جانىڭدى جابىرقاتادى

نە كورىپ ءجۇرسىز؟ تاۋەلسىزدىككە قول جەتتى. جيىر­ما جىل بولدى. سودان بەرى ءتىل جونىندە كوكەزۋ بوپ ايتىپ كەلەمىز. ارنايى زاڭ دا بار. باسقا دا زاڭ­نامالار بار. ەندەشە, ءتىلىمىز نەگە كىبىرتىكتەيدى؟! بايقاۋى­مىزشا, سو­نىڭ باستى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى – ۇكى­مەتتەن باستاپ, تومەنگى لاۋا­زىم يە­لەرىنىڭ كوپ­شىلىگى قا­زاق تىلىنە جەتىك ەمەستىگى زياندى اسەر ەتۋدە. ءوزى بىلمەگەن سوڭ ولار قاراماعىندا­عىلار­عا تالاپ قويا المايدى. ءتىلدىڭ دامۋىنا تەلەارنالاردان بەرىلىپ جۇرگەن حابارلاردىڭ كەسىرى دە جەتەرلىك. ءبىر كەزدە تەلەحابارلاردىڭ قازاق تىلىندەگىسى 50 پايىز بولۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويىلعان ەدى. گا­زەت­تەر­دىڭ بىرىنەن مىنا دەرەكتى وقىپ قايران قالدىم: «قازاقشا حابار تاراتۋ بار-جوعى 10 پايىز كولە­مىندە» ەكەن. ەندى 2012 جىلى مەملەكەتتىك تىلدەگى حابار 25 پايىز­دان كەم بولماۋى كەرەك, ال 2015 جىلى 50 پايىزدان تومەن­دە­مەۋى ءتيىس دەگەن پىكىردى دە ەستىپ ءجۇرمىز. وسى ءسوز دە جانىڭدى تىلگىلەيدى. تاۋەلسىز ەل ەكەنىمىز راس بولسا, قا­زاقستاندىق تەلەارنالاردا حابارلار 90 پايىز بولۋى كەرەك قوي. ەندى ءبىز كىمگە جالتاقتايمىز وسى؟! قازاق حال­قى­نىڭ سانى دا با­سىم بولدى. سوندا دا باياعى جارتاس ءبىر جارتاس. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن «استانا» تەلەارناسى قازاق تىلىنە قانشا ۋاقىت بولەدى ەكەن, سوعان نازار اۋدارالىق. مىسالى, 3 ءساۋىر كۇنگى حابارى تاڭەرتەڭگى ساعات جەتىدە باستالىپ, كەلەسى كۇنگى 1:40 ساعاتتان اسا اياقتال­دى. بارلىعى تاۋلىگىنە 18 ساعات شاما­سىن­دا. قازاقشاسى 55 مينۋتتىك «ءتۇيىن ءسوز» حابارى, 25 مينۋتتىك «اسەم اۋەن ارنادا» كونتسەرتى, 30 مينۋت «جاڭا­لىق­تار». بارلىعى – 1 ساعات 50 مينۋت. جاندى ءبىر ءتىلىپ ءوتتى بۇل. بالكىم, باسقا ۋاقىتتا ازداعان اۋىتقۋ بولار, بىراق قا­زاق­شا حابارىنىڭ شاماسى وسىن­داي عانا. ەلوردالىق تەلەارنا دەگەن اتىنا لايىق دەپ ايتا الامىز با بۇنى؟! ەندى «ەل ارنانى» الايىق. بۇل ارنانىڭ دا قازاقشا بەرەتىن حابارلارىنىڭ شاماسىن بىلەيىك دەپ بىرەر كۇن قاراپ كورىپ ەدىك, كوڭىلىمىزدى مۇلدەم قۇلازىتىپ جىبەردى. ارنا ءوز جۇمىسىن ءبىز كورگەن كۇندەرى ساعات 9-دا باستاپ, 00:25-تە «قۇرساۋ» دەگەن فيلم­مەن اياقتادى. قازاقشا بەرىلگەنى – «بالالار ۋاقىتى» – 25 مينۋت, «مەيرام – بالالارعا قام­قور­لىق» – 30 مينۋت, «ءوزىن-ءوزى تانۋ – رۋحاني ءبىلىم بەرۋ» – 10 مينۋت, «ومىردە بولعان وقيعالار» – 30 مينۋت. بارلىعى 1 ساعات 35 مينۋت. بۇل ەكى ارنادا كوركەم فيلم­­دەردى كوپ كورسەتەدى. اي­تالىق, ءبىز قاداعالاپ وتىرعان كۇندەرى «استانادان» – 6 فيلم, «ەل ارنادان» – 4 فيلم كور­سەتىلدى. ونىڭ ىشىندە ورىس تىلىنەن اۋدا­رىلعان «قۇرساۋ» دەگەن فيلم بار. باسقا ارنالاردىڭ دا بۇلار­دان ەرەكشەلىگى شامالى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 1 ناۋرىز كۇنى بىرنەشە باق جۋرناليستەرىمەن كەزدەسۋى كەزىندە «قىركۇيەكتەن باس­تاپ «قازاقستان» تەلەارناسى تۇگەلدەي قازاقشاعا كوشۋ كەرەك» دەگەنى جۇرتتى ءبىر سەرپىلتىپ تاس­تا­عان. سولاي بولادى دەگەن سەنىمدەمىز. ءيا, «قازاقستان» ۇلتتىق تە­لە­ارناسىنىڭ ورىسشا-قازاقشا ارا­لاستىرىپ, بالدىر-باتپاق ج­ا­­ساۋ­عا اۋەس ەكەنىن جۇرت بۇگىندە ءجيى ايتىپ ءجۇر. راسىندا دا تو­لىقتاي تازا قازاقشاعا كوشەدى دەپ وتىر­عان تەلەارناداعى جاع­داي وسى بول­سا, وندا وزگەلەرى تۋرالى نە ايتۋ­عا بولادى؟! وزگە ەلدىڭ شوۋ­لارىن كوشىرىپ الۋعا ابەس بۇل تەلەارنا ەگەر تولىق قازاقشاعا كو­شەتىن بولسا, وندا جۇمىس ىستەيتىن باستىعى بول­سىن, قوسشىسى بول­سىن, تەلەكو­رەر­مەندەردىڭ وسى سەكىلدى پىكىرلەرىن ەسكەرۋى ءتيىس. ءاسى­رەسە, انا ءتىلىمىزدىڭ قادىر-قا­سيە­تىن جوعال­تىپ, ءوز ەلىمىزدە جەتىمسىرەتپەيتىن ماسەلەگە اسا كوڭىل ءبولۋ­لەرى كەرەك. بۇل ويدى باسقا تەلەار­نا­لارعا دا قاراتا ايتۋعا ابدەن بو­لادى. مىسالى, اتى قازاقشا بول­عان سوڭ «ەل ارنانى» ءجيى قو­سامىن. سون­دا­عى باعدارلامانىڭ ءبىرى «ازامات. جاستار پارلامەنتى» دەپ اتا­لادى. ءبىر ساعاتقا جۋىق. مۇندا دا شەتىنەن كوسىلىپ جۇرتتىڭ ءبارى ورىس­شا سايراپ جاتادى. ارا-ارا­سىندا ورىسشا, قازاقشا ءار ءتۇر­لى پىكىرلەردى جو­سىلتىپ, ءسوز جارىس­تى­راتىندارى دا بار. ءتىپتى قازاق­شا سويلە­گەن­دەردىڭ سوزدەرىنىڭ ءوزى دە قويىرت­پاق. سۋبمادەنيەت, كرۋجوك, حۋدوجنيك, كۋلتۋرا, پەريود پود­روستكوۆىي, بەسپريزورنىي دەپ تاقىلداي جونەلگەندە وسى اڭگى­مە­نى تىڭداپ وتىرعان جاستار قاۋى­مىن بۇدان قانداي وي تۇيەر ەكەن دەپ اياپ وتىرامىن... وسى تەلەارنادان «ءسۇيىنشى» دەگەن مۋ­زىكا­لىق باعدارلاما كور­سەتى­لەدى. اتى­نا قاراپ, جان جادىرا­تار جاقسى ءان بەرەتىن شىعار دەپ ءۇمىت­تە­نە­سىڭ. «ءسۇيىنشى» دەگەنىنە قارا­عان­دا جۇرەكتى باۋراپ الار جاڭا ءان بەرەر دەپ كۇتەسىڭ. الايدا مۇندا دا جوعارىدا ايتقانداي, قويىرت­پاق الدىڭنان شىعادى. ءارى باع­دار­لاما اتىنا ساي ءان بەرىپ جا­رىت­پايدى. ياعني, ءسۇيىنشى سۇرار­لىق اسەم ءان تىڭداي الماي ءجۇر­مىز. ايتايىن دەگەنىمىز, سوڭعى كەز­دە اتىن قا­زاقشا اتاپ, ارالاس­تىرىپ جىبەرۋ وسى ارناعا ادەت بولىپ بارا جاتقانداي. تاعى ءبىر ايتارىم, وسى كۇنى شوۋ دەگەن سوزگە ءۇيىر بوپ بارا جاتىرمىز. «پاي-پاي شوۋ» نەمەسە شوۋ بيزنەس دەپ تە جاتامىز. ءتىپتى «ەل ارنادان» بەرىلگەن «تاپ­­قىر دوستار» دەگەن باعدارلا­ما­نى «مەم­لەكەتتىك ءتىل مارتەبە­سىن ارت­تىراتىن توكشوۋ» دەپ ءجۇر. سوندا وسى شوۋدىڭ بالاماسى ءوز تىلىمىزدە جوق پا؟ بۇرىنىراقتا «شوۋ» دەگەندى «دۋ­مان» دەپ ءجۇرۋ­شى ەدىك, ودان نەگە جەرىنىپ ءجۇرمىز؟ مەن بۇل جەردە تىرناق استى­نان كىر ىزدەيىن دەپ وتىرعانىم جوق. بار ماقساتىم – تەلەا­ر­نا­داعى ءتىل شۇبارلىعىن ايتۋ, تىلگە ساق بولۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتۋ ەدى. ارينە, بۇل مەنىڭ عانا پىكىرىم ەمەس. ءوز تىلىنە جاناشىرلىقپەن قارايتىن بارشا قازاقتىڭ پىكىرى دەپ قاراڭىزدار. ورايى كەلگەندە بۇل تەلەارنالاردا كوڭىلگە قوناتىن, جانعا جا­عاتىن, بىلىكتىلىكتى, سانانى ارت­تى­را­تىن, مادەنيەتىمىزدىڭ ءداس­تۇرلى قۇندىلىعىن ناسيحات­تاي­تىن, ءتىلى­مىزدىڭ جويىلىپ كەتپەۋىنە ۇلەس قو­­ساتىن باعدارلامالار دا جوق ەمەس. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدى­عىنا «قازاقستان – مەنىڭ ەلىم» باعدارلاماسى بويىنشا ءار وب­لىس­تىڭ جەتىستىگى جان-جاقتى سا­را­لا­نىپ كورسەتىلۋى قۇپتارلىق ءجايت دەسەك, انسۇيەر قاۋىمعا «سا­عىن­دىرعان اندەر-اي» كەشتەرى قات­تى ۇنايدى. سول سەكىلدى «ءان مەن ءانشى», «كەش جارىق» باعدار­لاما­لا­رى, كەيبىر سازگەر مەن ءانشىنىڭ شىعارما­شى­لىقتارى كور­سەتىلگەن ساتتەر­دى دە ءمۇلت جىبەرمەي قاراۋ­عا تىرىسامىز. دەگەنمەن, بۇرىن دا ايتىلعان ءبىر جاع­دايدى تاعى دا ەسكە سالا كەتەيىن. تۇنگى 12-دەن كەيىن كونتسەرت بەرگەنمەن, ەشكىم ونى كورىپ جارىت­پايدى عوي. سونى ستۆ تەلەار­نا­سى ەلەپ-ەسكەرمەي كەلەدى. ولاي دەيتىنىم, تۇنگى 1:30-2:00 سا­عات كەزىندە «ءان كوڭىلدىڭ اجا­رى» دەگەن كونتسەرت بەرەتىنىن قايتەرسىڭ. مۇ­نى قالاي ءتۇسىنۋىمىز كەرەك؟! شا­ماسى, بۇل دا مەملەكەتتىك تىلدە حابار بەرىپ ءجۇرمىز دەگەن كوز­ال­­داۋ, دالىرەك ايت­­ساق قيتۇرقىلىق سياق­تى. مۇ­نىڭ اتى قازاق حالقىن سىي­لاماۋ, سول ارقىلى ءوزىڭنىڭ بەت-بەينەڭدى كورسەتۋ, ياعني ءوزىڭدى دە سىيلاماۋ ەكەنىن سولارعا ەسكەرتەتىن, ءجونى كەلسە تالاپ ەتەتىن بىرەۋ بار ما, جوق پا؟ سونى بىلگىم كەلەدى! توقتار بەيىسقۇلوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.