جەتىسۋدا جۇمىس جۇيەلى جۇرۋدە

بۇگىنگى ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىز ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعان كەزەڭىمەن سايكەس كەلدى. ۇسىنىلعان ۇتقىر ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالار مەملەكەتىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. وسى كەزەڭدە وبلىس حالقى 300 مىڭنان استام ادامعا كوبەيىپ, ەكى ميلليونعا جاقىندادى, دەپ كوزايىم حاباردى ايتۋدان باستاعان ەسەپتى بايانداماسىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ ودان ءارى سالا-سالا بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار دەرەگىنە دايەكتەمە كەلتىرۋمەن جالعادى. تالدىقورعان قالاسى الماتى وب­لىسىنىڭ ورتالىعى بولىپ بەلگىلەنگەلى 15 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, حالىقتىڭ سۇرانىسىنا وراي تۇرعىن ءۇي سالۋ ماسەلەسى مىسىقتابانداپ قانا جۇرگەن ەدى. شىنى كەرەك, العاشقى جىلدارى ساپاسىز قۇرىلىس ماتەريالدارىنان كوپ قاباتتى ۇيلەر بوي كوتەرىپ, جەڭ ۇشىنان ۇلەستىرىلگەن دە بولاتىن. ال سوڭعى 3 جىلدا حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىندا سانمەن قاتار, ساپاعا باسا نازار اۋدارىلدى. ءدال تالدى­قورعانداعىداي ءبىر جازدا ەكى شاعىن اۋدان رەسپۋبليكامىزدا بوي كوتەر­گەن جوق. سوندىقتان دا, وبلىس اكىمى­نىڭ ەسەبىنە كەلگەن حالىق اڭگىمەلەرىن ات­قارىلعان جۇمىسقا جاقسى باعا بەرۋدەن باستاپ, ودان ءارى ءوز قاجەتتىلىكتەرى تۇر­عىن ءۇي ماسەلەسىن كوتەردى. بىلتىرعى جىلى جەتىسۋ جەرىندە 8 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي, 700-گە جۋىق الەۋمەتتىك نىسان جاڭادان ىسكە قوسىلعانى سونىڭ جارقىن دالەلى بولسا كەرەك. شەكارالىق وبلىس بولعاندىقتان شىعىستاعى كورشىمىزدەن قالىسپاي كۇن ساناپ وركەندەپ ءوسۋ ۋاقىت تالابى. ەسەپتى كەزەڭدە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي», «الماتى – تالدىقورعان» اۆتوما­گيس­ترالدارى, «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جولى سالىندى. قىتايمەن شەكارادا قازاقستاننىڭ جالعىز قۇرعاق پورتى بار «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلدى. بۇل مىقتى ەكونوميكالىق ءوسىم نۇكتەسى بولىپ سانالادى. كەلەشەكتە 100 مىڭ حالقى بار جاڭا قالا ەل شەكاراسىندا ورنالاسقان پانفيلوۆ اۋدانى اۋماعىنان بوي كوتەرمەك. وسىنداي ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, ەكونوميكادا تۇراقتى ءوسىمدى ساقتاۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى جانە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانىن اماندىق باتالوۆ باسا ايتتى. بىلتىر ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي الماتى وبلىسىنا 529 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىن وركەندەتە تۇسۋگە سەپتىگى تيگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ارينە, بۇل رەتتە ەكى رەت حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋم وتكىزىلىپ ناتيجەسىندە قۇنى 983 ملرد تەڭگە بولاتىن 39 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كەلىسىمشارت جاسالعانى ءمالىم. ايتالىق, «يمپەريا فۋد» اتتى يراندىق كومپانيا قۋاتتىلىعى جىل سايىن 8 مىڭ توننا ءىرى قارا ەتىن قايتا وڭدەيتىن زاۋىت قۇرىلىسىن اياقتاپ قالدى. ال «مارۆەن فۋد تيان-شان» كومپانياسى تاۋلىگىنە 90 توننا ماكارون ونىمدەرىن ءوڭ­دەيتىن زاۋىت قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كەن وڭدەپ, شويىن ونىمدەرىن شىعارۋ بويىنشا تەكەلى قالاسىندا «Bapy Mining» جشس 500 جۇمىس ورنىن اشۋدى كوزدەپ وتىر. ءبىزدىڭ الدىمىزعا ەلباسى «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك» دەگەن مىندەت قويدى. رەس­پۋبليكادا وبلىسىمىز ەڭ ءىرى اگرار­لىق ءوڭىر­لەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمىندەگى ۇلەسىمىز 16%-دان اسادى. 1 ملن توننادان استام ءداندى داقىل, 275 مىڭ توننا مايلى داقىل, 1 ملن 662 مىڭ توننا كارتوپ پەن كوكونىس جي­نالدى. ەكى جىلدا قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىگى 6,5 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلدى. 10 سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىقتارى قۇرىل­دى. بيىل الاكول, اقسۋ, سارقان اۋدان­دارى مەن قاپشاعاي قالاسىندا تاعى 4 ور­تا­لىق قۇرىلادى. قىزىلشانى ساتىپ الۋ باعاسىن ءبىر تونناسىنا 13 مىڭنان 17 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەردىك. ناتيجەسىندە, قىزىلشا وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى 470-كە دەيىن كوبەيدى. قانت قىزىلشاسىن جيناۋ ماۋ­سىمىندا 11 مىڭنان استام اۋىل تۇر­عىن­دارى جۇمىس ىستەدى. ءسويتىپ, 241 مىڭ توننا ءونىم الىپ, 25 مىڭ توننا قانت وندىردىك, دەدى وبلىس اكىمى. بيىلعى جىلى قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىك القابىن 9 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىپ, 300 مىڭ توننادان استام ءونىم جيناپ, 30 مىڭ توننا قانت ءوندىرۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. وتكەن جىلعى قىزىل­شا قابىل­داۋداعى قيىندىقتاردى بولدىرماۋ ءۇشىن قانت قىزىلشاسىن قابىلداپ, جينايتىن ەكى الاڭ قوسىمشا سالىناتىن بولدى. جۇگەرى ەگىستىگى ءۇش جىلدا 9 مىڭ گەك­تارعا ارتىپ, بيىلعى جىلى 78 مىڭنان استام الاڭعا سەبىلىپ 507 مىڭ توننا استىق جينالادى. كەزىندە ەكى استىق قىرمانى سالىنىپ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇگەرىنى كەپتىرۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشكەنىن, اعىمداعى جىلى تاعى ەكەۋى سالىناتىنىن دا وبلىس اكىمى ءمالىم ەتتى. ەكىنشى كراحمال-سىرنە زاۋىتىن جاڭعىرتۋ قاراساي اۋدانىندا «ازيااگروفۋد» ۇجىمىندا جۇرگىزىلىپ, جۇگەرىنى وڭدەۋ دەڭگەيىن 45-تەن 60%-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرىلاتىن بولادى. پانفيلوۆ اۋدانىندا «جاركەنت فرۋكت», ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا «Apple World» سياقتى ءىرى ينۆەستورلار جەتىسۋدىڭ ءتول ءونىمى الما باقتارىن ءور­كەن­دەتۋگە تارتىلدى. وبلىستاعى وزەكتى ماسەلە تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اق جانە قازاقستاندىق يپوتەكالىق كوم­پانيا ارقىلى شەشىمىن تابۋدا. بىل­تىر 1 ملن 253 مىڭ شارشى مەتر تۇر­عىن ءۇي سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. الەۋ­مەتتىك تۇرعىدا كەزەكتە تۇرعان جاندارعا 442 پاتەر بەرىلسە, اعىمداعى جىلى 1256 پاتەردەن تۇراتىن 98 ءۇي تاعى دا ەل قا­جەتىن وتەيتىن بولادى. الايدا, وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىس­تىر­عاندا وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا تۇر­عىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعان ادامدار سانى 35 مىڭ ادامنان اسىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جەر تەلىمىن الۋعا, ءتۋريزمدى دامىتۋعا, بالاباقشالاردى كوپتەپ سالىپ, ءۇش اۋىسىمداعى وقۋ جانە اپاتتى مەكتەپتەردى جويۋعا, كاسىبي بىلىك­تىلىگى جوعارى دارىگەرلەردى وڭىرگە تارتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى ويلار ايتىلدى. اماندىق باتالوۆ تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرۋمەن قاتار, ءوزى كورىپ جۇرگەن بىرقاتار پروبلەمالاردى دا ايتىپ, ونى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى. ءبىرىن­شىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن­دا كووپەراتسيا بويىنشا جۇمىس تىم باياۋ جۇرۋدە. ەكىنشىدەن, الماتى جانە تالدىقورعان قالالارىنىڭ اينالاسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى ءتيىستى دەڭگەيدە قۇرىل­ماعان. جەكە­لەگەن اۋدانداردا ورتا جانە شاعىن بيز­نەس­تى دامىتۋ سۋبەك­تىلەرى كوڭىل تول­تىر­مايدى. جاڭا فور­ماتتاعى رىنوك جوق. وبلىس اۋماعىندا كۇن سايىن 800 مىڭ توننا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار شىعا­رىلادى. الايدا, كۇل-قوقىستى قايتا ءوڭ­دەيتىن زاۋىت سالىن­باعان. قورىتا كەلگەندە, الدا اتقارىلار جۇمىستار ءالى دە از ەمەس. سوندىقتان, قولدا بار مۇمكىندىكتى ۇتىمدى پايدالانۋ بار­شانىڭ ءتول مىندەتى بولىپ سانالادى. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى وبلىسى