حالقىمىزعا ءالى دە كەڭ تانىلماي كەلە جاتقان كۇيشىنىڭ ءبىرى – كەزىندە «سىر سۇلەيى» اتانعان كۇيشى-كومپوزيتور الشەكەي بەكتىباي ۇلى. ول 1847 جىلى بۇگىنگى قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 12 جاسىنان باستاپ ەل ىشىندە دومبىراشى بالا اتانعان ول وسە كەلە سىر وڭىرىنە ەسىمى ايگىلى كۇيشى بولادى.
الشەكەيدىڭ تاعدىرى وتە كۇردەلى. كۇيشىنىڭ كەمەلىنە كەلگەن شاعىندا قازان توڭكەرىسى بولادى. بايدىڭ ۇرپاعى دەگەن جەلەۋمەن وتباسى, تۋىستارى قۋدالاۋعا ۇشىرايدى. وسى قۋعىن-سۇرگىننىڭ لاڭى ءومىر بويى سوڭىنا دەيىن قىر سوڭىنان قالمايدى.
تۋعان جەرىنەن جىراقتا باس ساۋعالاپ جۇرگەنى الشەكەيدىڭ جانىنا قاتتى باتادى. ءاربىر كۇيىنىڭ ىشىندە كوكىرەكتى قارس ايىراتىن مۇڭ مەن شەر جاتىر. سونداي كۇيىنىڭ ءبىرى «تولقىن» دەپ اتالادى. مۇنى كۇيشى سىرداريا وزەنىمەن, تۋعان جەرىمەن قوشتاسقاندا شىعارعان ەكەن.
كەزىندە الشەكەيدىڭ ءاربىر كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحىن ولەڭمەن ورنەكتەگەن حالىق اقىنى ماناپ كوكەنوۆ:
«تۇرعاندا سۇلۋ سىردىڭ جاعاسىندا,
نامازدىگەر, نامازشام اراسىندا.
سامال جەل, ساف اۋاسى, سۋ سىلدىرى,
ونەرگە شابىت بەرەر ناناسىڭ با؟
تولقىن ويناپ تۇسكەندە ساباسىنا,
ەرەكشە اسەر الماي قالاسىڭ با؟
ءومىر دە سىر تولقىنى سەكىلدى-اۋ دەپ,
«تولقىن» كۇيىن شەرتىپتى بابا سوندا»,- دەپ كۇيشىنىڭ ىشكى جان تەبىرەنىسىن اشىپ بەرگەن ەكەن.
ۇرپاقتارى مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, الشەكەي العاشقىدا تىرشىلىك قامى ءۇشىن وزبەكستاننىڭ جىزاق, سامارقان جاعىندا كىرە تارتىپ كۇنەلتەدى. بىراق «باي-قۇلاقتىڭ تۇقىمى» دەگەن قاۋەسەت بۇل جەردە دە تۇرتكىلەپ, تىنىشتىق بەرمەيدى. سودان ءىزىن سۋىتۋ ءۇشىن تاعى دا جىلىستاي كوشىپ, اۋعانستان جەرىنە اسىپ كەتۋدى نيەت ەتەدى. جولاي بادىنىڭ جەلىنە ۇرىنىپ, جۇمابەك پەن الەۋحان دەگەن بالالارى قايتىس بولادى. مۇنان ءارى تاجىكستاننىڭ ءشاربات اۋدانىنا قاراستى ياۋان (جاۋان) قىستاعىنا كەلىپ تۇراقتايدى. بۇل جەرگە جەتكەندە جول ازابىنا شىداماي الەۋحان مەن مۇسادان تۋعان ەكى نەمەرەسى قاتار شەتىنەيدى. الشەكەي جاقسى كورەتىن قوس نەمەرەسىن قيماي, سول ياۋان قىستاعىنا تۇراقتاپ قالادى. بۇل كەزدە ونىڭ جاسى سەكسەننەن اسىپ, ۇيدە وتىرىپ قالعان شاعى ەكەن. ەرەسەكتەر ءتۇز جۇمىسىمەن جۇرگەندە, الشەكەي ۇيدە وتىرىپ دانابەك (دانەبەك) باستاعان نەمەرەلەرىنە قوڭىر دومبىراسىمەن كۇي ۇيرەتەدى. سونى كوڭىلگە مەدەت ەتەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ۇرپاعى ەلگە ورالار كۇن تۋسا, ءومىر جولىنىڭ شەجىرەسىندەي كوكىرەگىن جارىپ شىققان كۇيلەرى تۋعان جەردىڭ توسىندە شالقي ەستىلەر دەپ ۇمىتتەنەدى. سول ءۇمىتتى سەرىك ەتكەن الشەكەي كوكىرەگىنە شەر بايلانىپ, كوڭىلىنە ساعىنىش ۇيالاعان قالپىندا 1932 جىلى ءفاني جالعانمەن قوش ايتىسادى. كۇيشىنىڭ سۇيەگى ياۋان قىستاعىنىڭ شەتىندەگى قورىمعا, قوس نەمەرەسىنىڭ جانىنا جەرلەنەدى. ال كۇيشىنىڭ ۇرپاقتارى 60-جىلداردىڭ سوڭىندا عانا اتاجۇرتىنا ورالادى. سودان كەيىن بارىپ الشەكەي تۋرالى, ونىڭ كۇيلەرى جايلى ەل ىشىندە ءجيى ايتىلا باستايدى.
ارينە, الشەكەي تۋرالى ماعلۇماتتار احمەت جۇبانوۆ سىندى سۇڭعىلا مامانداردىڭ قولىنا دەر كەزىندە تيمەگەنى وكىنىشتى-اق. كۇيشىنى زەرتتەپ جۇرگەن ونەر يەسى ەركىن نۇرىمبەتوۆ: «ءوز عۇمىرىندا جۇزدەن استام كۇي شىعارعان دارىندى حالىق كومپوزيتورى الشەكەيدىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ نەگە زامانىندا قولعا الىنباعان؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار», – دەي كەلىپ, الشەكەيدىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى, كۇيلەرىنىڭ سول كەزدە قازاق جەرىنە جەتپەۋى, اتاجۇرتىنان الىستا بولعاندىعى ونىڭ دەر كەزىندە نازارعا الىنباي قالۋىنا باستى ىقپال ەتكەن جايتتار دەپ اتاپ وتەدى.
قازاقتىڭ كۇيشىلەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, كولەمدى جيناق شىعارعان عالىمنىڭ ءبىرى ايگىلى جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ ەكەنى انىق. ول الشەكەي بەكتىباي ۇلىنىڭ دا مۇراسىنا تەرەڭ زەر سالعان. اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتىڭ: «الشەكەي – كۇيشى-كومپوزيتور رەتىندە سىر بويىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپتىڭ كوشباسىندا تۇرعان كورنەكتى تۇلعا. قازاقتىڭ ءان ونەرىندە سىر بويىنىڭ جىرشى-جىراۋلىق ءداستۇرى قانداي دارا بولسا, كۇيشىلىك ونەردە دە الشەكەيدىڭ قولتاڭباسى سونداي دارا»,- دەپ جوعارى باعا بەرگەنى تەگىننەن-تەگىن ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا الشەكەي كۇيشىنىڭ مۇرالارى وركەسترگە ارنالىپ, نوتاعا تۇسىرىلۋدە. بەلگىلى مۋزىكا ماماندارى ج.تەمىرعاليەۆ, ق.سايجانوۆ, ت.توعجانوۆ, ە.نۇرىمبەتوۆ, س.سادىقوۆ, م.امزە, ب.كوبەنعاليەۆ, ن.بەكەنوۆ الشەكەي كۇيلەرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسىن, قۇرىلىمدىق, اۋەزدىك ەرەكشەلىكتەرىن اشۋدا, وركەستر قۇرامىنداعى ءار اسپاپ پەن اسپاپتار توبىنىڭ وزدەرىنە عانا ءتان دىبىس بوياۋى مەن ۇندەستىگىن شەبەر پايدالانىپ قولدانا بىلگەن.
ءوزىم كۇيشىنىڭ «سىبىزعى» جانە «وتاربا» كۇيلەرىن وركەسترگە ءتۇسىردىم.
ەندى «سىبىزعى» كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحىنا توقتالا كەتەيىن. كۇيشىنىڭ ۇرپاعى وڭعارباي دانەبەكوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, الشەكەي بالا كەزىندە ناعاشىسى رۇستەمنەن سىبىزعى تارتۋدى ۇيرەنىپ, كەيىن دومبىراعا اۋىسقان. كەلە-كەلە سول بالا كۇنىندەگى سىبىزعىنىڭ داۋىسىن دومبىراعا سالىپ, ءوزىنىڭ «سىبىزعى» كۇيىن شىعارعان ەكەن. بۇل كۇي الشەكەيدەن بالاسى دانەبەك ارقىلى نەمەرەسى جيدەبايعا مۇرا بولىپ, ودان بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ەركىن نۇرىمبەتوۆ جازىپ العان.
بۇل كۇيدە سىبىزعىنىڭ دىبىسى دومبىرامەن جەتكىزىلگەن. كۇيشىنىڭ شەبەرلىگىنە تاڭ قالعاندايسىڭ. كۇيدىڭ بىزگە جەتكەن نۇسقاسىنىڭ ىرعاعى شاپشاڭداۋ بولدى. «وسىلاي بولۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن ويعا قالدىق. سودان كەيىن ول كىسىنىڭ باسقا بىرنەشە كۇيىن تىڭداپ كوردىك تە, «نەگىزى بىلاي بولۋى ءتيىس-اۋ» دەپ كۇيدىڭ ىرعاعىن ءسال باياۋلاتقانىمىزدا, سىر بويىنا ءتان مۋزىكانىڭ داۋىسى شىعا كەلدى. جانە بۇل كۇي فيلوسوفيالىق سيپات الىپ, الشەكەي شىعارماشىلىعى تاعى ءبىر قىرىنان كورىندى. ارينە, قازىرگى قازاق وركەسترلەرىندە سىبىزعى جوقتىڭ قاسى, بىراق كەز-كەلگەن قازاق وركەسترىندە فلەيتا بار. كۇيدەگى سىبىزعىنىڭ داۋىسىن فلەيتاعا لايىقتادىق.
ال الشەكەي «وتاربا» كۇيىن تارتقاندا پويىزدىڭ (وتاربا - پاروۆوزدىڭ) داۋىسىن اينىتپاي سالعان ەكەن دەيدى بىزگە جەتكەن اڭىز. «1902 جىلى ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولىنا قاراستى تومەنارىق ۆوكزالىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە كەلگەن پاتشا ۇلىعى الشەكەيدىڭ ءسان-سالتاناتىنا, تارتقان كۇيىنە ريزا بولىپ, جانىنداعى سۋرەتشىسىنە ونىڭ پورترەتىن سالعىزىپ, سول ۆوكزالعا ىلگىزگەن»,- دەيدى تاريحشى حازىرەت ماحان ۇلى.
ءبىرىنشىسى – اڭىز, ەكىنشىسى – تاريحي شىندىق. ارينە, تاريحقا تالاسىمىز جوق. بۇل شىعارماسىنان كۇيشىنىڭ سول كەزدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردەن شەتتە قالماي, بەلسەنە ارالاسقانىن كورەمىز.
بيىل ءا.بەكتىباي ۇلىنىڭ 170 جىلدىعىنا وراي ءبىراز ىستەر اتقارىلۋدا. بۇل ءىستى تىندىرۋدا كۇيشىنىڭ ۇرپاقتارى مەن ەلىمىزدەگى تانىمال كۇيشىلەردىڭ جانە ونىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى وتە زور. سونداي يگىلىكتى شارانىڭ ءبىرى «تولقىن» اتتى كىتاپتىڭ جارىققا شىعۋى دەر ەدىم. اتالعان جيناقتا الشەكەي بەكتىباي ۇلىنىڭ 12 كۇيى وركەسترگە وڭدەلىپ, العاش رەت جاريالانىپ وتىر. سونىمەن قاتار الشەكەيگە ارنالعان 2 كۇي مەن جەكە دومبىرانىڭ داۋىستارى بەرىلگەن.
ەلىمىزگە تانىمال ديريجەرلەر مەن ونەر مايتالماندارىنىڭ كۇيلەردى ارنايى ارلەۋىندەگى بۇل پارتيتۋرالار جيناعى مۋزىكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرىنە, كاسىبي ديريجەرلەر مەن وركەستر جەتەكشىلەرىنە كومەكشى وقۋلىق قۇرالى رەتىندە ۇسىنىلادى. جيناققا ءا.ابدىقالىقوۆ, ت.دۇيسەبەكوۆ, ج.دانەبەكوۆ, ا.جامانقۇلوۆ, ز.مۇساباەۆ, ق.تاسبەرگەنوۆ سىندى كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىنداعى جانە بەلگىلى كۇيشى, كومپوزيتور, ديريجەر ە.نۇرىمبەتوۆ نوتاعا تۇسىرگەن الشەكەي كۇيلەرىنىڭ بىرنەشەۋى عانا وركەستردىڭ ورىنداۋىنا لايىقتالىپ ەنگىزىلىپ وتىر.
ءبىر اتتەگەن-ايى, الشەكەي كەش زەرتتەلدى. وركەسترگە تۇسىرىلگەن كۇيلەرى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا ماڭعىستاۋ وبلىستىق ابىل تاراق ۇلى اتىنداعى قازاق وركەسترىنىڭ ورىنداۋىندا كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. دەگەنمەن, كۇيشىنىڭ شىعارماشىلىعى مۋزىكا ماماندارى تاراپىنان ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
قورىتا ايتقاندا, وركەسترلەردىڭ رەپەرتۋارى ەندى الشەكەي بابامىزدىڭ تۋىندىلارىمەن تولىعا تۇسەتىنى ءسوزسىز. بۇل ىسكە استانا قالاسى مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسىنىڭ قازاق وركەسترى دە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. وسى ورايدا, كۇيشىنىڭ 170 جىلدىعىنا بايلانىستى ارنايى كونتسەرتتىك باعدارلامانى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنعالى وتىر. ەندىگى جەردە تۋعان ەلىندە قانات جايىپ, ەكىنشى تىنىسى اشىلعان الشەكەي كۇيلەرىنىڭ حالىققا كەڭىنەن تارالا بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىز.
ايتقالي جايىموۆ,
استانا قالاسى مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسى قازاق وركەسترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس ديريجەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
