اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جايلى تولعانسام, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانا باسشىلىعىمەن قازاقستانىمىزدىڭ جۇلدىزى جارقىراپ, دۇنيە ءجۇزى تانىپ-مويىنداعان ىرگەلى مەملەكەت بولعانىن كورۋ باقىتى بۇيىرعانىنا كوكىرەگىمدى قۋانىش كەرنەپ, اللاعا تاۋبە دەيمىن. اينالاسى جيىرماشاقتى جىل ىشىندە كەشەگى كەڭەس وداعى كۇيرەگەننەن كەيىن ەرتەڭگى كۇنىنە الاڭ بولعان جۇزدەن استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرىپ, قۇلدىراعان ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرىپ, ورلەۋ-وركەندەۋ جولىنا تۇسكەن تۋعان ەلىمىزگە, ەلدى العا باستاعان ەرىمىز – ەلباسىمىزعا قالاي سۇيىنبەسسىڭ؟!
وسى ورايدا تاۋەلسىزدىك جولى داڭعىل بولماعاندىعى, وسىناۋ ۇلى سىندا پرەزيدەنتىمىزگە زور سەنىم ارتىپ, سوڭىنا ەرگەن ەل ىشىندەگى زيالى ازاماتتاردىڭ تالاي تايعاق كەشۋلەردەن سۇرىنبەي ءوتۋ ءۇشىن ءبارىن اقىلعا سالىپ, ادال قىزمەت ەتكەنىن ەشبىر ۇمىتۋعا بولمايدى, ارينە. ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە تۇرعان ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندەگى جاعداي ءتىپتى كۇردەلى ەدى عوي ول كەزدە.
...بىردە, جۇمىس اياقتالىپ قالعان كەشكىلىكتە كابينەتىمدە جالعىز وتىر ەدىم, تەلەفون شىلدىرلادى. ترۋبكانى كوتەرسەم, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مايرا كانافينا ەكەن. ول قىزىلجارعا جامبىل وبلىسىنا قاراستى جاڭاتاس قالاسىنان ەكى ۆاگون جاستار كەلە جاتقانىن ايتتى. داۋىسىندا قوبالجۋشىلىق بايقالادى.
– ولار نە قىلعان ادامدار ەكەن؟ – دەدىم مەن.
– ەسىڭىزدە بولسا, بۇل ازاماتتار جۋىردا ورال قالاسىنا بارىپ, سونداعى كازاكتارمەن قاقتىعىسا جازداعان. ەندى سول جاستار اتتانداپ ءبىزدىڭ قالاعا كەلە جاتىر. وعان سەبەپ, جۋىردا ومبى تەلەديدارىنىڭ ماسكەۋدەن بەرگەن ورەسكەل حابارى. وندا ءسىبىر كازاكتارىنىڭ كرۋگىنان رەپورتاج كورسەتىلگەن.
– ءيا, ول حاباردى ءبارىمىز دە كورىپ, جاعامىزدى ۇستاعانبىز, – دەدىم مەن.
– ەندەشە, جاڭاتاس جاستارى قىزىلجاردى كازاكتاردان قورعايمىز, قالامىزدى, جەرىمىزدى ەشكىمگە بەرمەيمىز دەپ كەلە جاتىر, – دەدى مايرا قاجىبايقىزى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قالامىزدا كازاكتاردىڭ قوزعالىسى بايقالعان. مۇندا دا 1990 جىلى كازاكتاردىڭ كرۋگى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ءسىبىر كازاكتارىنىڭ اتاماندارى شاقىرىلعان. بۇل جيىنعا تەك سىبىرلىكتەر ەمەس, ستاۆروپول, ورال جانە پريدنەستروۆە كازاكتارىنىڭ باسشىلارى قاتىسقان ەدى. سول جيىندا بۇرىنعى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى اچكاسوۆ وسى وڭىردەگى كازاكتاردىڭ اتامانى بولىپ سايلانعان. سودان بىلاي قىزىلجار كوشەلەرىندە قىلىشىن سۇيرەتكەن ءاسكەري كيىمدى كازاكتار كورىنە باستاعان ەدى. ول-ول ما, رەسەيدىڭ الا تۋىن اسپانداتا ۇستاعان ولار وبلىستىق اكىمدىك ءۇيىنىڭ ىرگەسىندە ميتينگ تە ۇيىمداستىردى. وندا كازاكتار بىلاي تۇرسىن, وبلىستىق, قالالىق كەڭەستەردىڭ كەيبىر دەپۋتاتتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ سويلەپ, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا, پرەزيدەنتىمىزگە سەنىمسىزدىك كورسەتىپ, ءتىپتى ورەسكەلدىككە بارىپ جاتتى. اتىشۋلى ب.سۋپرۋنيۋك پەن ونىڭ جاقتاستارى پەتروپاۆل – رەسەيدىڭ قالاسى, ونى ومبى وبلىسىنا قوسۋ ماسەلەسىن قولعا الۋ كەرەك دەگەن سياقتى سوزدەردى ءجيى ايتىپ, ورىستار مەن قازاقتاردىڭ اراسىنا ارازدىق سىناسىن قاعىپ, وسەك-اياڭ تاراتىپ, نەشە ءتۇرلى پالەلەردى ءۇيىپ-توكتى. قىزىلجاردا ءوتىپ جاتقان ءىرىلى-ۇساقتى ميتينگىلەر مەن جينالىستارعا كورشىلەس ومبى وبلىسىنىڭ جۋرناليستەرى كەلىپ, بۇكىل رەسەيدى كوبىنە جالعان اقپارلارمەن حاباردار ەتىپ تۇردى. جامبىلدىق قازاق جاستارىنىڭ اتتانداپ قىزىلجارعا كەلە جاتۋىنىڭ سىرى, مىنە, وسىندا ەدى.
– حوش. ەندى نە ىستەيمىز؟ – دەپ سۇراق قويدىم مەن مايراعا. ول:
– ولاردى قالايدا قىزىلجارعا جەتكىزبەي توقتاتۋ كەرەك سياقتى. جامبىلدىقتار مۇندا كەلسە, قانتوگىس بولادى دەپ قورقامىز, – دەدى وبلىس اكىمدىگى اتىنان سويلەپ وتىرعانىن سەزدىرىپ.
– ولاي بولسا, جامبىلدىق جاستاردىڭ الدىنان مەن شىعايىن. قاسىما ءبىر-ەكى ادام الا شىعايىن. جالعىز كىسىگە اتتانداپ كەلە جاتقان حالىقپەن كەزدەسۋ دە, سويلەسۋ دە جەڭىل بولا قويماس, – دەپ ءوز ويىمدى ءبىلدىردىم. ول قۋانىپ كەتتى:
– كولىك بولادى. مەنىڭ ماشينام ءسىزدىڭ قاراماعىڭىزدا, – دەدى.
– بەلگىلى جۋرناليست مالىك مۇقانوۆتى جانە قوعامدىق جۇمىستاردان باس تارتۋدى بىلمەيتىن بەدەلدى اعالارىمىزدىڭ ءبىرى قاراقان سەيىتوۆتى قاسىما الامىن, – دەدىم.
قىسقاسى, ساعات كەشكى جەتى جارىم كەزىندە قىزىلجاردان اقمولا قالاسىنا قاراي «ۆولگا» ماشينەسىمەن جولعا شىقتىق. الماتى-قىزىلجار پويىزى ەرتەڭ تاڭعى 9-دا اقمولاعا كەلۋگە ءتيىستى. سول جولاۋشىلار پويىزىنا جامبىل وبلىسىنداعى جاڭاتاس قالاسىنىڭ جاستارى وتىرعان ەكى ۆاگون دا تىركەلگەن. ويىمىز – پويىزدى اقمولادا قارسى الىپ, كەلە جاتقان جاستارمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ, ولاردى قالايدا قىرعىن-سۇرگىننەن امان ساقتاپ قالۋ.
ءبىز ەرتەڭىنە ساعات 9 بولماي اقمولا قالاسىنا جەتتىك. بىردەن اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا حانىمعا بارىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىك. ول قالاداعى جازۋشىلاردى, جۋرناليستەردى جانە مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىن دەرەۋ جينادى. بارىنە ايتقان ءوتىنىشى – بىزگە بارىنشا كومەكتەسۋ, جاڭاتاس جاستارىن قىزىلجارعا جەتكىزبەي كەيىن قايتارۋعا كۇش سالۋ.
سودان تۋرا ۆوكزالعا تارتتىق. الماتى – قىزىلجار پويىزى دا كەشىكپەي كەلىپ توقتادى. قىزىلجاردان كەلگەن ءبىز دە, اقمولالىق ازاماتتار دا جاڭاتاس جاستارى وتىرعان ۆاگوندارعا جاپىرلاسا مىندىك.
اماندىق-ساۋلىق بىلىسكەننەن كەيىن جاڭاتاستىقتاردىڭ ساپارىنىڭ ماقساتى جايىندا سۇراستىرۋعا كوشتىك. ءبىز ويلاعانداي, ولاردىڭ ماقساتى قىزىلجارعا بارىپ, ونداعى كازاكتارعا تويتارىس بەرۋ بولىپ شىقتى.
– ەل, جەر دەپ كەلگەندەرىڭ دۇرىس. ۇلتجاندىلىق تانىتىپ, قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ ءبىر سۇيەمىن دە ەشكىمگە بەرمەيمىز دەگەندەرىڭە قوسىلامىز. «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك شەكاراسىنا 80 تانكىمىزدى تارتىپ قويدىق. باسقا ەلدەردەي ەمەس, بىزگە بۇل ەلدى باسىپ الۋ وپ-وڭاي», دەپ بوسكەن ەكەن كازاكتاردىڭ ءبىر باسشىسى. وسىنداي قوقان-لوقىنى ەستىگەن قىزىلجار قازاقتارىنىڭ قاندارى قىزباي, ىزاعا بۋلىقپاي ءجۇر دەگەنگە كىم نانادى؟! بىراق شىدامدىلىق كەرەك, اقىلعا سالعان ءجون, – دەيمىز ۆاگون تولى جاستارعا. ولار ءبىزدىڭ سوزىمىزگە قۇلاق اسار ەمەس. ايتقان ۋاجىمىزگە كونبەك تۇگىل, ءسوزىمىزدى تىڭداماۋعا اينالدى. بايقاۋىمشا, اسىرەسە, قىز-كەلىنشەكتەر جاعى تىم قىزبا.
– سىزدەر وزدەرىڭىز ساتقىنسىزدار, اتا-بابالارىمىزدىڭ بىلەگىنىڭ كۇشىمەن, نايزاسىنىڭ ۇشىمەن قورعاپ, ۇرپاقتارىنا قالدىرعان جەرىن بولشەككە ءتۇسىرىپ, جاۋعا بەرمەكشىسىزدەر! –دەستى. ىزالى كوزدەرىنەن جاستارىن سورعالاتىپ, جەر-جەبىرىمىزگە جەتە ايقايلاعاندا, وزگە جولداستارىمدى قايدام, ءوزىمنىڭ مىسىم باسىلىپ قالدى.
«ءبىز وسى شىنىندا دا كىمبىز؟ مىنا جاستار كىنالاپ تۇرعانداي, ساتقىن ەمەسپىز بە؟» دەگەن كۇماندى وي دا كوكەيگە ورالا بەردى. راسىندا دا, ءبىزدىڭ كىنامىز نە؟ بۇلار قىزبالىققا سالىنىپ, باستارىن بايگەگە تىكپەسىن, قاندى قاقتىعىستان امان بولسىن دەگەن نيەت قوي بىزدىكى.
م.مۇقانوۆ جول بويعى ستانسالاردان جاستاردىڭ ءبىزدىڭ سوزىمىزگە كونبەي كەلە جاتقانىن قىزىلجارعا حابارلاپ وتىردى.
ۆاگونداعى جاستاردىڭ كيىمدەرى تىم جۇپىنى, ءىشىپ-جەپ وتىرعاندارى دا قارا نان مەن قارا سۋ. وسىناۋ كورىنىس ماعان قاتتى اسەر ەتتى. بۇل نە؟ تاۋەلسىز ەل بولامىز, جۇرت بولامىز دەپ ەڭسە كوتەرىپ جاتقان حالىقتىڭ ۇلتتىق نامىسىنىڭ اتويلاۋى ما؟ ءۇش ءجۇز جىل بويى بوتەن ەلدىڭ تابانىنىڭ استىندا ەزىلگەن جانداردىڭ جوتالارىن جازۋى ما؟ ۇلى ماعجاننىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن!» دەگەنى – كورەگەندىك-اۋ! وسىنداي جاستار تۇرعاندا ەل بولماۋعا قاقىڭ دا جوق!
اقمولالىق جىگىتتەر بۋراباي ستانساسىندا ءتۇسىپ قالدى. جاستار ىرىق بەرەر ەمەس. قاراقان سەيىتوۆ اعامىز, مالىك مۇقانوۆ ءىنىمىز ۇشەۋمىز جاڭاتاستىقتاردى ۇگىتتەي-ۇگىتتەي, كوكشەتاۋعا دا كەلىپ قالدىق. كوكشەتاۋدا ءبىزدىڭ توپقا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى حاتشىسى ماركەن احمەتبەكوۆ پەن وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى قوسىل وماروۆ قوسىلدى.
جاڭاتاس جاستارى العان بەتتەرىنەن قايتار ەمەس. سوعان قاراماستان, ءبىز وبلىس باسشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى كەلىسىپ, سميرنوۆو ستانساسىندا جاڭاتاستىقتاردى پويىزدان تۇسىرۋگە رۇقسات الدىق. ەگەر مەيماندار بۇل ۇسىنىسقا كونبەگەن جاعدايدا, ولار مىنگەن ۆاگوندار قۇرامنان مۇلدە اعىتىپ تاستالاتىن بولدى. سودان كەيىن جولاۋشىلاردىڭ بارلىعىن اۆتوبۋستارعا وتىرعىزىپ, «لەنينسكي» كەڭشارىنىڭ بالالار لاگەرىندە دايىندالعان ارنايى اسقا الىپ باردىق. سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ولارعا قۇرمەت كورسەتىپ, كەيىن قايتار جولدارىنا جەتەرلىك ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتتى. جاستاردىڭ ءبارى دە سول كۇنگى الماتى پويىزىمەن كەرى قايتتى.
قىزىلجاردا جاڭاتاس جاستارىنىڭ ونشاقتى وكىلى قالدى. ولاردىڭ ويلارى – ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ, قالاداعى تىرشىلىكتى ءوز كوزدەرىمەن كورۋ, ءسويتىپ, كەيىن بارلىق ءمان-ءجايدى جەرلەستەرىنە ايتۋ. جاڭاتاستىقتارمەن ءبىزدىڭ كەلىسىمىمىز سولاي بولعان. ءتىپتى ولارعا ايتقان سوزىمىزدە تۇراتىنىمىزدى ايعاقتايتىن قولحات تا بەردىك. كەلىسىلگەندەي, مەيماندارعا قىزىلجاردى ارالاتىپ, قالاداعى تاريحي ورىنداردى كورسەتتىك. قورىتىندىسىندا وبلىس اكىمدىگىندە ولارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. بۇعان وبلىس, قالا قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق باق-تاردىڭ جۋرناليستەرى جاڭاتاس جاستارىنىڭ وكىلدەرىنە جانە ولاردى اقمولادان بەرى قارسى العان بىزگە سۇراقتارىن قويدى. كەيىن ولار رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق گازەتتەردە, تەلەراديودا رەپورتاجدار, سۇحباتتار, ماقالالار بەردى. ايتەۋىر, ەل امان, جۇرت تىنىش.
ال قىزىلجاردا ۇلتارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋ ارەكەتتەرى ودان ءارى ءورىس الا باستادى. 1994 جىلدىڭ 27 اقپانىندا رەسەيدىڭ «وريون» گازەتى س.ۆاكۋنوۆتىڭ «ودناجدى مى موجەم پروسنۋتسيا ۆ گورياچەي توچكە!» دەگەن ماقالاسىنا رەسەي مەن قازاقستان شەكاراسىندا بولاشاقتا سوعىس بولۋى مۇمكىن ايماقتاردىڭ كارتاسىن قوسىپ شىعارىپتى. مۇنداي اقپاراتتىق شابۋىلدان كەيىن قاراپ وتىرۋعا ءتىپتى بولمايتىن ەدى. نامىسقا تىرىسىپ, رەسەيدىڭ «ۆەستي» اقپارات باعدارلاماسىنىڭ باس رەداكتورىنا جانە ونىڭ ورىنباسارىنا دا تەلەفون شالىپ:
– ەلدى قورقىتىپ-ۇركىتپەي, اۋەلى ءبىزدىڭ قازاقستانعا كەلمەيسىزدەر مە؟ سىزدەر ايتىپ جۇرگەن جاعداي بىزدە مۇلدەم جوق. قۇدايعا شۇكىر, ءبىزدىڭ سولتۇستىك قازاقستاندا تىنىشتىق. ال سول تىنىشتىق ءتىرشىلىگىمىزدىڭ شىرقىن بۇزىپ وتىرعاندار – سىزدەرسىزدەر. قازاقتار كۇنى كەشە سىزدەرگە باۋىرلاس حالىق ەمەس پە ەدى؟! بۇگىن اياق استىنان وزگەرە قالعاندارىڭىزعا جول بولسىن, باۋىرلار! – دەدىم.
– ءبىز ءبارىن دە تۇسىنەمىز. مۇنىڭ ءبارى – شوۆينيستىك باعىتتاعى توپتاردىڭ شاشباۋىن كوتەرۋشىلەردىڭ جاساپ جۇرگەن ىستەرى. ارينە, ءمۇنىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن جاقسى تۇسىنەمىز. كەشە ءبىر ىڭعايسىز جاعداي بولدى. ءبىر قيسىق-قىڭىر سيۋجەت كەتىپ قالدى بىزدەن, كەشىر, باۋىرىم. سول سيۋجەتتى دايىنداپ, ەفيرگە بەرگەن ءجۋرناليستى جۇمىستان شىعارامىز, – دەدى «ۆەستي» تەلەباعدارلاماسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى. سودان كەيىن:
– سىزدەرگە, ياعني پەتروپاۆلعا جاقىن ارادا ءبىزدىڭ الماتىداعى تىلشىلەرىمىز بارادى. ءسىز الدىمەن ولارمەن سويلەسىپ الىڭىز, – دەپ ول ماعان ءوز تىلشىلەرىنىڭ تەلەفون نومىرلەرىن بەردى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ءبۇكىلرەسەيلىك تەلەراديوكومپانيانىڭ قازاقستانداعى تىلشىلەرى ا.كوندراشوۆ پەن ا.سۆيازين ءبىزدىڭ وبلىسقا كەلدى. بۇل كىسىلەرمەن كۇنى بۇرىنعى كەلىسىم بويىنشا تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ العانبىز. رەسەيلىك ارىپتەستەر قالادا دا, اۋدانداردا دا حالىقپەن جولىعىپ, جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەستى. ەلدەگى تىنىشتىق جاعدايدى كوزدەرىمەن كوردى. ولاردى وتىنىشتەرى بويىنشا رەسەي مەن قازاقستان شەكاراسىنا دا الىپ باردىق. سول تۇستا قورعان مەن ومبى قالالارىنا قاتىناۋ, بايلانىس تۇيىققا تىرەلگەندەي بولعان ەدى. ويتكەنى, اتالمىش قالالاردىڭ كازاكتارى ءوز اتاماندارىنىڭ ۇيعارىمدارى بويىنشا, قازاقستان ازاماتتارىن اتالمىش قالالارعا شەكارادان وتكىزبەيتىن. وعان سەبەپ – ءبىزدىڭ ەلدە كازاكتارعا اسكەري كيىم كيۋگە جانە قارۋ اسىنىپ جۇرۋگە رۇقسات ەتىلمەگەندىگى. ولار قىزىلجاردا كازاكتارعا قىسىم كورسەتىپ, ازاماتتىق قۇقىعىمىزدى بۇزىپ وتىر دەپ لاڭداتىپ شۋلاپ, جول توسىپ, شەكارادا شەكتەن تىس ورەسكەلدىكتەرگە بارعان. رەسەي شەكاراشىلارى وزدەرىنىڭ قازاقستانداعى تىلشىلەرى ا.كوندراشوۆپەن جانە ا.سۆيازينمەن سويلەسپەك تۇگىل, ولاردى ماڭدارىنا دا جولاتپادى.
سول جولى ماسكەۋلىك ارىپتەستەرىمىز مەن باسقاراتىن وبلىستىق تەلەراديوكومپانيادا بولىپ, ءبىزدىڭ جۋرناليستەرمەن جىلى جۇزبەن اڭگىمەلەستى. «بەت كورسە, ءجۇز ۇيالادى» دەمەكشى, مۇنداي جۇزدەسۋلەردىڭ پايداسى وتە زور بولادى ەكەن.
«ۆەستي» تەلەباعدارلاماسىنىڭ تىلشىلەرى ءبىزدىڭ وبلىس جونىندە ۇنامسىز پىكىر ءبىلدىرىپ جازباسا دا, ولاردىڭ باسقا ارىپتەستەرىنىڭ لايىقسىز ىستەرى ءۇشىن ۇيالعاندارى راس. ال رەسەيدىڭ باسقا گازەتتەرىنەن ءبىزدىڭ وبلىسقا ەشكىم ات ءىزىن سالعان جوق.
قولىمىزدا تەلەراديو تۇرعاندا ەشكىمنەن قىسىلىپ, قىمتىرىلۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. اللانىڭ ءوزى قولىمىزعا مىقتاپ ۇستاتقان بۇل كەرەمەت قارۋدى ەل ءۇشىن, حالىق ءۇشىن دۇرىس پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك بولدى. پايدالاندىق تا!
وبلىسىمىزداعى ءتۇرلى قوزعالىستار مەن قوعامداردىڭ باسشىلارى جانە بەلسەندى مۇشەلەرىن تەلەۆيزيالىق پىكىرسايىسقا, سۇحباتقا شاقىرىپ, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن اشكەرە ەتەتىن سيۋجەت-سۋرەتتەمەلەر ءتۇسىرىپ, ولاردى تەلەديداردان حالىققا كورسەتىپ تۇردىق. ءتاجىريبەلى جۋرناليستەرىمىزدى ومبى, قورعان, تۇمەن وبلىستارىنا ارنايى تاپسىرمالارمەن ىسساپارعا جىبەرىپ, ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس, حالىقتار دوستىعى, رەسەي مەن قازاقستاننىڭ شەكارالاس وبلىستارىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني بايلانىستارى تۋرالى رەپورتاجدار, سۋرەتتەمەلەر, تەلەراديو وچەركتەر جانە سۇحباتتار دايىنداتتىردىق. مۇنداي شىعارماشىلىق ساپارلاردىڭ پايداسى زور, ماڭىزى كۇشتى بولاتىنىن وبلىستىق تەلەراديو ارناسىنان ەفيرگە بەرىلگەن, كورسەتىلگەن حابارلار دالەلدەدى.
مۇنداي حابارلار رەسەي جاعىنداعى كورشىلەرىمىزگە دە قاجەت ەكەن. ولار دا ءبىزدىڭ ەلدە بولىپ جاتقان تىرشىلىكتەن شىنايى اقپارات العىلارى كەلەدى ەكەن. وسىدان بىلاي قاراي بىزگە رەسەيدىڭ كورشىلەس ەسىلكول, نازىباەۆ, قۇرتامىش, قازان, پەتۋحوۆ جانە باسقا دا اۋداندارىنان حاتتار كوپتەپ كەلە باستادى. رەسەي جاعىنىڭ قازاعى دا, ورىسى دا تاۋەلسىز قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان ۇلتارالىق قاتىناس, ءتىل تۋرالى, قۇقىق قورعاۋ جونىندەگى ساياساتتارعا ريزاشىلىق سەزىمدەرىن ءبىلدىردى. اسىرەسە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ادامي ىستىق ىقىلاستارىن بىلدىرۋشىلەر كوپ بولعانى شىندىق.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مايرا قانافينامەن اقىلداسىپ, ماسكەۋدە تۇراتىن جەرلەس جازۋشى سەرگەي بايمۇحامەتوۆتى قىزىلجارعا شاقىرماقشى بولدىق. ماقساتىمىز – سەرگەي كەلە قالسا, وبلىس, قالا تىرشىلىگىنەن رەسەيدىڭ گازەت-جۋرنالدارىنا, تەلەراديوسىنا شىندىقتى ايشىقتى كورسەتەتىن ماتەريالدار دايىنداتۋ, ءسويتىپ, رەسەي جۇرتشىلىعىن, تمد حالقىنىڭ كوزىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بەيبىت, تىنىش ومىرگە جەتكىزۋ.
رەسەي جۇرتشىلىعىمەن ديدارلاسۋ ءۇشىن ءبىز حالىقارالىق «مير» تەلەارناسىن پايدالانۋمىز كەرەك. ال ونىڭ باس ديرەكتورى – قازاقتىڭ تانىمال تەلەجۋرناليسى, بۇكىلوداقتىق, حالىقارالىق سىيلىقتاردىڭ يەگەرى, قازاق كسر تەلەراديو مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى, وزىمىزگە جاناشىر دوس عادىلبەك شالاحمەتوۆ.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جاعداي جايىندا ماسكەۋدەگى عالەكەڭمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ ەدىم, ول مەنىڭ وي-ماقساتىمدى قۋانا قۇپتاپ, ەشبىر ويلانباستان: «مير» تەلەارناسى سىزدەردىڭ حابارلارىڭىزدى بۇكىل تمد ەلدەرىنە تاراتاتىن بولادى», دەدى. قۋانعانىم-اي! عالەكەڭ ماسكەۋدە تۇراتىن جازۋشى جەرلەسىمىز سەرگەي بايمۇحامەتوۆتىڭ قىزىلجارعا كەلىپ قايتۋ جول قاراجاتىن ءوز موينىنا الاتىن بولدى.
سەرگەي بايمۇحامەتوۆ قىزىلجارعا كەلىپ, بىرنەشە تەلەحابار دايىندادى. ونىڭ وبلىس بويىنشا ءجۇرىپ-تۇرۋىنا, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋىنا بارلىق جاعداي جاسادىق. ول تاماشا شەبەرلىكپەن اسەرلى فيلمدەر ءتۇسىردى. بۇلاردى تمد ەلدەرىنىڭ جۇرتشىلىعى «مير» تەلەارناسى ارقىلى تاماشالادى.
سەرگەي بايمۇحامەتوۆ وبلىسىمىزعا ەكى-ءۇش جىل بويى ۇزبەي كەلىپ ءجۇردى. شىعارمالارىن ورىس تىلىندە جازاتىن تالانتتى جەرلەسىمىز ءوز جۇرەگى قازاق ەلى دەپ سوعاتىنىن بارشا جۇرتشىلىققا ايگىلەدى.
ءيا, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كەمەڭگەرلىكپەن جۇرگىزگەن ىشكى-سىرتقى ساياساتىن جان-جۇرەگىمەن قۋاتتاي قابىل العان ۇلتجاندى, قايراتكەر ازاماتتاردىڭ, دارىندى قالامگەرلەردىڭ بەلسەندى ءىس-ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا قىزىلجار وڭىرىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, نىعايتا تۇستىك.
حالقىمىزدىڭ باعىنا بىتكەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە ۇلى سىننان سۇرىنبەي وتتىك دەپ بىلەمىن.
ءمۇتاللاپ قانعوجين, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جايلى تولعانسام, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانا باسشىلىعىمەن قازاقستانىمىزدىڭ جۇلدىزى جارقىراپ, دۇنيە ءجۇزى تانىپ-مويىنداعان ىرگەلى مەملەكەت بولعانىن كورۋ باقىتى بۇيىرعانىنا كوكىرەگىمدى قۋانىش كەرنەپ, اللاعا تاۋبە دەيمىن. اينالاسى جيىرماشاقتى جىل ىشىندە كەشەگى كەڭەس وداعى كۇيرەگەننەن كەيىن ەرتەڭگى كۇنىنە الاڭ بولعان جۇزدەن استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرىپ, قۇلدىراعان ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرىپ, ورلەۋ-وركەندەۋ جولىنا تۇسكەن تۋعان ەلىمىزگە, ەلدى العا باستاعان ەرىمىز – ەلباسىمىزعا قالاي سۇيىنبەسسىڭ؟!
وسى ورايدا تاۋەلسىزدىك جولى داڭعىل بولماعاندىعى, وسىناۋ ۇلى سىندا پرەزيدەنتىمىزگە زور سەنىم ارتىپ, سوڭىنا ەرگەن ەل ىشىندەگى زيالى ازاماتتاردىڭ تالاي تايعاق كەشۋلەردەن سۇرىنبەي ءوتۋ ءۇشىن ءبارىن اقىلعا سالىپ, ادال قىزمەت ەتكەنىن ەشبىر ۇمىتۋعا بولمايدى, ارينە. ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە تۇرعان ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندەگى جاعداي ءتىپتى كۇردەلى ەدى عوي ول كەزدە.
...بىردە, جۇمىس اياقتالىپ قالعان كەشكىلىكتە كابينەتىمدە جالعىز وتىر ەدىم, تەلەفون شىلدىرلادى. ترۋبكانى كوتەرسەم, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مايرا كانافينا ەكەن. ول قىزىلجارعا جامبىل وبلىسىنا قاراستى جاڭاتاس قالاسىنان ەكى ۆاگون جاستار كەلە جاتقانىن ايتتى. داۋىسىندا قوبالجۋشىلىق بايقالادى.
– ولار نە قىلعان ادامدار ەكەن؟ – دەدىم مەن.
– ەسىڭىزدە بولسا, بۇل ازاماتتار جۋىردا ورال قالاسىنا بارىپ, سونداعى كازاكتارمەن قاقتىعىسا جازداعان. ەندى سول جاستار اتتانداپ ءبىزدىڭ قالاعا كەلە جاتىر. وعان سەبەپ, جۋىردا ومبى تەلەديدارىنىڭ ماسكەۋدەن بەرگەن ورەسكەل حابارى. وندا ءسىبىر كازاكتارىنىڭ كرۋگىنان رەپورتاج كورسەتىلگەن.
– ءيا, ول حاباردى ءبارىمىز دە كورىپ, جاعامىزدى ۇستاعانبىز, – دەدىم مەن.
– ەندەشە, جاڭاتاس جاستارى قىزىلجاردى كازاكتاردان قورعايمىز, قالامىزدى, جەرىمىزدى ەشكىمگە بەرمەيمىز دەپ كەلە جاتىر, – دەدى مايرا قاجىبايقىزى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قالامىزدا كازاكتاردىڭ قوزعالىسى بايقالعان. مۇندا دا 1990 جىلى كازاكتاردىڭ كرۋگى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ءسىبىر كازاكتارىنىڭ اتاماندارى شاقىرىلعان. بۇل جيىنعا تەك سىبىرلىكتەر ەمەس, ستاۆروپول, ورال جانە پريدنەستروۆە كازاكتارىنىڭ باسشىلارى قاتىسقان ەدى. سول جيىندا بۇرىنعى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى اچكاسوۆ وسى وڭىردەگى كازاكتاردىڭ اتامانى بولىپ سايلانعان. سودان بىلاي قىزىلجار كوشەلەرىندە قىلىشىن سۇيرەتكەن ءاسكەري كيىمدى كازاكتار كورىنە باستاعان ەدى. ول-ول ما, رەسەيدىڭ الا تۋىن اسپانداتا ۇستاعان ولار وبلىستىق اكىمدىك ءۇيىنىڭ ىرگەسىندە ميتينگ تە ۇيىمداستىردى. وندا كازاكتار بىلاي تۇرسىن, وبلىستىق, قالالىق كەڭەستەردىڭ كەيبىر دەپۋتاتتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ سويلەپ, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا, پرەزيدەنتىمىزگە سەنىمسىزدىك كورسەتىپ, ءتىپتى ورەسكەلدىككە بارىپ جاتتى. اتىشۋلى ب.سۋپرۋنيۋك پەن ونىڭ جاقتاستارى پەتروپاۆل – رەسەيدىڭ قالاسى, ونى ومبى وبلىسىنا قوسۋ ماسەلەسىن قولعا الۋ كەرەك دەگەن سياقتى سوزدەردى ءجيى ايتىپ, ورىستار مەن قازاقتاردىڭ اراسىنا ارازدىق سىناسىن قاعىپ, وسەك-اياڭ تاراتىپ, نەشە ءتۇرلى پالەلەردى ءۇيىپ-توكتى. قىزىلجاردا ءوتىپ جاتقان ءىرىلى-ۇساقتى ميتينگىلەر مەن جينالىستارعا كورشىلەس ومبى وبلىسىنىڭ جۋرناليستەرى كەلىپ, بۇكىل رەسەيدى كوبىنە جالعان اقپارلارمەن حاباردار ەتىپ تۇردى. جامبىلدىق قازاق جاستارىنىڭ اتتانداپ قىزىلجارعا كەلە جاتۋىنىڭ سىرى, مىنە, وسىندا ەدى.
– حوش. ەندى نە ىستەيمىز؟ – دەپ سۇراق قويدىم مەن مايراعا. ول:
– ولاردى قالايدا قىزىلجارعا جەتكىزبەي توقتاتۋ كەرەك سياقتى. جامبىلدىقتار مۇندا كەلسە, قانتوگىس بولادى دەپ قورقامىز, – دەدى وبلىس اكىمدىگى اتىنان سويلەپ وتىرعانىن سەزدىرىپ.
– ولاي بولسا, جامبىلدىق جاستاردىڭ الدىنان مەن شىعايىن. قاسىما ءبىر-ەكى ادام الا شىعايىن. جالعىز كىسىگە اتتانداپ كەلە جاتقان حالىقپەن كەزدەسۋ دە, سويلەسۋ دە جەڭىل بولا قويماس, – دەپ ءوز ويىمدى ءبىلدىردىم. ول قۋانىپ كەتتى:
– كولىك بولادى. مەنىڭ ماشينام ءسىزدىڭ قاراماعىڭىزدا, – دەدى.
– بەلگىلى جۋرناليست مالىك مۇقانوۆتى جانە قوعامدىق جۇمىستاردان باس تارتۋدى بىلمەيتىن بەدەلدى اعالارىمىزدىڭ ءبىرى قاراقان سەيىتوۆتى قاسىما الامىن, – دەدىم.
قىسقاسى, ساعات كەشكى جەتى جارىم كەزىندە قىزىلجاردان اقمولا قالاسىنا قاراي «ۆولگا» ماشينەسىمەن جولعا شىقتىق. الماتى-قىزىلجار پويىزى ەرتەڭ تاڭعى 9-دا اقمولاعا كەلۋگە ءتيىستى. سول جولاۋشىلار پويىزىنا جامبىل وبلىسىنداعى جاڭاتاس قالاسىنىڭ جاستارى وتىرعان ەكى ۆاگون دا تىركەلگەن. ويىمىز – پويىزدى اقمولادا قارسى الىپ, كەلە جاتقان جاستارمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ, ولاردى قالايدا قىرعىن-سۇرگىننەن امان ساقتاپ قالۋ.
ءبىز ەرتەڭىنە ساعات 9 بولماي اقمولا قالاسىنا جەتتىك. بىردەن اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا حانىمعا بارىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىك. ول قالاداعى جازۋشىلاردى, جۋرناليستەردى جانە مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىن دەرەۋ جينادى. بارىنە ايتقان ءوتىنىشى – بىزگە بارىنشا كومەكتەسۋ, جاڭاتاس جاستارىن قىزىلجارعا جەتكىزبەي كەيىن قايتارۋعا كۇش سالۋ.
سودان تۋرا ۆوكزالعا تارتتىق. الماتى – قىزىلجار پويىزى دا كەشىكپەي كەلىپ توقتادى. قىزىلجاردان كەلگەن ءبىز دە, اقمولالىق ازاماتتار دا جاڭاتاس جاستارى وتىرعان ۆاگوندارعا جاپىرلاسا مىندىك.
اماندىق-ساۋلىق بىلىسكەننەن كەيىن جاڭاتاستىقتاردىڭ ساپارىنىڭ ماقساتى جايىندا سۇراستىرۋعا كوشتىك. ءبىز ويلاعانداي, ولاردىڭ ماقساتى قىزىلجارعا بارىپ, ونداعى كازاكتارعا تويتارىس بەرۋ بولىپ شىقتى.
– ەل, جەر دەپ كەلگەندەرىڭ دۇرىس. ۇلتجاندىلىق تانىتىپ, قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ ءبىر سۇيەمىن دە ەشكىمگە بەرمەيمىز دەگەندەرىڭە قوسىلامىز. «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك شەكاراسىنا 80 تانكىمىزدى تارتىپ قويدىق. باسقا ەلدەردەي ەمەس, بىزگە بۇل ەلدى باسىپ الۋ وپ-وڭاي», دەپ بوسكەن ەكەن كازاكتاردىڭ ءبىر باسشىسى. وسىنداي قوقان-لوقىنى ەستىگەن قىزىلجار قازاقتارىنىڭ قاندارى قىزباي, ىزاعا بۋلىقپاي ءجۇر دەگەنگە كىم نانادى؟! بىراق شىدامدىلىق كەرەك, اقىلعا سالعان ءجون, – دەيمىز ۆاگون تولى جاستارعا. ولار ءبىزدىڭ سوزىمىزگە قۇلاق اسار ەمەس. ايتقان ۋاجىمىزگە كونبەك تۇگىل, ءسوزىمىزدى تىڭداماۋعا اينالدى. بايقاۋىمشا, اسىرەسە, قىز-كەلىنشەكتەر جاعى تىم قىزبا.
– سىزدەر وزدەرىڭىز ساتقىنسىزدار, اتا-بابالارىمىزدىڭ بىلەگىنىڭ كۇشىمەن, نايزاسىنىڭ ۇشىمەن قورعاپ, ۇرپاقتارىنا قالدىرعان جەرىن بولشەككە ءتۇسىرىپ, جاۋعا بەرمەكشىسىزدەر! –دەستى. ىزالى كوزدەرىنەن جاستارىن سورعالاتىپ, جەر-جەبىرىمىزگە جەتە ايقايلاعاندا, وزگە جولداستارىمدى قايدام, ءوزىمنىڭ مىسىم باسىلىپ قالدى.
«ءبىز وسى شىنىندا دا كىمبىز؟ مىنا جاستار كىنالاپ تۇرعانداي, ساتقىن ەمەسپىز بە؟» دەگەن كۇماندى وي دا كوكەيگە ورالا بەردى. راسىندا دا, ءبىزدىڭ كىنامىز نە؟ بۇلار قىزبالىققا سالىنىپ, باستارىن بايگەگە تىكپەسىن, قاندى قاقتىعىستان امان بولسىن دەگەن نيەت قوي بىزدىكى.
م.مۇقانوۆ جول بويعى ستانسالاردان جاستاردىڭ ءبىزدىڭ سوزىمىزگە كونبەي كەلە جاتقانىن قىزىلجارعا حابارلاپ وتىردى.
ۆاگونداعى جاستاردىڭ كيىمدەرى تىم جۇپىنى, ءىشىپ-جەپ وتىرعاندارى دا قارا نان مەن قارا سۋ. وسىناۋ كورىنىس ماعان قاتتى اسەر ەتتى. بۇل نە؟ تاۋەلسىز ەل بولامىز, جۇرت بولامىز دەپ ەڭسە كوتەرىپ جاتقان حالىقتىڭ ۇلتتىق نامىسىنىڭ اتويلاۋى ما؟ ءۇش ءجۇز جىل بويى بوتەن ەلدىڭ تابانىنىڭ استىندا ەزىلگەن جانداردىڭ جوتالارىن جازۋى ما؟ ۇلى ماعجاننىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن!» دەگەنى – كورەگەندىك-اۋ! وسىنداي جاستار تۇرعاندا ەل بولماۋعا قاقىڭ دا جوق!
اقمولالىق جىگىتتەر بۋراباي ستانساسىندا ءتۇسىپ قالدى. جاستار ىرىق بەرەر ەمەس. قاراقان سەيىتوۆ اعامىز, مالىك مۇقانوۆ ءىنىمىز ۇشەۋمىز جاڭاتاستىقتاردى ۇگىتتەي-ۇگىتتەي, كوكشەتاۋعا دا كەلىپ قالدىق. كوكشەتاۋدا ءبىزدىڭ توپقا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى حاتشىسى ماركەن احمەتبەكوۆ پەن وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى قوسىل وماروۆ قوسىلدى.
جاڭاتاس جاستارى العان بەتتەرىنەن قايتار ەمەس. سوعان قاراماستان, ءبىز وبلىس باسشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى كەلىسىپ, سميرنوۆو ستانساسىندا جاڭاتاستىقتاردى پويىزدان تۇسىرۋگە رۇقسات الدىق. ەگەر مەيماندار بۇل ۇسىنىسقا كونبەگەن جاعدايدا, ولار مىنگەن ۆاگوندار قۇرامنان مۇلدە اعىتىپ تاستالاتىن بولدى. سودان كەيىن جولاۋشىلاردىڭ بارلىعىن اۆتوبۋستارعا وتىرعىزىپ, «لەنينسكي» كەڭشارىنىڭ بالالار لاگەرىندە دايىندالعان ارنايى اسقا الىپ باردىق. سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ولارعا قۇرمەت كورسەتىپ, كەيىن قايتار جولدارىنا جەتەرلىك ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتتى. جاستاردىڭ ءبارى دە سول كۇنگى الماتى پويىزىمەن كەرى قايتتى.
قىزىلجاردا جاڭاتاس جاستارىنىڭ ونشاقتى وكىلى قالدى. ولاردىڭ ويلارى – ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ, قالاداعى تىرشىلىكتى ءوز كوزدەرىمەن كورۋ, ءسويتىپ, كەيىن بارلىق ءمان-ءجايدى جەرلەستەرىنە ايتۋ. جاڭاتاستىقتارمەن ءبىزدىڭ كەلىسىمىمىز سولاي بولعان. ءتىپتى ولارعا ايتقان سوزىمىزدە تۇراتىنىمىزدى ايعاقتايتىن قولحات تا بەردىك. كەلىسىلگەندەي, مەيماندارعا قىزىلجاردى ارالاتىپ, قالاداعى تاريحي ورىنداردى كورسەتتىك. قورىتىندىسىندا وبلىس اكىمدىگىندە ولارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. بۇعان وبلىس, قالا قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق باق-تاردىڭ جۋرناليستەرى جاڭاتاس جاستارىنىڭ وكىلدەرىنە جانە ولاردى اقمولادان بەرى قارسى العان بىزگە سۇراقتارىن قويدى. كەيىن ولار رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق گازەتتەردە, تەلەراديودا رەپورتاجدار, سۇحباتتار, ماقالالار بەردى. ايتەۋىر, ەل امان, جۇرت تىنىش.
ال قىزىلجاردا ۇلتارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋ ارەكەتتەرى ودان ءارى ءورىس الا باستادى. 1994 جىلدىڭ 27 اقپانىندا رەسەيدىڭ «وريون» گازەتى س.ۆاكۋنوۆتىڭ «ودناجدى مى موجەم پروسنۋتسيا ۆ گورياچەي توچكە!» دەگەن ماقالاسىنا رەسەي مەن قازاقستان شەكاراسىندا بولاشاقتا سوعىس بولۋى مۇمكىن ايماقتاردىڭ كارتاسىن قوسىپ شىعارىپتى. مۇنداي اقپاراتتىق شابۋىلدان كەيىن قاراپ وتىرۋعا ءتىپتى بولمايتىن ەدى. نامىسقا تىرىسىپ, رەسەيدىڭ «ۆەستي» اقپارات باعدارلاماسىنىڭ باس رەداكتورىنا جانە ونىڭ ورىنباسارىنا دا تەلەفون شالىپ:
– ەلدى قورقىتىپ-ۇركىتپەي, اۋەلى ءبىزدىڭ قازاقستانعا كەلمەيسىزدەر مە؟ سىزدەر ايتىپ جۇرگەن جاعداي بىزدە مۇلدەم جوق. قۇدايعا شۇكىر, ءبىزدىڭ سولتۇستىك قازاقستاندا تىنىشتىق. ال سول تىنىشتىق ءتىرشىلىگىمىزدىڭ شىرقىن بۇزىپ وتىرعاندار – سىزدەرسىزدەر. قازاقتار كۇنى كەشە سىزدەرگە باۋىرلاس حالىق ەمەس پە ەدى؟! بۇگىن اياق استىنان وزگەرە قالعاندارىڭىزعا جول بولسىن, باۋىرلار! – دەدىم.
– ءبىز ءبارىن دە تۇسىنەمىز. مۇنىڭ ءبارى – شوۆينيستىك باعىتتاعى توپتاردىڭ شاشباۋىن كوتەرۋشىلەردىڭ جاساپ جۇرگەن ىستەرى. ارينە, ءمۇنىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن جاقسى تۇسىنەمىز. كەشە ءبىر ىڭعايسىز جاعداي بولدى. ءبىر قيسىق-قىڭىر سيۋجەت كەتىپ قالدى بىزدەن, كەشىر, باۋىرىم. سول سيۋجەتتى دايىنداپ, ەفيرگە بەرگەن ءجۋرناليستى جۇمىستان شىعارامىز, – دەدى «ۆەستي» تەلەباعدارلاماسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى. سودان كەيىن:
– سىزدەرگە, ياعني پەتروپاۆلعا جاقىن ارادا ءبىزدىڭ الماتىداعى تىلشىلەرىمىز بارادى. ءسىز الدىمەن ولارمەن سويلەسىپ الىڭىز, – دەپ ول ماعان ءوز تىلشىلەرىنىڭ تەلەفون نومىرلەرىن بەردى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ءبۇكىلرەسەيلىك تەلەراديوكومپانيانىڭ قازاقستانداعى تىلشىلەرى ا.كوندراشوۆ پەن ا.سۆيازين ءبىزدىڭ وبلىسقا كەلدى. بۇل كىسىلەرمەن كۇنى بۇرىنعى كەلىسىم بويىنشا تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ العانبىز. رەسەيلىك ارىپتەستەر قالادا دا, اۋدانداردا دا حالىقپەن جولىعىپ, جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەستى. ەلدەگى تىنىشتىق جاعدايدى كوزدەرىمەن كوردى. ولاردى وتىنىشتەرى بويىنشا رەسەي مەن قازاقستان شەكاراسىنا دا الىپ باردىق. سول تۇستا قورعان مەن ومبى قالالارىنا قاتىناۋ, بايلانىس تۇيىققا تىرەلگەندەي بولعان ەدى. ويتكەنى, اتالمىش قالالاردىڭ كازاكتارى ءوز اتاماندارىنىڭ ۇيعارىمدارى بويىنشا, قازاقستان ازاماتتارىن اتالمىش قالالارعا شەكارادان وتكىزبەيتىن. وعان سەبەپ – ءبىزدىڭ ەلدە كازاكتارعا اسكەري كيىم كيۋگە جانە قارۋ اسىنىپ جۇرۋگە رۇقسات ەتىلمەگەندىگى. ولار قىزىلجاردا كازاكتارعا قىسىم كورسەتىپ, ازاماتتىق قۇقىعىمىزدى بۇزىپ وتىر دەپ لاڭداتىپ شۋلاپ, جول توسىپ, شەكارادا شەكتەن تىس ورەسكەلدىكتەرگە بارعان. رەسەي شەكاراشىلارى وزدەرىنىڭ قازاقستانداعى تىلشىلەرى ا.كوندراشوۆپەن جانە ا.سۆيازينمەن سويلەسپەك تۇگىل, ولاردى ماڭدارىنا دا جولاتپادى.
سول جولى ماسكەۋلىك ارىپتەستەرىمىز مەن باسقاراتىن وبلىستىق تەلەراديوكومپانيادا بولىپ, ءبىزدىڭ جۋرناليستەرمەن جىلى جۇزبەن اڭگىمەلەستى. «بەت كورسە, ءجۇز ۇيالادى» دەمەكشى, مۇنداي جۇزدەسۋلەردىڭ پايداسى وتە زور بولادى ەكەن.
«ۆەستي» تەلەباعدارلاماسىنىڭ تىلشىلەرى ءبىزدىڭ وبلىس جونىندە ۇنامسىز پىكىر ءبىلدىرىپ جازباسا دا, ولاردىڭ باسقا ارىپتەستەرىنىڭ لايىقسىز ىستەرى ءۇشىن ۇيالعاندارى راس. ال رەسەيدىڭ باسقا گازەتتەرىنەن ءبىزدىڭ وبلىسقا ەشكىم ات ءىزىن سالعان جوق.
قولىمىزدا تەلەراديو تۇرعاندا ەشكىمنەن قىسىلىپ, قىمتىرىلۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. اللانىڭ ءوزى قولىمىزعا مىقتاپ ۇستاتقان بۇل كەرەمەت قارۋدى ەل ءۇشىن, حالىق ءۇشىن دۇرىس پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك بولدى. پايدالاندىق تا!
وبلىسىمىزداعى ءتۇرلى قوزعالىستار مەن قوعامداردىڭ باسشىلارى جانە بەلسەندى مۇشەلەرىن تەلەۆيزيالىق پىكىرسايىسقا, سۇحباتقا شاقىرىپ, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن اشكەرە ەتەتىن سيۋجەت-سۋرەتتەمەلەر ءتۇسىرىپ, ولاردى تەلەديداردان حالىققا كورسەتىپ تۇردىق. ءتاجىريبەلى جۋرناليستەرىمىزدى ومبى, قورعان, تۇمەن وبلىستارىنا ارنايى تاپسىرمالارمەن ىسساپارعا جىبەرىپ, ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس, حالىقتار دوستىعى, رەسەي مەن قازاقستاننىڭ شەكارالاس وبلىستارىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني بايلانىستارى تۋرالى رەپورتاجدار, سۋرەتتەمەلەر, تەلەراديو وچەركتەر جانە سۇحباتتار دايىنداتتىردىق. مۇنداي شىعارماشىلىق ساپارلاردىڭ پايداسى زور, ماڭىزى كۇشتى بولاتىنىن وبلىستىق تەلەراديو ارناسىنان ەفيرگە بەرىلگەن, كورسەتىلگەن حابارلار دالەلدەدى.
مۇنداي حابارلار رەسەي جاعىنداعى كورشىلەرىمىزگە دە قاجەت ەكەن. ولار دا ءبىزدىڭ ەلدە بولىپ جاتقان تىرشىلىكتەن شىنايى اقپارات العىلارى كەلەدى ەكەن. وسىدان بىلاي قاراي بىزگە رەسەيدىڭ كورشىلەس ەسىلكول, نازىباەۆ, قۇرتامىش, قازان, پەتۋحوۆ جانە باسقا دا اۋداندارىنان حاتتار كوپتەپ كەلە باستادى. رەسەي جاعىنىڭ قازاعى دا, ورىسى دا تاۋەلسىز قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان ۇلتارالىق قاتىناس, ءتىل تۋرالى, قۇقىق قورعاۋ جونىندەگى ساياساتتارعا ريزاشىلىق سەزىمدەرىن ءبىلدىردى. اسىرەسە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ادامي ىستىق ىقىلاستارىن بىلدىرۋشىلەر كوپ بولعانى شىندىق.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مايرا قانافينامەن اقىلداسىپ, ماسكەۋدە تۇراتىن جەرلەس جازۋشى سەرگەي بايمۇحامەتوۆتى قىزىلجارعا شاقىرماقشى بولدىق. ماقساتىمىز – سەرگەي كەلە قالسا, وبلىس, قالا تىرشىلىگىنەن رەسەيدىڭ گازەت-جۋرنالدارىنا, تەلەراديوسىنا شىندىقتى ايشىقتى كورسەتەتىن ماتەريالدار دايىنداتۋ, ءسويتىپ, رەسەي جۇرتشىلىعىن, تمد حالقىنىڭ كوزىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بەيبىت, تىنىش ومىرگە جەتكىزۋ.
رەسەي جۇرتشىلىعىمەن ديدارلاسۋ ءۇشىن ءبىز حالىقارالىق «مير» تەلەارناسىن پايدالانۋمىز كەرەك. ال ونىڭ باس ديرەكتورى – قازاقتىڭ تانىمال تەلەجۋرناليسى, بۇكىلوداقتىق, حالىقارالىق سىيلىقتاردىڭ يەگەرى, قازاق كسر تەلەراديو مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى, وزىمىزگە جاناشىر دوس عادىلبەك شالاحمەتوۆ.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جاعداي جايىندا ماسكەۋدەگى عالەكەڭمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ ەدىم, ول مەنىڭ وي-ماقساتىمدى قۋانا قۇپتاپ, ەشبىر ويلانباستان: «مير» تەلەارناسى سىزدەردىڭ حابارلارىڭىزدى بۇكىل تمد ەلدەرىنە تاراتاتىن بولادى», دەدى. قۋانعانىم-اي! عالەكەڭ ماسكەۋدە تۇراتىن جازۋشى جەرلەسىمىز سەرگەي بايمۇحامەتوۆتىڭ قىزىلجارعا كەلىپ قايتۋ جول قاراجاتىن ءوز موينىنا الاتىن بولدى.
سەرگەي بايمۇحامەتوۆ قىزىلجارعا كەلىپ, بىرنەشە تەلەحابار دايىندادى. ونىڭ وبلىس بويىنشا ءجۇرىپ-تۇرۋىنا, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋىنا بارلىق جاعداي جاسادىق. ول تاماشا شەبەرلىكپەن اسەرلى فيلمدەر ءتۇسىردى. بۇلاردى تمد ەلدەرىنىڭ جۇرتشىلىعى «مير» تەلەارناسى ارقىلى تاماشالادى.
سەرگەي بايمۇحامەتوۆ وبلىسىمىزعا ەكى-ءۇش جىل بويى ۇزبەي كەلىپ ءجۇردى. شىعارمالارىن ورىس تىلىندە جازاتىن تالانتتى جەرلەسىمىز ءوز جۇرەگى قازاق ەلى دەپ سوعاتىنىن بارشا جۇرتشىلىققا ايگىلەدى.
ءيا, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كەمەڭگەرلىكپەن جۇرگىزگەن ىشكى-سىرتقى ساياساتىن جان-جۇرەگىمەن قۋاتتاي قابىل العان ۇلتجاندى, قايراتكەر ازاماتتاردىڭ, دارىندى قالامگەرلەردىڭ بەلسەندى ءىس-ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا قىزىلجار وڭىرىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, نىعايتا تۇستىك.
حالقىمىزدىڭ باعىنا بىتكەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە ۇلى سىننان سۇرىنبەي وتتىك دەپ بىلەمىن.
ءمۇتاللاپ قانعوجين, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاقستاندا قاي باعىتتاعى جولدار جابىق؟
قازاقستان • كەشە
22 اقپانداعى ۆاليۋتا باعامى جاريالاندى
قارجى • كەشە
ساراپشىلار قاۋىمداستىعى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن تالقىلادى
اتا زاڭ • 21 اقپان, 2026
ەگەمەندىكتى نىعايتۋداعى كەشەندى ءتاسىل
اتا زاڭ • 21 اقپان, 2026
جازۋشى سماعۇل ەلۋباەۆ جاڭا اتا زاڭنىڭ حالىققا جاقىنداي تۇسكەنىن ايتتى
اتا زاڭ • 21 اقپان, 2026
روزا رىمباەۆا ەل تۇرعىندارىن رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋگە شاقىردى
اتا زاڭ • 21 اقپان, 2026
قازاقستان قۇراماسى فريستايل-اكروباتيكادان وليمپيادانىڭ فينالىندا سىنعا ءتۇستى
وليمپيادا • 21 اقپان, 2026
تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ: مەملەكەت پەن حالىق ءۇشىن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ءمانى زور
اتا زاڭ • 21 اقپان, 2026
ءۇش قازاقستاندىق گيمناست الەم كۋبوگى كەزەڭىنىڭ فينالىنا شىقتى
سپورت • 21 اقپان, 2026
اتا زاڭ • 21 اقپان, 2026
پرەزيدەنتكە قاسيەتتى رامازان ايىنىڭ باستالۋىنا وراي قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتتارى كەلىپ ءتۇستى
پرەزيدەنت • 21 اقپان, 2026
كۇزەت قىزمەتىن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • 21 اقپان, 2026
ازاماتتاردىڭ 78%-دان استامى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدايدى
اتا زاڭ • 21 اقپان, 2026
سوت اكىمدىككە ارنايى ءوتىنىش جاسادى
ايماقتار • 21 اقپان, 2026
