەرگەندە ىشە قويمايتىن سولاردىڭ ءتاتتى ءدامى اۋىزدان كەتپەيتىنى دە ەستە. ويناپ ءجۇرگەن بالا اتاۋلىنىڭ ءبارىن ءوز بالالارىنداي كورىپ, ەشقايسىن دا بوتەنسىرەمەي, كىمنىڭ ءۇيىنىڭ الدىنا توپىرلاپ بارا قالساق, سول ۇيدەگى اپامىز شاقىرىپ الىپ: وزەكتەرىڭ تالدى عوي, ەستەرىڭ شىعىپ جۇگىرە بەرۋدى بىلەسىڭدەر, ءىشىپ الىڭدارشى مىنانى دەپ قۇيىپ بەرەتىن تاعامدارىن كومەيگە ءتوڭكەرە تاستاپ, قۇرت-ىرىمشىكتەرىن قالتامىزعا قاتتاپ, ويىندى جالعاستىرا بەرەتىن ەدىك...
اعالارىمىز بەن اتالارىمىز كورىپ قالسا دا توقتاتىپ, ءبىر اقىلىن ايتپاي جىبەرمەيتىن. «انا قارنىڭ جىلتىڭداپ, جالاڭاشتانىپ ءجۇر, كۇن سالقىن, كويلەگىڭنىڭ ەتەگىن ىشىڭە سالىپ ال, جەل قارىسادى» دەيتىن ولار جاناشىرلىقپەن. قايران, سول ابزال اعالار مەن اپالار-اي, قازىرگىلەر بىرەۋدىڭ بالاسىنا سونداي قامقورلىق تانىتىپ نەمەسە اۋزىنا اق تامىزار ما؟
بالالىق شاعىمنان ەسىمدە قالعان ءبىر تاماشا, قىزىق سۋرەت − رەسەيدەگى قورعان وبلىسىنىڭ چاستووزەر اۋدانىنداعى ناعاشىلارىما قوناققا بارعانىم ۇمىتىلمايدى. ەل اراسىندا «ءباشىم باتىر» اتانىپ كەتكەن ناعاشى اتام 1931-33 جىلدارداعى اشتىقتا اتا قونىسى – قازىرگى بەسكول اۋدانىنداعى ۇشكول دەگەن اۋىلىنان امالسىز كوشىپ, رەسەيدىڭ قورعان وبلىسىنا بارىپ پانالاعان ەكەن. كەيىن سول جەرگە كوشىپ بارعان قازاقتار ءبىر قاۋىم ەل بولىپ, «جاڭاجول» اتتى كەڭشار دا قۇرعان.
باشىمنەن دوسمۇحامبەت, ەسمۇحامبەت جانە ساركەكەي ەسىمدى ءۇش ۇل تۋعان. سونىڭ ءىشىندە دوسمۇحامبەتتەن تۋعان ءابۋ نەمەرەنىڭ ۇلكەنى بولاتىن. مەن 10-11 جاستاعى بالا كەزىمدە ناعاشىلارىما بارعاندا ءابۋ 17-18-گە كەلىپ قالعان سوقتالداي ازامات. كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان ءابۋ دوسمۇحانبەتوۆ وسى ءجىگىت ەدى. مارقۇمنىڭ رۋحى ريزا بولسىن دەپ ەندى ءابۋ تۋرالى ءبىلەتىندەرىمدى ەسكە الا كەتكىم كەلىپ وتىر...
ۇزىن بويلى, كەڭ جاۋىرىندى, ءىرى سۇيەكتى, بالعىن بىلەكتى جىگىت كەڭشاردىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, سول كەزدىڭ وزىندە توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ ءجۇردى. ونى ەشكىم دە جاس بالا دەمەي, اقىل سۇراپ كەلىپ جاتاتىن. ءابۋ 17-18-دەگى ءجاسوسپىرىم ەمەس, بايىپتىلىعى 40-50-گە كەلىپ قالعان كىسىدەي ەدى. ناعاشىمنىڭ ءۇلكەن وتباسىندا دا ءابۋدىڭ الدىنان ەشكىم وتپەي, ءبىر نارسە ىستەر بولسا ونىمەن اقىلداسىپ جاتاتىن. ءوزى باۋىرمال, مەنىڭ اياق-قولىمدى جەرگە تيگىزبەي ايالاپ, ەركەلەتەدى.
ءابۋدىڭ مەن قۇرالىپتاس قاپار دەگەن ءىنىسى بار. سول ەكەۋمىز ءابۋدىڭ ۆەلوسيپەدىن ۇرلاپ تەۋىپ, ءابدەن شارشاپ, سىلەمىز قاتقانشا ءتۇسپەيتىن ەدىك. ول كەزدە ۆەلوسيپەد دەگەن قات, ءباسى قازىرگى جەڭىل ءماشينەدەن كەم ەمەس. دۇكەندە دە ەركىن ساتىلمايدى, قولى جەتكەندەر عانا الىس جەرلەردەن, ۇلكەن قالالاردان اكەلىپ جاتاتىن. اۋىلدىڭ ماڭى قالىڭ توعاي ەدى, ءبىر كۇنى قىرسىق شالىپ, قاپار ەكەۋمىز ۆەلوسيپەدتى اعاشقا سوعىپ, دوڭگەلەگىن قيراتىپ الدىق. رولدەگى مەن ەدىم, سونى سىلتاۋراتىپ, اعاسىنان قورىققان قاپار مەنى كىنالى قىلىپ شىعا كەلدى. ءوزىمدى الاقانىنا سالعانداي ايالايتىن اعادان ۇيالىپ, قارا جەر تەسىك بولسا كىرىپ كەتەردەي قىسىلىپ مەن ءجۇرمىن. ءتىپتى, كوزىنە كورىنبەي, قاشىپ كەتكىم دە كەلدى.
كۇتكەندە ۋاقىت وتە مە, كۇنى بويى توسساق تا ءابۋ كەلەر ەمەس. بەتىنە قالاي قارايمىن دەپ ۇياتتان ورتەنىپ بارامىن. ءبىر كەزدە تورى اتىن ويقاستاتىپ ءابۋ دە كەلدى. كۇنى بويى جۇمىستا بولدى دەيتىن ەمەس, ءجۇزى جايراڭداپ, كوڭىلى شات ەكەن. شىركىن, اسىل ازامات-اي, ول قاباق شىتىپ, بوسقا كۇيگەلەكتەنۋ دەگەندى بىلمەۋشى ەدى. اتتان تۇسكەن بويىندا قاپار ءوزىن اقتاپ, ۆەلوسيپەدتى مەنىڭ سىندىرعانىمدى جانتالاسىپ جەتكىزىپ جاتىر. ءابۋ بۇرىلىپ ماعان قارادى دا - ءتۇۋ, سوعان بولا قايعىرىپ... ۋاقىتى كەلگەن شىعار, سىنىپ قالعان شىعار, وندا نە تۇر, − دەگەنى عوي...
ارقامنان ءبىر اۋىر جۇك اۋىپ تۇسكەندەي, «ۋھ» دەگەندەي بولىپ مەن تۇرمىن. ءبىر ۋاقىتتا ءابۋ − ساپار, كەلشى, مىنا اتقا ءمىنىپ ءبىر سەرپىلىپ كەلشى, ءجۇرىسى جاقسى, جۇيرىك ات قوي, دەپ ەشكىمگە سيپاتا قويمايتىن اتىن كولدەنەڭ تارتىپ تۇرا قالدى. كوزگە كەلىپ قالعان ىستىق تامشىنى سەرپىپ تاستاپ, جۇيرىككە ءمىنىپ جەلە جورتىپ بارا جاتقاندا «ءابۋ اعا, سەن قانداي جاقسى ادام ەدىڭ» دەپ ويلاپ ەدىم...
مىنە, وسى اسىل ازامات سوعىسقا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, 1941 جىلدىڭ كۇزىندە اتتاندى. ورىس مەكتەبىندە وقىعان, ءتۇر-تۇلعاسى كەلىستى, بويى ۇزىن, ونىڭ ۇستىنە كەڭشار توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, حالىقپەن جۇمىس ءىستەۋدە ىسىلعان جىگىتتى اسكەري كوميسساريات كىشى وفيتسەرلەر دايىن-
دايتىن كۋرسقا جىبەرەدى. سەمەي مەن اياگوز قالالارىندا قازاقستاننىڭ شىعىس وڭىرىنەن شاقىرىلعانداردان 458-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرىلعان. ءابۋ دوسمۇحانبەتوۆتى وسى ديۆيزيانىڭ 229-شى پولكىنا ۆزۆود كومانديرى ەتىپ تاعايىندايدى. 1942 جىلى ديۆيزيا 8-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى بولىپ باسقا نومىرگە اۋىسادى. بۇل ارادا 8-ءشى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنا اينالعان, الماتىدا قۇرىلعان اتاقتى 316-شى ديۆيزيامەن شاتاستىرۋعا بولمايدى...
1942 جىلدىڭ جازىندا لەيتەنانت ءابۋ دوسمۇحانبەتوۆتىڭ ۆزۆودى ۆورونەج-پوستورنەنسك وپەراتسياسىنا قاتىسادى. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان سۇراپىل شايقاستا ول جارالانىپ, دالا گوسپيتالىنا ءتۇسەدى. وسى وپەراتسياداعى ەرلىگى ءۇشىن وعان «قىزىل جۇلدىز» وردەنى بەرىلەدى. وسى جىلى ءا.دوسمۇحامبەتوۆكە اعا لەيتەنانت اتاعى بەرىلىپ, ول ءبىرىنشى روتانىڭ كومانديرلىگىنە جوعارىلاتىلادى.
ءابۋ اعا كۋرسك يىنىندەگى اتاقتى شايقاسقا دا قاتىسقان. ونىڭ روتاسى العى شەپتەردىڭ ءبىرىندە بولىپ, قىرعىننىڭ ناعىز قىزۋ ورتاسىندا جۇرگەن. وسى شايقاس ۇلى وتان سوعىسىنداعى بەتبۇرىستىڭ باستالۋىنا نەگىز بولعانى بەلگىلى. باسقالارمەن قاتار ءا.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ەرلىگى دە باعالانىپ, ونىڭ توسىنە ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى قادالادى.
ال كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى وعان 1943 جىلى دنەپردەن امان ءوتىپ, ۋكراينانىڭ چەرنوبىل قالاسىنىڭ ماڭىنداعى گدەن ەلدى مەكەنىنىڭ جانىندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن بەرىلگەن. بۇل ەرلىك تۋرالى 1983 جىلى وداقتىق «ۆوكرۋگ سۆەتا» جۋرنالىندا تاريحشى, پولكوۆنيك ۆلاديمير سميرنوۆ دەگەن اۆتور ەگجەي-تەگجەيلى جازعان. شاعىن ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىن: «...ي ۆ ەتۋ مينۋتۋ سمەرتەلنوي وپاسنوستي كوماندير باتالونا پەتر بايۋك ي كوماندير روتى, ستارشي لەيتەنانت ابۋ دۋسمۋحامبەتوۆ, ستاۆشي ۆ ەتي تياجەلىە دني زامەستيتەلەم بايۋكا پو پوليتچاستي, ۋجە رانەن-
نىە پوپلزلي ناۆسترەچۋ تانكام ۆراگا. وني تيانۋلي زا سوبوي نا پروۆولوكە پروتيۆوتانكوۆىە مينى. بايۋك ناپرياگ پوسلەدنيە سيلى, پريپودنيالسيا ي بروسيل مينۋ پود گۋسەنيتسى. تو جە سدەلال ابۋ...» («نا دنەپرە ۆ سوروك ترەتەم», «ۆوكرۋگ سۆەتا», №9, 1983 گ).
وسى شايقاستان كەيىن كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن 1943 جىلدىڭ 16 قازانىندا ەكى ەرگە دە باتىر اتاعى بەرىلگەن ەكەن.
ءا.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ چەرنوبىل قالاسىنداعى زيراتىن ۋكرايندىق وقۋشىلار ءالى كۇنگە كۇتىپ, قادىرلەپ وتىر. 1966 جىلى اناسى قايشانى الىپ, ونىڭ باسىنا ءىنىسى قاپار ۇشەۋمىز بارىپ قايتتىق. سوندا وقۋشىلاردىڭ زيراتتى قالاي كۇتىپ وتىرعانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ەسىل ەردىڭ باسىنا ودان كەيىن ءوزىم دە ءبىر بارىپ قايتتىم.
قۇدايعا شۇكىر, قازىر ءابۋ دوسمۇحامبەتوۆ اتىنداعى دارىندى بالالارعا مامانداندىرىلعان گيمنازيا-ينتەرناتتىڭ ۇجىمى ونىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ جولىندا ءتۇرلى شارالار وتكىزىپ تۇرادى. «ەر ەسىمى – ەل ەسىندە» دەگەن سول, انە. ءوزى دە ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايتىن جان ەدى, ەسىمى دە ماڭگىلىك قالدى.
ساپار دۇيسەنوۆ,
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
