فوتو اۆتورى: ماقسات شاعىرباي, ۇلتتىق جانە ات سپورتى تۇرلەرى ورتالىعىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان
راسىندا, كوشپەلىلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىندا, جاۋىنگەرلىك ونەردىڭ ماڭىزى زور. ات ءۇستى سايىستا دايىندىقسىز سارباز اجال قۇشۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى, كوكپار سياقتى ۇلتتىق ويىن تۇرلەرىن جەتىلدىرۋ ارقىلى اسكەري-جاۋىنگەرلىك دايىندىققا ءمان بەرگەن. ايتالىق, ەرتەدە قىرعىن شايقاس ۇستىندە جارالانعان جولداسىن جاۋ قولىنا تاستاپ كەتپەس ءۇشىن, ونىڭ دەنەسىن ءىلىپ الىپ, مايدان ورتاسىنان الىپ شىعۋ كەرەك. نەمەسە جاۋدىڭ تاقىمعا باسقان جاۋ-جاراعىن تارتىپ الىپ, ونى قارۋسىزداندىرۋ قاجەت. بۇنداي ءىس كوكپار تارتىپ ابدەن ماشىقتانعان سارباز ءۇشىن قيىنعا سوقپايدى. دەمەك, كوكپار دەگەنىمىز – جاۋىنگەرلىك ونەر.
بىزگە بەلگىلى كوكپاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى بار. اتاپ ايتقاندا: جاپپاي تارتۋ, ۇتىسىپ تارتۋ, دودا كوكپار, اينالما كوكپار, مارە كوكپار, ولمەس كوكپار, تاقىم تارتىس, ت.ب. سونداي-اق, كوكپاردىڭ اتالعان تۇرلەرىنە قاتىستى جەكە-جەكە ەرەجەلەرى بولعان نەمەسە كوكپارشىلار ويىن ۇستىندە جاعدايعا قاراي كەلىسىپ الاتىن دا ءۇردىس بار. بىراق بۇل بىرتەكتى ەمەس ءۇردىس, ءار ولكەدە ارقيلى تۇرلەرى كەزدەسە بەرەدى. مىسالى, جاپپاي تارتۋدى الاتىن بولساق: بۇل ويىن تۇرىندە كارى-جاس, ۇلكەن-كىشى دەيتىن شەكتەۋ جوق. بارلىق ادام قاتىساتىن بولعاندىقتان جوعارىداعىداي اتاۋعا يە. كوكپارشىلاردىڭ تاقىم كۇشىن, ەپتىلىگىن, قول قايراتىن تالاپ ەتەتىن بۇل كوكپاردىڭ ەرەكشەلىگى بارلىق وڭىرگە ءتان ەكەندىگىندە.
ۇتىسىپ تارتۋ. ويىنشىلار ەكى توپقا بولىنەدى. ەكى جاقتان ءبىر-ءبىر ادام شىعىپ كوكپاردى تارتادى. كوكپاردان ايىرىلعانى نەمەسە ۇتىلعان ادام ويىننان شىعادى. كەي جاعدايدا وزىنە سەنگەن كوكپارشى قارسىلاستارىن جەكە-جەكە سايىسقا شاقىرىپ, ءبىر ءوزى ءبارىن جەڭىپ ويىننان شىعارىپ تاستايتىن كەزدەرى بولعان. ناتيجەسىندە, قارىمى مىقتى, كۇشىنە اتى ساي جىگىت ىرىكتەلىپ جەڭىسكە جەتەدى.
اينالما كوكپار. بۇنى كەي وڭىرلەردە شاۋىپ تارتۋ دەپ تە اتايدى. ويىنشىلار كوكپاردى ناقتى مەجەلەنگەن جەرگە (اۋىلعا, جەكە ۇيگە, نىسانالى ورىنعا, ت.ب.) جەتكىزىپ تاستاۋى كەرەك. ەكىنشى جاق ولاردى جىبەرمەي قارسىلىق كورسەتەدى. قارسىلاستارىنان ايلاسىن اسىرىپ, نىساناعا كوكپاردى اپارىپ تاستاعان ادام سىيلىققا يە بولادى.
مارە كوكپار. ويىنعا قاتىسۋشىلار ەكى شەتتەن نىسانا نەمەسە قازاندىق بەلگىلەپ, قاي جەڭگەنى كوكپاردى سول قازاندىققا سالىپ ۇپاي جينايدى. وسىلاي مەجەلەنگەن ۋاقىتتا قاي توپ كوپ ۇپاي جينايدى سولار جەڭىسكە جەتەدى. قازىرگى تاڭدا, ەلىمىز كوكپارشىلارى وسى مارە كوكپار تۇرىنەن سايىسۋدا.
جالپى, كوكپار ويىنى توپتاسقان جىگىتتەردىڭ (كوماندانىڭ) بىرلىگى مەن ەپتىلىگىن قاجەت ەتەدى. ەرتەرەكتە كوكپارشىلار اۋىل, اتا, رۋ بولىپ توپتاسىپ, ەكىنشى رۋ, اتا, اۋىلدىڭ ازاماتتارىمەن سايىساتىن بولعان. رۋدىڭ ازاماتتارى قارسىلاستارىنان جەڭىلىپ قالماۋ ءۇشىن اركەز دايىندىقتا, ۇنەمى ماشىق جاسايتىن بولعان. قازاقتا «كوكپار تارتقاندىكى, قويان قاققاندىكى» دەپ تەگىن ايتىلماعان.
دودا كوكپار. جۇيەلى جانە تۇراقتى ءتارتىپ ساقتالمايدى. ۇلكەن جىككە بولىنگەن توپتار تۇتاس سايىسادى. بۇرىن مۇنداي تارتۋعا كوبىنە اتالى اۋىلدار, رۋلارىمەن تۇسكەن. وسىنداي جاعدايدا كوكپار كىمنىڭ قولىنا تۇسسە, سوندا قالادى. كەيدە بۇل ءتۇردى «مارتا تارتۋ» دەپ تە اتايدى. كوكپار تارتىسۋ ءۇشىن اۋەلى مىقتى ات كەرەك.
كوكپاردىڭ اتى
كوكپار اتتارى ەكىگە بولىنەدى. جازدا, قۇمدا شابىلاتىن جانە قىستا شابىلاتىن. كەيىنگى كەزدە, كوبىنەسە, سوڭعى مەزگىلى دۇرىس دەپ تابىلىپ ءجۇر. سەبەبى, تويدىڭ كوبى كۇزدە, قىستا, ەل ادامدارىنىڭ قولى بوساپ, جەر كەڭىگەندە وتەدى. ياعني, كوكپارشى جىگىتتەردىڭ بىلەك قارىمىنىڭ سىرتىندا استىنداعى اتى وتە كوپ ءرول وينايدى. كوكپارعا مىنەتىن اتتىڭ ەرەكشەلىگى: ەتى مىعىم, سۇيەگى مىقتى, كەۋدەلى, ومىراۋلى, ەكپىنى قاتتى, جىلدام ءھام جۇيرىك, كوكپاردى جەردەن ءىلىپ الۋعا يكەمدەلگىش, اقىلدى, تەكتى جىلقى تاڭداپ الىنادى. جانۋاردى (جىلقىنى) كوكپار ءۇشىن ارنايى باپتاپ, ۇيرەتەدى جانە كوكپاردىڭ الدىندا ەتىن قاتىرىپ جاراتادى. سەمىز نەمەسە ارىق ات كوكپارعا جارامايدى. سەمىز جىلقى دوداعا تۇسكەندە قىزىلمايلانىپ, ەتى جىنىگىپ كەتەدى دە, القىنىپ تۇرىپ قالادى. ارىق ات تەز بولدىرادى.
كوكپار اتىنا قىزبەل, جەلبەگەي, قاپشىق جۇيرىكتەردى تاڭدايدى. اسىرەسە قىزبەل جۇيرىكتەر قازىرگى تاڭداعى سپورتتىق كوكپارعا تاپتىرمايتىن جىلقى. جەلبەگەي جانە قاپشىق جۇيرىكتەردىڭ مىنەزى الاڭ, ۇشقالاقتاۋ ءارى توپ جارعىش بولاتىندىقتان بۇلاردى جاپپاي كوكپارعا سالۋعا وڭتايلى.
توپ جارعىش جىلقىنىڭ سيپاتى: ەرىندەرىنىڭ ەتى قالىڭ, سالپى, ماڭداي سۇيەگى شوبىرلاۋ بىتكەن, كەڭسىرىگىنىڭ شەمىرشەك سۇيەگى قاتتى بولادى.
* * *
كوكپار اتىنىڭ سىنىن بىلەتىن اتبەگىلەر جىلقىنىڭ جالپى سيپاتىنا قاراپ: سالىم اتى جانە سايىس اتى دەپ بولەدى.
سالىم اتىنىڭ سيپاتى. قارشىعا ءتوس, قايقى بەل, تۇرعان ورنىنان اتىلا شاباتىن ۇشپا, ۇرىنشاق, اسا شاپشاڭ, جۇيرىك كەلەدى.
سايىس اتىنىڭ سيپاتى. بۇقا مويىن, ومىراۋلى, ءسىڭىرلى, بۋرا سان, استاۋ باس, مىنەزى دولى, توپ جارعىش كەلەدى. سايىس اتىنا سۋىق رايلى ايماقتا تۋعان, تەرىسى قالىڭ, تاۋ جىلقىسى ىڭعايلى بولادى
* * *
كوكپار اتىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى جۇرەگى جاقسى بولۋى شارت. جۇرەگى جاقسى جىلقى دوداعا قورىقپاي كىرە الادى جانە تاۋ-تاس, كۇدىر جەرلەردەن ىركىلمەي شابادى.
جۇرەگى جاقسى جىلقىنىڭ سيپاتى. كوز شاراسى قاراقىزىل نەمەسە كۇرەڭ ءتۇستى بولىپ كەلەدى. قۇلاق ءتۇبى قالىڭ ەتتى, دەنەسى قىزعان سايىن قۋاتى ارتادى.
* * *
ودان كەيىن كوكپار اتىنا ءتان سيپات يكەمدى ءارى جىلدام بولۋى كەرەك. يكەمدى ءارى جىلدام جىلقىنىڭ سيپاتى. تەرىسى جۇقا ءارى كەڭ, مول پىشىلگەن شاپان سياقتى كولبىرلەۋ بولادى.
* * *
كەلەسى شارت – كوكپار اتى اقىلدى بولۋى قاجەت. ياعني, اقىلدى جىلقى كوكپارشىنىڭ تاقىمى ارقىلى مانەۆر جاساپ, جەڭىسكە جەتەلەيدى.
اقىلدى جىلقىنىڭ سيپاتى. جىلقىنىڭ اقىل-سەزىمىنىڭ دەڭگەيىن ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ بايلاۋلى تۇرعان جەرىنە كەلىپ اسەم اۋەزدى ءۇندى ادام قاتتىراق سويلەيدى. اۋەزدى ءسوزدى تىڭداعان جىلقى دۇركىن-دۇركىن ەسىنەيتىن بولسا, بۇل كوكپاردىڭ ءادىس-تاسىلىنە تەز ۇيرەنەتىن اقىلدى جانۋار بولعانى.
* * *
كوكپار جىلقىلارىنىڭ دەنى ايعىر بولادى. ايعىردان باسقا جىلقى ت ۇلىگى دودا-دۋدى جارىپ كىرە المايدى, كىرگەننىڭ وزىندە ۇزاق تارتىسقا شىداس بەرمەيدى. سوندىقتان تاجىريبەلى ات باپكەرلەرى كوكپارعا ايعىردى تاڭدايدى.
كوكپارعا لايىق ايعىردىڭ سيپاتى. مىنەزى كەڭ, باسى ەتسىز, قامىس, مۇكىس قۇلاق, سالپى ەرىن, تۇيە ءتىس, كىرپىك-قاسى, قۇيرىق-جالى, كەكىلى مول, كەۋدەسى كەڭ, جۇندەس, بۇكىشتەۋ, شوقتىعى بيىك, مىقىنى تار, جاياسى جالپاق, باۋىرى جازىق, قابىرعالى (ارتىنان قاراعاندا, قابىرعانىڭ قاناتىن جايا جاۋىپ قالماي تولىق كورىنىپ تۇرۋى كەرەك), باۋىرى جازىق, جونى تارتىق بولادى. ءتورت اياعى تەڭ (مايماق ەمەس), جەرگە قاققان قازىقتاي نىق باسۋى شارت. جىلىنشىكتىڭ سىڭىرلەرى بىلەۋلەنىپ, بولەكتەنىپ تۇرادى. باقايى قىسقا, الدىڭعى اياقتارىنىڭ باقايى ارتقى باقايىنان تۇرقى ءسال ۇزىنداۋ, تۇياعى جۇمىر ءارى بەرىك, جەرسوعارى قالىڭ, شاشالى كەلەدى. كىسىنەگەندە ارقىراپ كىسىنەيدى.
* * *
كوكپار اتىنىڭ تۇياعى وتە بەرىك ءارى قۋاتتى بولعانى ابزال. سوندىقتان دا كوكپار اتىن تاڭداعاندا ونىڭ تۇياعىنا كوپ ءمان بەرىلەدى. كوكپار اتىنىڭ تۇياق سيپاتى. تۇياق ءمۇيىزى قالىڭ, وكشە جاعى بيىك, تۇياعى قۇلاننىڭ تۇياعى سياقتى قاتتى ءارى ادەمى, تاعالىق قاراتىرناعى وتكىر بولعانى ابزال. بۇنداي جىلقىنىڭ تابان-تۇياعى قىزبايدى, اياق تاستاسى وتە جىلدام بولادى.
كوكپار اتىنىڭ جابدىقتارى
Eر, جۇگەن, قىسقا توقىم, ىشپەك-تەرلىك, جەلدىك نەمەسە قاپتال قابات, ۇزەڭگى باۋ, ۇزەڭگى, تارپا-ايىل (قاجەت جاعدايدا ومىلدىرىك پەن قۇيىسقان) جاتادى.
1. ەر. كوكپار اتىنىڭ ەرىن اسەمدەپ مەتالل بۇيىمدارمەن ساندەمەيدى. سالماعى دا اۋىر بولماعانى دۇرىس. قاپتالى كەڭ, اتتىڭ ارقاسىنا نىق ءتۇسۋى قاجەت. اتتىڭ ارقاسىن نىق ۇستاعان قاپتال كوكپارشى ەڭكەيگەندە ەردى اۋدارمايدى.
2. ەردىڭ الدىڭعى قاسى. كوكپارشى ەڭكەيگەندە ەكىنشى قولىمەن ەردىڭ الدىڭعى قاسىنان ۇستايدى, سەبەبى, جەردەگى سەركەنى ىلگەننەن كەيىن قايتا كوتەرىلىپ, اتقا وتىرۋعا بۇل ءادىس قولايلى. سوندىقتان, كوكپار ەرىنىڭ الدىڭعى قاسى قولمەن قىسىپ ۇستاۋعا ىڭعايلى, ءارى بەرىك بولعانى ابزال, سونداي-اق, تارتىس كەزىندە كوكپارشىنىڭ كىندىگىنەن تىرەپ كەدەرگى كەلتىرەتىندەي تىك ەمەس, جاتاعان ءيىندى كەلەدى.
3. ەردىڭ ارتقى قاسى. كوكپار اتىنا تيەسىلى ەردىڭ ارتقى قاسى مەن قۇيرىقباسارى تۇتاسقان جالپاق ءارى كوتەرىڭكى بولادى. سەبەبى, جالپاق ەر نىق وتىرۋعا قولايلى بولسا, كوتەرىڭكى قاسى كوكپارشى ەڭكەيگەندە ەر ۇستىندەگى اياعىن وراي تىرەپ الۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى.
4. جەلدىك نەمەسە قاپتال قابات. بۇل ءتۇتىلىپ كەتپەيتىن پىسقان كيىزدەن جاسالادى. سىرتى جۇمساق بىلعارىمەن قاپتالادى. جەلدىكتىڭ مىندەتى – ەردىڭ قاپتالىن اتتىڭ ارقاسىنا باتىرمايدى جانە قىسقا توقىمعا جابىسىپ ەردى نىق ۇستايدى.
5. قىسقا توقىم. كوكپار اتىنىڭ توقىمى تارتىس كەزىندە اياققا وراتىلىپ كەدەرگى كەلتىرمەس ءۇشىن قىسقا جاسالادى. قالىڭ كيىزدەن ءپىشىپ الىپ, شەتىن جۇمساق بىلعارىمەن سىرىپ تىگەدى. اتتىڭ ارقاسىنا باتپايتىن جايلى بولماعى ابزال.
6. ۇزەڭگى باۋ. بەرىك زاتتان (قايىس, ءجىپ, ت.ب) جاسالادى. ۇزەنگى باۋدىڭ ءۇشىنا ۇزەڭگى (7) ورنالاسادى.
7. تارتپا-ايىل. مىندەتى اتتىڭ ۇستىندەگى ەردى اۋدارماي ۇستاپ تۇرادى. ايىل ۇستىڭگى دوعاعا (9) بەكىتىلىپ, استىڭعى دوعا (10) ارقىلى سىرتقى تارتپاعا (11) جالعاسىپ تارتىلادى.
8. جۇگەن. كوكپار اتىنىڭ جۇگەنى جەڭىل ءارى وتە بەرىك بولۋى قاجەت. جۇگەندە شىلبىر بولمايدى, تەك تىزگىن (13) ارقىلى باسقارىلادى. سونداي-اق, جۇگەننىڭ قۇرامىندا: كەڭسىرىك (14), اۋىزدىق (15), جاقتاۋ (16), ساعالدىرىق (17), جەلكەلىك (18), سۋلىق (19) بار.
