مۇددەلەستىك پەن مۇمكىندىك

كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ءوزىنىڭ مەم­لەكەتتىلىگىن نىعايتۋ ماسە­لە­سى ەڭ باستى باسىمدىق بولىپ تابى­لا­دى. ال بۇل ۇدەرىس الەم ەلدەرىمەن بايلانىس ارقىلى نى­عاياتىنى تاعى بەلگىلى ءجايت. وسى رەتتە قازاقستان مەن ءۇن­دىستان ارا­سىن­داعى ىنتى­ماق­تاس­تىق قارىم-قا­تىناستىڭ ءوزىن­دىك الار اي­تار­لىقتاي ورنى بار دەسەك, قازاق­ستان-ءۇندىستان بايلانىسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن نەگىزىنەن قاۋىپسىزدىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر باعىتىندا ورىستەپ كەلدى. الايدا ەكى ەل اراسىندا تىكەلەي اۆتوموبيل جولى مەن تەمىر جول جەلىسىنىڭ بولماۋىنان الىس-بەرىس دەڭگەيى كوڭىلدەگىدەن كوپ تومەن جاتىر. وسى رەتتە بۇگىن باستالاتىن ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگحتىڭ قازاقستانعا العاشقى رەسمي ساپارىنا ەكى جاق تا ۇلكەن ماڭىز بەرىپ وتىر. ءۇندىستان ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ساپارى بارىسىندا بىرقاتار ەكىجاقتى ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلادى دەپ كۇتىلۋدە. * * * جاقىندا ءبىر توپ قازاقستاندىق جۋرناليست ءۇندىستان جاعىنىڭ شاقىرۋىمەن وسى ەلدە بولىپ قايتتى. بۇل شارا ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگحتىڭ بۇگىن باستالاتىن قازاقستانعا العاشقى رەسمي ساپا­رى­نا وراي­لاستىرىلدى. تاريحى تەرەڭ تامىرلاستىق كورىنىسى ۇندىستانعا ساپارى بارى­سىندا قا­زاق­ستاندىق جۋرناليستەر ءۇشىن ءبىر­قاتار كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلعان بو­لاتىن. سو­نىڭ العاشقىسى وسى ەل سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىندە ءۇندىستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى باي­لا­نىس دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ۆيشنۋ پراكاشپەن ءوتتى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن قازاقستاندىق دوستارىمەن كەزدەسۋگە قۋانىش­تى ەكەنىن بىلدىرۋدەن باستادى. ءۇندى­ستاندى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە قازاق­ستان­مەن ەرتەدەن كەلە جاتقان تاريحي قارىم-قاتىناستار بايلا­نىس­­تى­رادى, دەدى ول. ەندى وسى بايلا­نىس­تاردى ءارى قاراي دا جالعاس­تىرۋعا نيەتتىمىز. سوڭعى كەزدەرى قازاق­ستان­مەن ارا­داعى ىنتى­ماق­تاس­تىق قا­رىم-قاتى­ناس وتە تىعىز جاعدايدا دامىپ كەلەدى. بۇعان ءبىز وتە قۋانىشتىمىز. ۆ.پراكاش مىرزا ءارى قاراي قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­د­ەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ءۇندى­­ستاننىڭ ءۇل­كەن دوسى ەكەنىن ءمالىم­دەدى. نازارباەۆ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىرنەشە مارتە ساپارمەن بولدى. الەم­­دەگى تانىمال مەملەكەت باس­شى­لارى­نىڭ ءبىرى. جاقىندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باسىم داۋىس­­پەن جەڭىسكە جەتكەنىنەن حا­بار­­دار­مىز, دەپ قازاق­ستان­داعى جاع­­دايدان قۇ­لاع­دار ەكەنىن بايقاتتى. ۆ.پراكاش, سونىمەن قاتار, ءوز­دەرى­نىڭ قازاقستاندى دوستىق­تىڭ, بىرلىكتىڭ, دامۋدىڭ ارالى رەتىندە كورەتىندەرىن كولدەنەڭ تارتتى. ءبىز قازاقستانمەن قا­رىم-قاتىناسقا ءۇل­كەن ءمان-ما­ڭىز بەرەمىز. قازاق­ستان­نىڭ الەم­دەگى اسا دا­مىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ پەرس­پەك­تيۆاسىن شىن نيەتىمىزبەن قۋاتتاي­مىز, دەدى. سون­داي-اق, ءوز ەلىنىڭ قا­زاق­ستانمەن قاتار, ورتالىق ازيا­داعى ەلدەرمەن جانە وڭىردەگى وزگە دە مەملەكەتتەرمەن جاقسى باي­لا­نىس ورنات­قىلارى كەلەتىنىن جا­سىر­­ما­دى. ءۇندى­ستاننىڭ دا قازاق­ستان سەكىلدى سەر­پىندى دا­مىپ كەلە جاتقان ەل ەكەنىن نا­زارعا سالۋ­دى دا ۇمىت­قان جوق. ءبىز تەرروريزمگە قاتتى الاڭ­داۋ­شى­لىق بىلدىرەمىز. سوڭ­عى 30 جىل بويى ءۇن­دى حالقى سو­نىڭ زار­دا­بىن تار­تىپ كەلەدى. تەرروريزم – كەز كەل­گەن ەل ءۇشىن ءۇل­كەن قاتەر. ءۇندى­ستان بارلىق مەملەكەتتەرمەن وسى ز ۇلىم­دىق­تىڭ بە­تىن قاي­تارۋ ءۇشىن ىنتىماق­تاسا جۇمىس ءجۇر­گىزىپ كەلەدى. وسى ورايدا قازاقستان تا­راپى­نىڭ قول­داۋىن دا انىق سەزىنۋدەمىز ءجا­نە بۇل ىنتى­ماق­تاس­­تىق­تىڭ دامي ءتۇس­­كەنىن قا­لايمىز, دەدى ۆ.پراكاش. ۇندىستاندىق ديپ­لومات ءوز ەلىنىڭ ازيا­­داعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى  كەڭەس قۇرۋ تۋرالى قازاق­ستان باس­تاما­سىنا ايتار­لىق­تاي قول­­­داۋ كور­سەت­­كە­نىن اتاپ ءوتتى.  ال شانحاي ىن­تى­ماقتاستىق ۇيىمى­نا ءۇندى­ستان­نىڭ بايقاۋ­شى ەل رەتىندە قاتى­سىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. وسى ۇيىمعا مۇشە التى مەملەكەتپەن قارىم-قا­تى­ناسقا ءبىز اسا ۇلكەن ما­ڭىز بەرەمىز, دەدى ول. ءوز ەلىندەگى باستى پروب­لەما رەتىندە حا­لىق­تىڭ اسا تى­عىز قو­نىس­تانعانىن اتا­دى. ءبىر قۋانارلىعى, دەدى ۆ.پرا­كاش, ەل حال­قى­­نىڭ 60 پايى­زى­نىڭ جاسى 30-عا دا تول­ما­عان. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن با­سىم­دىق. ۇندىستاندىق ديپ­لومات كەلەسى كەزەكتە ءوز ەلىن دەمو­كرا­تيالى ەل دەپ سا­ناي­تى­نىن ءبىلدىردى. ونىڭ اي­تۋىن­شا, ءۇندىستان­دىق­­تار جۇمىس ىستەپ, ەل ەكو­نومي­كا­سىن دامىتۋعا ۇلەس قوسقىلارى كەلەدى. ءبىر وكى­نىش­تىسى, ەكى قولعا ءبىر جۇ­مىس تا­بىلا بەرمەيدى. سوعان قارا­ماستان, ءۇندىستان سوڭعى 15-20 جىل بەدەرىندە الەمگە سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە تانىلا باستادى. بۇگىندە ىشكى جالپى ءونىم 1 تريلليون 150 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى. ماسەلەن, سوڭعى 20 جىلدا ءوسىم 6 پا­يىزدى قۇراعان. سوڭعى 5 جىل­دا, الەمدىك قارجى-ەكونو­ميكالىق داعدارىسقا قار­اماستان, ءوسىم 8 پايىزدان تومەن ءتۇسىپ كورگەن جوق. الدا ەكى ساندىق وسىمگە قول جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. 2020 جىلعا قاراي ەلدە تابىسى ورتاشا ادامدار قا­تا­رىن كوبەيتۋ باستى ماقسات بو­لىپ تابىلادى. مىسالى,  ەلدە جە­كە سەكتوردىڭ ۇلەسى ۇلكەن كورى­نەدى. ءىجو-ءنىڭ 50 پايىزىن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى قۇرايدى ەكەن. قازاقستانداعى سياقتى بىزدە دە ۇلتتىق قور بار. ونداعى جي­ناق­تالعان قارجىمىز بۇگىندە 36 ميلليارد دول­لارعا جەتتى. بۇل اقشا­نى ينۆەستي­تسيا­لارعا سالۋ كوزدە­لۋ­دە, دەدى كەزدەسۋدە ۆ.پراكاش. 2011 جىلى ەكونوميكالىق ءوسىم ەلدە 9 پايىز بولادى دەپ كۇتىلۋدە. دايەكتىلىكپەن دامىعان بايلانىستار ءۇندىستان سىرتقى ىستەر مي­نيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ساندجەي سينگحپەن كەزدەسۋ دە وسى مينيسترلىكتىڭ عي­ماراتىندا ءوتتى. ول اڭگىمەسىن تاريحتان ءسوز قوزعاپ باستادى. 15-16 ءساۋىر كۇندەرى ءۇندى­ستان پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگح  العاشقى رەسمي ساپارىمەن قا­زاق­ستانعا باراتىنىن دا قاپەرگە سالا كەتتى. ۇندىستاندىق بۇل ديپلومات تا قا­زاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نا­زار­باەۆتى ءۇندىستاننىڭ ۇلكەن دوسى دەپ باعالادى. ءبىزدىڭ قازاق­ستانمەن بايلا­نى­سىمىزدىڭ ت­ا­مى­رى تەرەڭدە جاتىر. كەزىندە ۇلى جىبەك جولى ارقىلى الىس-بەر­ىسىمىز جاقسى دامىعان. ورتا عاسىر­لار­دا ساقتار ءۇندىستاننىڭ ءسولتۇس­تىگىن­دە قۋاتتى مەملەكەت قۇرعان. وسى­نىڭ بار­لىعى تاريحي ساباقتاس­تىعىمىزدى بىلدىرەدى, دەپ ءبىر قايىردى ءسوزىن س.سينگح. قازىرگى زامان تاقىرىبىنا قاراي ويىس­قان ساتتە جەرگىلىكتى ديپلومات ەكى ەل اراسىندا يادرو­لىق ەنەرگەتيكا سالا­سىندا ءتاۋىر بايلانىس ورناپ ۇلگەر­گە­نىن اتاپ كورسەتتى. پارسى شىعاناعىنا دەيىن تارتىلاتىن تەمىر جول جەلىسى ەكى جاقتى الىس-بەرىستى ارتتى­رۋ­عا سەپتىگىن تيگىزەر ەدى, دەدى ول. وسى رەتتە قارىم-قاتىناستى جو­عارى دەڭگەيدە دامىتۋعا ەكى ەل ارا­سىن­دا تىكەلەي كولىك جولى­نىڭ, سونداي-اق تەمىر جولدىڭ جوق­تى­عى كەدەرگى بو­لىپ كەلگەنىنە نازار اۋ­داردى. پار­سى شىعا­ناعىنا تار­تى­لا­تىن تە­مىر جول ەكونومي­كا­لىق بايلا­نىس­تارى­مىز­­عا سەرپىن قوسا­دى دەپ سەنەمىز, دەدى ءسوزىنىڭ سو­ڭىندا س.سينگح. * * * جوعارىداعى لاۋازىم يە­لەرى­نىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بريفينگكە ءۇندى­ستاندا تىركەلگەن جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك 60-تان استام باق وكىلدەرى قاتىستى. وندا ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى سا­پا­رىنىڭ ماق­سات-ءمىن­دەتتەرى تۋ­را­لى جان-جاقتى اقپارات بەرىلدى. مامىر ايىندا قازاق­ستان­نىڭ ءۇندى­ستانداعى كۇندەرى, ءسال كەيىن ءۇندى­ستان­نىڭ قازاقستان­دا­عى كۇندەرى وتەتىنى تۋرالى ءما­لىمەت كولدەنەڭ تارتىلدى. ساپار كۇن ءتارتىبى پىسىقتالىپ جات­قا­نى دا نازاردان تىس قالعان جوق. بريفينگ بارىسىندا ءۇندى­ستان­­نىڭ وڭىردەگى باسقا ەلدەرمەن بايلانىسىنا قاتىستى دا سۇراق­تار قويىلدى. سون­داي-اق وڭىرلىك, حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ قىز­مە­تىن قامتىعان ءتۇرلى ساۋال­دارعا جاۋاپ بەرىلدى. تابىستىلىق پەن تارتىمدىلىق جەمىسى سوڭعى كەزدەسۋ ءۇندىستاننىڭ مۇ­­ناي جانە گاز ءمينيسترى دجەيپال رەدديمەن بولدى. سىزدەردى ءبىزدىڭ وفيسىمىزگە شاقىرۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت, دەپ اڭگىمە باستاعان مينيستر ءۇندىستان مەن ق­ا­زاقستان ارا­سىن­داعى قارىم-قا­تى­ناس مىقتى جول­عا قويىلعا­نىن, مازمۇندىلى­عىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ كورسەت­تى. ءبىز پرەزيدەنت نۇرسۇل­تان نازار­باەۆ­قا ءۇل­كەن راحمەتىمىزدى اي­تامىز. قا­زاق­ستان باس­شى­لىعى ەكى­­جاقتى قا­رىم-قاتى­ناس­تى دا­مى­تۋدا اركەز با­تىل قا­دام­دار جا­ساپ كەلەدى. ءبۇ­گىندە قا­زاق­­ستان­نىڭ قاتىسۋىن ءبۇ­كىل الەم انىق سەزىنىپ وتىر, دەدى د.رەددي. اڭگىمە بارى­سىن­دا ول ءۇندى­ستان­نىڭ دامۋشى ەل بولىپ تا­بىلا­تىنىن اتاپ ءوتتى. ەلدىڭ كومىر­سۋتەگى رە­سۋرستارىن يگەرۋ جو­لىن­داعى تەح­نيكالىق ءمۇم­كىن­­دىكتەرى ءۇل­كەن جولدا تۇرعانىنا نازار اۋ­دار­دى. ءبىزدىڭ كو­مىر­سۋ­­تەگىن بارلاۋ ءجو­نىن­دەگى ءتا­جى­ري­بە­مىز وتە ۇلكەن. ءوڭ­دەۋ سالا­سى بويىنشا دا وسىلاي دەۋگە تولىق قۇ­قىق­تى­مىن. وسى با­عىت­تاعى سا­راپ­تاما ءجۇر­­گىزۋ ءجو­نىندەگى ءتا­جى­ري­بەمىزدى دە الەم­دىك قو­عام­داس­تىق مو­يىن­داپ ۇلگەردى, دەدى مينيستر. د.رەددي سونداي-اق مۇناي-گاز ءوندىرۋ سالا­سىن دامىتۋ بو­يىن­شا ۇلكەن جۇ­مىستار اتقا­رى­لىپ جاتقانىنا توق­تال­دى. وسى سالا­عا ءۇش ۇلكەن كومپانيا قىز­مەت كورسەتۋدە ەكەن. مي­­نيستر وسى رەتتە قا­­زاقستاندى دا جا­رات­­قان ۇلكەن رەسۋرستارمەن بايىتقا­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل مول باي­لىق­تى يگەرۋ كەرەك. ءوز­دە­رىڭىزدىڭ كۇشتەرى­ڭىز­بەن عانا اتقارىپ شىعۋ قيىن. سوندىقتان ينۆەستيتسيا تارتۋ كەرەكتىگى تۇسىنىكتى. بۇل با­عىتتا ءۇندىستان قا­زاق­ستانمەن ەكىجاق­تى ءتيىمدى نەگىزدە جۇ­مىس ىستەسە الار ەدى. بۇل جۇمىس بارلاۋدان  باستاپ ءونىم ال­عانعا دەيىنگى ارا­لىقتى قام­تىسا, ءۇن­دى­ستان وسى قىزمەت ءتۇر­لەرىن كورسەتۋگە قا­زىردىڭ وزىندە دا­يىن, دە­دى مينيستر. اڭگىمەسىنىڭ سو­ڭىن­دا د.رەددي ەل پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگح­تىڭ جاقىن كۇن­دەرى قازاقستانعا ال­­­­عاش­قى رەسمي سا­پا­رى­مەن باراتى­نىن جانە وندا كەز­دەسۋلەر مەن كە­­لىس­­­سوزدەر بەلگىلى ءبىر دەڭ­گەيدە تا­بىسقا جەتكىزەدى دەپ سەنەتىنىن ءبىل­­دىردى. 2009 جانە 2010 جىل­دارى ءبىز قا­زاق­ستان­­­نان دا مۇ­ناي يم­پورتتادىق. بۇل ۇدە­رىس ەكى ەلدى بايلا­نىس­تى­را­تىن تىكەلەي كولىك نەمەسە سۋ جولى بولماسا دا ءجۇ­زەگە اس­تى, دەدى ول. ___________ ءوز جولى بار ەل كەزدەسۋدەن كەيىن مينيسترگە بىرنەشە سۇراق قويۋدىڭ رەتى كەلدى. – ءۇندىستان قازاقستانداعى كومىرسۋتەگىن بارلاپ, يگەرۋگە ناقتى قانشا كولەمدە ينۆەستيتسيا سالماق؟ – ازىرشە ءبىز ينۆەستيتسيالاۋدى باستاعان جوقپىز. بۇعان دەيىن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا عانا قول قويىلعان. ءبىز ناقتى ىسكە ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ساپارىنان كەيىن كىرىسۋدەن ءۇمىتتىمىز. قازاقستان جاعى بارلاۋ بارىسىندا مۇناي تابىلعان سوڭ عانا اقشا سالاتىن بولادى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەل قادام. سوعان قاراماستان, ءۇندىستان جاعى ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن. اۋەلگى كولەمى 25 پايىز بولماق. – ءۇندىستان قازاقستاننان قانشا مۇناي الماقشى؟ – ءبىز ەشقانداي شەكتەۋ قويمايمىز. ويتكەنى, 80 پايىز مۇنايدى سىرتتان الامىز. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى جانار-جاعار ماي باعاسى دا اسا ارزان ەمەس. 1 ليتر بەنزيننىڭ قۇنى ورتاشا ەسەپپەن 60 رۋپي تۇرادى (1 دول­لار – 44 رۋپي). – مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىن قانداي تاسىمال جولدارى ارقىلى العان ءجون دەپ ويلايسىز؟ تاپي (تۇركىمەنستان – اۋعانستان – پاكستان – يران) باعىتى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – تاپي – ەكونوميكالىق نەگىزدەلگەن جوبا. بىراق بۇل جوبا ءالى دە بولسا ءوزىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تۇر. ءبىزدىڭ تۇركىمەنستانمەن پروبلەمامىز جوق. ماسەلە اۋعان­ستان­داعى تۇراقسىزدىق پەن پاكستانمەن اراداعى ءتۇسىنىس­پەس­تىككە تىرەلەدى. قالاي بولعاندا دا, كەلىسىم جاسالعان جاع­داي­دا تاسىمال جولىن تابۋعا بولادى عوي دەپ ويلايمىن. – قازاقستانداعى مۇنايدى يگەرۋدە باسەكەلەستىك كوپ. ماسەلەن, قىتاي, رەسەي, اقش, تاعى باسقا ەلدەر. بۇعان ءۇندىستان نەسىن قارسى قويا الار ەدى؟ – قازاقستان مەن ءۇندىستان اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس وتە ءبىر دايەكتىلىكپەن دامىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل جولدا تايتالاس كورىنىس بەرە قويمايدى عوي دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ دا ءوز مۇددەسى بار. بارلىق جۇمىرتقانى ءبىر كارزەڭكەگە سالۋعا بولمايدى دەگەندەي, قازاقستانعا دا بارلىق جۇمىستى تەك شەكتەۋلى باعىتتا جۇرگىزۋ تيىمسىزدىك اكەلەتىنى انىق. – دەگەنمەن, قىتاي اقشاسىمەن, امەريكا قۇراما شتات­­تارى جاڭا تەحنولوگياسىمەن, رەسەي تاۋەكەل­شىلدىگى­مەن كەلىپ جاتىر. بۇعان ءۇندىستان قالاي جاۋاپ قايتارار ەدى؟ – مەن ەلىمدى قىتايمەن, اقش-پەن, رەسەيمەن سالىستىرماۋدى قالار ەدىم. ءۇندىستاننىڭ ءوز جولى بار. ەلدىڭ ءىجو-ءسى الداعى جىلى 9 پايىز ءوسىمدى قۇراماق. دەمەك, قاي ەلمەن دە باسەكەلەسە الاتىن جاعدايدامىز. ونىڭ ۇستىنە الەمدەگى ەڭ جوعارى تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا دا دايىنبىز. – وندا ىسكە ءسات دەيمىز دە. سامات مۇسا. استانا – دەلي – استانا.