(جالعاسى. باسى 77-79 نومىرلەردە)
دراۆيد تۇركىلەرىنىڭ ادامزات دامۋىنا قوسقان ەڭ زور ۇلەسى مەسوپوتاميا قوس وزەنى بويىنداعى شۋمەرلەرمەن ءبىر كەزدە, ياكي ب.ز.ب. 3 مىڭىنشى جىلدىقتىڭ باسىندا ءوز ءتول جازۋلارىن ويلاپ تابۋى, ال ارتىقشىلىعى – شۋمەرلەر العاشقىدا بۋىندىق جازۋدى قولدانسا, دراۆيد ءتۇركىلەرى بىردەن-اق دىبىستىق-ءارىپتىك جۇيەنى قولدانۋى. ولاردىڭ پالما جاپىراقتارىنا جازىلعان «پوتحي» جازۋلارى ۇزاق جىلدار قوزعاۋسىز جاتىپ, 1979 جىلى عانا سىرىن اشتى. العاشقى دراۆيد تۇركىلەرىنىڭ جازۋى – ۇزاق جىلدار ءۇندى بۋدداشىلارىنىڭ قولدانىسىندا بولعان. وكىنىشكە قاراي, وسى ءمالىمەتتەرگە مۇرىندىق بولعان «لينگۆيستيچەسكي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار» (م., 1990.) دراۆيد تۇركى جازۋلارىنىڭ VI عاسىرداعى كوك تۇركىلەرى جازۋلارىمەن تاڭبالىق ۇقساستىعى نە ايىرىمى تۋرالى جۇمعان اۋىز اشپايدى. قوسىمشا ىزدەنىستەر قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ەڭ باستىسى – ەلام, حاراپپا مادەني كۇلدىكتەرىنەن ب.ز.ب. 3 مىڭىنشى جىلدارعا جاتاتىن باستاپقى ءتۇرىك جازۋىنىڭ الىپپەسىنىڭ تابىلۋى جانە ونىڭ قايسىبىر بۋددا سەكتالارى ابىزدارىنىڭ قولدانىسىندا بولۋى. ءۇندىنىڭ «گاندجۋر» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ عۇنداردىڭ الىپپەسى «حونو ءارپى» دەۋى (سارتقوجا ۇلى ق. «بايىرعى تۇرىك جازۋىنىڭ گەنەزيسى», استانا, 2007. 51 ب.), ل.گۋميلەۆتىڭ 245 جانە 250 جىلدارى كامبودجاعا ەلشى بولىپ بارىپ قايتقان كان تان, سول وڭىردە فۋنان دەگەن بەكتىك بارىن اۋىزعا الا كەلىپ: «ولاردا كىتاپ بار, مۇراعاتتا ساقتايدى. ولاردىڭ جازۋى حۋن جازۋىنا ۇقسايدى» (گۋميلەۆ ل. حۋننۋ. حۋننى ۆ كيتاە. م., 2003. 103 س.) دەۋلەرى بىرتىندەپ شىندىقپەن ۇلاسار اۋجاي تانىتادى. دراۆيد تۇركى جازۋىنىڭ حۋ-نۋلارعا اۋىسىپ, حۋ-نۋ جازۋىنىڭ تۇركىلەرگە بەرىلۋ جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرى كورەر كوزگە «مەن مۇندالاپ» تۇر.
بىردە ەلام پاتشالىعىنىڭ, ەكىنشىدە شىعىس ەفيوپيا بيلەۋشىلەرى توڭىرەگىنە بىرىككەن قيىر وڭتۇستىكتەگى تۇركىتىلدى ەتنوستىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك تاريحى وتە ۇزاق, ارنايى ىزدەنىستەردىڭ نىساناسى. ءۇندى وزەنىن جاعالاعان حاراپپالىقتار سولتۇستىكتە پەندجابقا دەيىن جەتىپ, ول ولكەنىڭ شىعىس ايماعىندا 30 قالا تۇرعىزعان. گيمالاي تاۋلارىنىڭ اسۋ-اسۋىن مەڭگەرىپ, سول جەرلەردەن ءۇي سالاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى – اعاش تاسىعان. وڭتۇستىككە جىلجي وتىرىپ, كاتحياۆار تۇبەگىن يگەرىپ, 40 قالا تۇرعىزعان. بومبەي شىعاناعىنداعى لوتحال پورتى دا وسى دراۆيد تۇركىلەرىنىڭ قولتۋماسى. كەلە تۇرا ولار شري-لانكا ولكەسىن دە يگەرگەن. بۇل قاۋىمنىڭ جەكەلەگەن توپتارى مەزگىل-مەزگىل لەك-لەگىمەن گيمالاي ارقىلى شىعىس تۇركىستان, ودان التاي, ءسىبىر اسىپ كەتىپ وتىرعان. تاعى ءبىر بولىكتەرى پامير, ورتا ازيانىڭ قوس وزەنى ارقىلى جول سالىپ, اسپانداعى «قۇس جولىن» جاعالاپ وتىرىپ, ورال تاۋلارىنا شىعانداعان.
دراۆيد تۇركىلەرى ب.ز.ب. 1500 جىلدارى عانا زور جاۋگەرشىلىككە كەزىگىپ, ەتەك-جەڭدەرىن جيۋعا ءماجبۇر بولدى. ورال تاۋلارى, كاما, اق ەدىل بويلارىنان دۇرلىگە اۋعان ريگۆەدا اريلەرىمەن قاندى شايقاسقا مالتىقتى. بۇل سۇرگىن ادامزات كوزى كورمەگەن دويىر جابايىلىقپەن ەرەكشەلەندى. ونى ءجىپكە ءتىزىپ ساراپتاپ كورسەڭ, شىڭعىس حان جاۋىزدىعى دالادا قالادى. كەيىنگى ەۋروتسەنتريستەر شىندىققا كوزدى جۇمىپ, ۇيالماي-قىزارماي, ۇندىستانعا وركەنيەت, ءاسىرەسە, ىزگى كونە ءدىني جورالار ۇشىعىن اريلەر اكەلدى دەپ جاۋىردى جابا توقيدى. اريلەر جاڭا توپىراققا كوپ قۇدايدى ءدارىپتەگەن تايپالىق قۇدايلار جوراسىمەن كەلدى, ال تايپالىق قۇدايلار ەلام-دراۆيدتىكتەردىڭ وزدەرىندە دە جەتكىلىكتى ەدى. ال ساۋلەت ونەرى, جازۋ-سىزۋ بولسا, شارىقتاپ تۇرعان. اريلەردىڭ دورەكى قارا كۇشتەن باسقا ەلام-دراۆيدتەرگە ۇيرەتكەنى شامالى. قالاي دەگەنمەن دە, نەشە عاسىرلارعا سوزىلعان الاپات جاۋگەرشىلىك سالدارىنان تۇركىلەر تەرىستىك جانە ورتالىق ءۇندىستاندى اريلەرگە قالدىرۋعا ءماجبۇر بولعاندارىمەن, ءۇندى وزەنى بويى, وڭتۇستىك ولكەلەر مەن سۋ جولى قارىم-قاتىناس تامىرى تەڭىز جاعالاۋلارىن بەرمەدى.
اريلەر كەلىپ جايعاسقان گانگ وزەنى القابىندا انگا, ماگادحا, ۆريدجي, كاشي, كوشالا, پانچالا, ۆاتسا, كۋرۋ قۇليەلەنۋشىلىك مەملەكەتتەرى پايدا بولدى. وسى بەكتىكتەردىڭ كۇشىمەن ارييلەر جەرگىلىكتى حالىققا ءوز قۇدايلارىن كۇشپەن تاڭۋعا دەن قويعاندا, وعان قارسىلىق رەتىندە بۋددا ءدىني ءۇردىسى پايدا بولدى. اريلەر جەرگىلىكتى حالىققا ءسىڭىپ جۇتىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن, حالىقتاردى ءبىر-بىرىمەن جاقىنداستىرماي, وقشاۋلاپ ۇستاۋ ماقساتىمەن كاستالارعا ءبولىنۋ ءجۇيەسىن ومىرگە ەنگىزدى. ول قازىرگە دەيىن ءۇندى حالىقتارىنىڭ باسىن ءبىرىكتىرمەيتىن سورعا اينالىپ وتىر.
ورال تاۋلارىنان اۋىپ كەلگەن اريلەر زورلىق-زومبىلىعىنا ءاسكەري كۇشپەن قارسى تۇرعان دا, ولاردىڭ رۋحاني قىسىمدارىنا قارسىلىق كورسەتكەن دە دراۆيد ءتۇركىلەرى. ولار كەلىمسەك اريلەرگە ەسە جىبەرە قويعان جوق. ۇندىستانداعى ەڭ ىرگەلى مەملەكەتتىك قۇرىلىم دەلي سۇلتاندىعى دراۆيد تۇركىلەرىنىڭ تاريحي وتانىندا قۇرىلدى. بۇل مەملەكەت 1206-1526 جىلدار ارالىعىندا جاسادى. ونىڭ العاشقى بيلەۋشىلەرى شىعىس اۋعانستاندا سابۋكتەگىن قۇرعان عازنەۋي حاندىعىنىڭ وكىلدەرى ەدى. ۇزاماي سۇلتاندىق تىزگىنى قىپشاقتىڭ ەلبورى رۋىنان شىققان شامس-اد-دين مۇزاففار ەلتۇتمىشتىڭ قولىنا كوشتى. ونىڭ ۇشسا –قاناتى, قونسا قۇيرىعى 40-قا جۋىق قىپشاق امىرلەرى تاقتى ءتىرەپ تۇردى. الەمنىڭ ايگىلى تاريحشىلارىنىڭ ءبىرى, بەلگىلى «تاحابات-ي-ناسري» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى دجۋزجاني ونىڭ قول استىندا قادي مىندەتىن اتقارىپ, ەڭبەكتەرىن جازدى. ەلتۇتمىش شەكسىز ادىلەتتىلىگىمەن, كەز كەلگەن الدىنا جۇگىنە الاتىن قاراپايىمدىعىمەن ەرەكشەلەندى. ەلتۇتمىشتان كەيىن سۇلتاندىقتى قىزى رازيا-قاتۋن بيلەدى (قىدىرباەۆ ا.ش. زا پرەدەلامي ۆەليكوي ستەپي. الماتى, 1997. 61 – 79 س.). بۇل اۋلەت – «شامسيا اۋلەتى» اتانىپ, ۇزدىك-سوزدىعىمەن 1320 جىلدارعا دەيىن ەل تىزگىنىن قولدا ۇستادى. ولاردان كەيىن بيلىك باسىنا «تۇعىلىق اۋلەتى» كەلدى.
ءۇندىستان جەرىندە ورتاازيالىق تۇركىلەر قۇرعان سۇلتاندىق نە سەبەپتى ءوزىنىڭ كىندىك ورداسىنا دەلي قالاسىن تاڭدادى؟ اسىلى, جەرگىلىكتى دراۆيد تۇركىلەرىنە ارقا تاڭۋدى كوزدەگەندەرى بولسا كەرەك. ارينە, ءبىز قازىر سۇلتاندىق باسشىلىعى مەن جەرگىلىكتى تۇركى وكىلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قانداي دارەجەدە بولعانىن اشىپ ايتا المايمىز. تەك, رازيا-قاتۋن تۇسىندا جەرگىلىكتى ەفيوپ ناسىلىنەن مالىك جامال-اد-دين ياكۋت ءحاباشيدىڭ سۇلتاندىقتىڭ بەكلەربەگى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەنى تۋرالى مالىمەت ساقتالعان. سونداي-اق, جەرگىلىكتى مۇسىلماندار جەتەكشىسى نۇري-تۇرىك دەگەننىڭ سۇلتاندىققا قارسى كوتەرىلىس ۇيىمداستىرعانى تۋرالى دا دەرەك بار. قالاي دەگەنمەن دە, بارلىق مەملەكەتتەردەگى سياقتى بيلىك پەن قارا حالىق اراسى ماي ىشكەندەي مامىرا-جاي بولماعان.
انەس ساراي,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
