بالاپان ۇياسى. بۇركىتتى قۇسبەگىلەر ءارتۇرلى جولمەن قولعا تۇسىرەدى. سونىڭ نەگىزگى ءتاسىلى بۇركىتتى بالاپان كەزىندە ۇيادان الۋ. بۇركىت ۇياسىن ادام بالاسى وڭاي بارا المايتىن, اسا بيىك شىڭ-قۇزدىڭ باسىنا, جالاما جارتاستارعا سالادى. كانىگى قۇسبەگىلەر بۇركىتتىڭ بالاپانىن ۇيادان الۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت اسا مۇقيات باقىلاپ تەكسەرەدى. ۇياباساردىڭ قاي جاقتان ۇشىپ شىعىپ, قايدا بارىپ, قالاي قايتقانى ءبارى-ءبارى اسا مۇقيات باقىلانادى.
اقىلدى قۇس بالاپانىنا جەم تاسىعاندا وتە قىراعىلىق تانىتىپ, ساقتىقپەن بارىنشا قۇپيا ۇشادى. مىسالى, ۇيادان ەل كوزىنە تۇسپەي وتە ەرتە ۇشادى نەمەسە ۇياسىن قۇپيا ۇستاۋ ءۇشىن جەمدى ۇيانىڭ جاقىن ماڭىنان ەمەس بارىنشا ۇزاقتان تاسيدى.
سول سياقتى اقىلدى بۇركىت ۇياسىنا جەم اكەلگەندە داعدىلى ءبىر باعىتپەن كەلمەيدى جەمنىڭ ءوزىن ۇنەمى ءبىر جاقتان اكەلمەيدى ۇياعا جاقىنداعان كەزدە بوي تاسالاپ, سايدى ورلەي, جەر باۋىرلاي ۇشىپ ۇيانىڭ استىنان جاسىرىن تىك كوتەرىلەدى. ناعىز قىراننىڭ ۇياسىن تابۋ وڭاي-وسپاق جۇمىس ەمەس. كەيبىر بۇركىت ۇيا ماڭىنان ادامدى كورىپ قالسا, بالاپانىن باسقا جاققا كوشىرىپ اكەتەدى.
ۇياداعى جۇمىرتقا جالعىز بولسا ونى جالقى بالاپان دەپ اتايدى. بۇل قىران بولۋدىڭ ءبىر بەلگىسى دەپ ەسەپتەلەدى. قىران بۇركىتتەر جالقى بالاپاننان كوبىرەك شىعادى. ەل اۋزىندا «جالعىز تۋسا جان الار» دەگەن ءسوز بار.
ەگەر ۇيادا ءبىرى ۇلكەندەۋ, ءبىرى كىشىلەۋ ەكى جۇمىرتقا بولسا, قۇسبەگىلەر ۇلكەندەۋىن ۇياباسار دەپ كىشىلەۋىنەن بۇقاتانا بالاپان شىعادى دەپ ەسەپتەيدى دە, ۇياباسار جاقسى ءوسىپ جەتىلسىن دەپ بۇركىت جوقتا ۇياداعى جەمگە ورتاقتاساتىن بۇقاتانا جۇمىرتقانى الىپ تاستايدى.
بۇركىت بالاپانىندا – سارى اياق, سارى تۇمسىق بولادى. وسە كەلە ءارتۇرلى تۇسكە وزگەرەدى. بىراق, قىراعى قۇسبەگىلەر قۇستى وسىنداي بالاپان كەزىندە-اق نازار سالىپ, بولاشاقتا قانداي قۇس بولاتىنىن پارىقتاي الادى.
بالاپان انا تاربيەسىندە ءوسىپ قارا قاناتتانادى. ابدەن ۇشارعا تاياعاندا ۇستاماسا, اق ۇلپەك كەزىندە ۇيادان العان بالاپان كەنجەلەپ ورىننان تۋرا المايتىن تىلەرسەك دەرتىنە شالدىعۋى مۇمكىن.
ۇيادان العان بالاپاندى ۇيگە اكەلگەن سوڭ ۇيشىك جاساپ, بولەك باققان ابزال. ۇيشىكتىڭ ەسىگىن جاۋىپ, جەمدى توبەسىندەگى جارىق تۇسەتىن تەسىكتەن بەرگەن دۇرىس. بالاپان جەمگە تويعاننان كەيىن ۇيشىكتى تازالاپ, سۋدى جاڭالاپ قويادى. ويتپەسە, ەسكىرگەن جەم جەپ, بورسىعان سۋ ىشكەن بالاپانعا ىندەت جۇعادى.
بالاپان ەسەيگەن سوڭ ارتقى ەكى تەگەۋىرىنە باۋلىق باۋ تاعىپ, اينالسوق جاساپ, سازداۋىت جازىق جەرگە تۇعىر ورناتىپ, ۇزىن جىپپەن ارقاندايدى. جەمدى ابدەن قاراڭعى تۇسكەندە جاقىنداتىپ قويسا, تاڭ اتقانشا جەپ بىتىرەدى. بۇلاي تاربيەلەنگەن بالاپان ورىنسىز پىشتاكتاپ شاقىرمايدى ءارى جەمگە تالاسىپ اداممەن قارسىلاسپايدى. دالا قۇسى تەكتەس ەرجەتەدى.
بالاپان سىنى.تاۋدى مەكەندەيتىن بۇركىتتەر ىشىندە تۇمسا بۇركىت بالاپانى دەگەن بولادى. بۇل بالاپان قۇسبەگىلەردىڭ نازارىن وزىنە قاتتى اۋدارادى. بۇدان باسقا: اقبۇرشاق بالاپان, شۇبار بالاق بالاپان, اقبىلەك بالاپان, شىنجىر بالاق بالاپان دەگەندەر بولادى.
تۇمسا بۇركىت بالاپاننىڭ كەۋدە جۇندەرىنىڭ ۇشى قارايىپ كورىنەدى دە, ورتاسىنان كولدەنەڭ بەلدەۋشە اق سىزىقتار بايقالادى جانە ءجۇننىڭ قاراسىنان اعى كوپتەۋ بولادى. بۇل سىزىقتار جەمساۋدان باۋىر شۋداسىنا دەيىن, ۇرشىقتان بالاق شۋداعا دەيىن سوزىلىپ اق بەدەر جاسايدى. كەۋدە, باۋىر, بالاق جۇندەرىنىڭ ۇشى اق جانە ساڭعىرۋعا جاقىن باۋىر شۋداسى اپپاق, بىراق ۇشى قىزعىلتىم سارعىش ءتۇستى بولادى.
اقبۇرشاق بالاپاننىڭ شالعىسى ءتۇزۋ بىتەدى, قۇيرىعىنىڭ قاراسى از, قالىڭ ءارى جالپاق تاراقتى بولادى.
شۇبار بالاق بالاپاننىڭ ەكى توپشىنىڭ اراسىنداعى وندىرشەك-جەمساۋ اۋماعى تۇتاستاي قىزىل شۇبار, كەۋدەسى جالپىلاما اق بەدەرلى بولادى.
اقبىلەك بالاپاننىڭ بىلەزىگى اق بولادى.
شىنجىر بالاق بالاپاننىڭ دەنەسى جالپىلاي اق بەدەرلى بولادى. قازاق قۇسبەگىلەرى كوپ ايتاتىن «شىنجىر بالاق شۇبار ءتوس, اق بىلەكتى مۇزبالاق قىران» دەگەنىمىز وسى.
بالاپان ۇيادا ۇنەمى باۋىرىن توسەپ جاتا بەرسە, ول توباناياق, مايباۋىر سان ەتتەرى بوس-بولبىر بولادى. سوندىقتان, بالاپان باۋىرىن تەز كوتەرۋ ءۇشىن ۇياباسار ۇياسىنا ارشا بۇتاقتارى سياقتى قاتتى زاتتاردى اكەلىپ توسەپ تاستايدى.
بالاپان باپتاۋ. بالاپانىندا ۇيادان الىپ تاربيەلەگەن بۇركىتتى قۇسبەگىلەر قولبالا دەپ اتايدى. بالاپان قۇستى قولعا باپتاۋ ءتۇز قۇسىن باپتاۋمەن بىردەي. بىراق بالاپان قۇس كوبىرەك ايمالاۋدى قاجەت ەتەدى. قۇستى باققاندا بالاپان كەزىنەن كۇيلى ەتىپ باققان ابزال.
بالاپان قۇستى ۇنەمى ۇشۋعا جاتتىقتىرىپ, مۇمكىندىك بولسا, بيىكتەۋ جەرگە شىعارىپ, ەڭكەيتە ۇشىرىپ ادەتتەندىرسە ۇشۋعا تەز كوندىگىپ توپقانات بولمايدى. قولعا باۋلىعاندا باسىنا توماعا كيگىزىپ مال-جانعا كوپ تالپىندىرماعان ءجون.
جەم شوقىتۋ, توماعاعا ادەتتەندىرۋ, ۇشىرۋ, قولعا شاقىرۋ, ات ۇستىنەن شاقىرۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ ءبارىن قۇسبەگى ءوز رەتىمەن جۇرگىزىپ, قولبالانى باۋليدى. قولبالانىڭ قانات-قۇيرىق قاۋىرسىندارى كەمەلىنە كەلىپ, جەتىلگەندە بارىپ شىرعا تارتىلادى.
قولبالاعا شىرعا تارتقاندا ەڭ اۋەلى تۇلكى تەرىسىنەن جاسالعان شىرعاعا ءتۇسىرىپ, بىرتىندەپ ءتىرى تۇلكىگە باۋ اشتىرادى. باۋ اشتىرۋ دەگەنىمىز قولبالاعا العاش رەت تۇلكى الدىرۋ. قولبالانىڭ العاش العان تۇلكىسىن تىرناق الدى دەيدى.
