سايراش ابىشقىزى. ۇل-قىزىمىز ءوز ءتىلىن وگەيسىمەي ءوسسىن

ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» بەتتەرىندە تاقىرىپتىق توپتامالارمەن بەرىلەتىن جاڭاشا ۇردىسىندە رۋحانيات تىرەگى – مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىنىڭ كۇندەلىكتى قولدانىستاعى جاي-كۇيى جايىندا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن كوپ ساۋالدى ءدوپ باسىپ, ونىڭ جاۋابىن ىزدەۋگە ءبارىمىزدى جەتەلەيتىندەي وتكىر دە تۇشىمدى جاريالانىمدار ءجيى كورىنە باستادى. سونىڭ ءبىرى, «ءتىلبۇزاردى كىم تىيار؟» (20.01.2017 ج.) ساۋالى كوزىقاراقتى وقىرماندى سەلت ەتكىزىپ, وي-ساناسىن بيلەپ الاتىنى حاق. قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ءتىلىن بۇزىپ سويلەۋ, سوزدەردى بۇرمالاپ ايتۋ دا, جازۋ دا قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارا جاتقانى اششى شىندىق. «بيزدين اگاي كايدا؟» دەگەن سياقتى قيسىق سوزدەردى ەستىسەك تە ەلەمەيتىن بولىپ, كوندىگىپ قال­عان­دايمىز. ءبىر ڭ ەمەس, ع, ق, ءى, ءو, ءا, ۇ, ءۇ دىبىستارىن بۇزىپ ايتاتىن قا­زاق جاستارىنىڭ قاتارى كوبەيىپ بارادى. ولار اعىلشىن, ورىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرىپ العان بولار. كوپ ءتىلدى ءبىلسىن, ەشكىم قارسى ەمەس. بىراق, انا ءتىلىمىزدى اياق استى ەتۋگە استە بولمايدى. يتاليالىق كاسىپكەر-جيھان­كەز رەناليۋ گاسپيريننىڭ «141 مەملەكەتتى ارالادىم. ءوز مەم­لە­ك­ەتىندە ءوزىنىڭ انا تىلىندە ءسوي­لە­مەيتىن ءبىر بەيشارا حالىقتى كور­دىم. ول – قازاق» دەپ جازعانىن وقى­دىق. راسۋل گامزاتوۆ سياقتى ارعى-بەرگى زاماندا وتكەن دۋالى اۋىز­دى دانالاردىڭ انا ءتىلى جوعالسا, ۇلت تا جوعالاتىنىن ايتقان اششى شىندىق اقيقاتقا اينالدى. انا تىلدەرى جوعالىپ, ۇلتتىعىن جويعان حالىقتار تۋرالى وقىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. سەكسەنىنشى جىلدارى قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالۋ جولىندا «قازاق ءتىلى» قوعامدارى قۇرىلا باستاعان ءبىر جينالىستا كوكشەتاۋلىق اقىن تولەگەن قاجىباەۆ «انا ءتىلىمىز جوعالىپ, قازاق حالقى مۋزەيلەردىڭ جادىگەرىنە اينالىپ كەتپەيىك. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ءبىر زامانداردا مىناداي قازاق دەگەن حالىق ءومىر سۇرگەن دەپ, سايراپ تۇرماسىن» دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزى ەسىمنەن ەش كەتپەيدى. شۇكىر. قازاق ءتىلىن تامىرىنان قيىپ, قۇردىمعا جىبەرگىسى كەلگەن كەڭەس زامانى وتكەنگە كەتتى. اتا-بابالارىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىككە جەتتىك. دەربەس مەم­لەكەت شاڭىراعىن كوتەردىك. تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسى «ءتىل­دەن ارتىق قازىنا جوق, تىلدەن ارت­ىق قاسيەت جوق. قازاقستاننىڭ بو­لاشاعى – قازاق تىلىندە. 2025 جىلى قازاق ءتىلى ءومىرىمىزدىڭ بار­لىق­ سالالارىندا باسقارىپ, بار­­لىق جەرلەرىمىزدە قاتىناس قۇ­رالى بو­لادى», «قازاق ءتىلى – قا­زاق­ستان­دىق­تاردى بىرىكتىرۋشى قۇرال», «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەس. كىم­نەن قورقاسىڭ؟» دەپ, قارا ورمان قازاققا ۇندەۋ تاستادى. قازاقستاندى وتانىم دەي­تىن, ءبىر تۋعانداي بولىپ كەتكەن جۇزدەن استام ءار ءتۇرلى ۇلت وكىل­دەرى مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىن قول­داپ, ۇيرەنۋگە بەت الدى. تەلە­دي­دار­دان, راديودان, ءارتۇرلى بيىك ءمىن­بەرلەردەن قازاق تىلىندە ءان اي­تىپ, ءسوز سويلەپ, «ەكىنشى انا ءتى­لىم – قازاق ءتىلى» دەپ, قۋانتۋدا. ولار قازاق ەلىنىڭ, جەرىنىڭ, ءتىلىنىڭ ءتۇپ­كىل­ىكتى يەسى قازاق حالقىمەن بىرلەسە مەم­ل­ەكەتتى دە, مەملەكەتتىك ءتىلدى دە كور­كەيتۋگە بەلسەندى اتسالىسۋدا. سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا الماتى قالاسىنداعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان بىزگە ءۇش شەتەل – اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس تىلدەرىنىڭ ءبىرىن تاڭداپ وقۋ ۇسىنىلدى. مەن فرانتسۋز ءتىلىن تاڭ­دا­دىم. ەكى جىلدىق فرانتسۋز ءتىلى كۋرسىن ءتا­مامداپ, ۇزدىك باعا الدىم. ۇستازىم سۆەتلانا الەكساندروۆنا باراەۆا (اتاقتى عا­لىم الەكساندر باراەۆتىڭ قىزى) مەنى وڭاشا اڭگىمەگە تارتتى. مەنىڭ فرانتسۋز ءتىلىن مەڭگەرۋ قا­بىلەتىمدى ماقتاپ, شەتەل تىلدەرى ينس­تيتۋتىنىڭ فرانتسۋز ءتىلى فا­كۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرس­ى­­نا اۋى­سۋ­عا كەڭەس بەردى. ءوزى كو­مە­ك­­تە­سە­تىن بو­لدى. ۇستازىمنىڭ مەنىڭ بولاشاعىما ب­ا­عىت بەرگىسى كەلگەن ىقىلاس-نيەتى­نە ري­زا­شى­لىعىمدى بىلدىرە وتىرىپ, ءومىرى­م­نىڭ دىڭگەگى ىسپەتتى انا ءتىلىمدى بىلگەن ۇستىنە بىلە تۇسسەم, دالادا قالمايتىنىما سەنىمدىمىن دەدىم. راحيما اجەم حات تاني باس­تاعان شاعىمنان ماعان باتىرلار جىرىن وقىتىپ, راحاتتانا تىڭدايتىن. سول كەزدەن-اق مەنىڭ انا تىلىمە ىقىلاسىم ەرەكشە. دۇنيەدە انا تىلىمە تەڭ كەلەتىن ءتىل جوق سياقتى ەكەنىن, انا ءتىلىم مەنىڭ جاندۇنيەمنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى ەكەنىن, انا تىلىمدە سويلەپ تۇرىپ, ءان سالىپ تۇرعانداي راحات كۇي كەشەتىنىمدى ايتتىم. مەنىڭ اعىمنان جارىلا ايتقان جاۋابىما ۇستازىم وتە رازى بولدى-اۋ دەيمىن, «تۇسىنەمىن, تۇسىنەمىن» دەپ, ك ۇلىمسىرەي, قازاق ءتىلى جونىندە سويلەپ كەتتى. ءتىلشى عالىم-ۇستاز رەتىندە قا­زاق ۇلتىنىڭ انا ءتىلى تابيعاتتىڭ بەر­گەن ەرەك­شە سىيى دەپ تۇسىنەدى ەكەن. قازاق ءتى­لى شەتەلدىك قاي ءتىل­دى بولسىن جەتە مەڭ­­گەرۋگە, تازا ءسوي­لەۋ­گە جول اشاتىن ەرەك­شە باي ءتىل دەپ باعالايدى ەكەن. قازاق جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە «ءو, ع, ڭ» دىبىس­تارى ەش وزگەرىسسىز ەستىلەتىنىن ايتا كەلە, «قازاق ءتىلىنىڭ كوپ تىلدەن باس­تى ەرە­ك­­شەلىگى – قازاقتىڭ اۋىز قۋىسى ءمۇ­شە­لە­رى­نىڭ بارلىعى دىبىس جاسايدى» دە­گە­نى ما­عان – ەكىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتىنە تو­سىن جاڭالىق بولدى. مۇنى سەزگەن ۇستازىم تۇسىندىرە باستادى. ماسەلەن, ورىس تىلىندە مۇ­رىن قۋىسى قاتىساتىن «ڭ» دىبىسى جوق ەكەن. مەن ىشىمنەن «ءبىزدىڭ ڭ-دى س حۆوستيكوم ن دەيتىنى سودان ەكەن عوي» دەپ ءتۇيىپ قويدىم. ۇس­تازىم قازاق جانە فرانتسۋز ءتىل­دە­رىندە بىردەي ايتىلاتىن كومە­كەي ءتىل كومەگىمەن جاسالاتىن «ع» دى­بىسىن ايتتى. ىشىمنەن «قازاق تىلىندە كومەكەي ءتىل «ق» دىبىسىن دا جاسايدى» دەپ قوسىپ قويدىم. ۇستازىممەن بولعان وسى اڭگىمە­دەن كەيىن انا ءتىلىمىزدىڭ دىبىس جاساۋ جۇيەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارا باستادىم. كەلە-كەلە ءبىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورى عانا ەمەس, دىبىستىق مۇمكىندىگى دە وتە باي ەكەنىن ءتۇسىندىم. قازاق بالاسى ءسابي شاعىنان انا تىلىندە سويلەي باستاسا, كومەكەي ءتىلى سۇيىرلەۋ دامىپ, ۇلكەن ءتىلدىڭ تۇبىنە تيەر-تيمەس تەربەلىسپەن «ع,ق» دىبىستارىن شىعارادى. بالا ءتىلى ورىس تىلىندە شىقسا, كومەكەي ءتىل قىسقا ءارى جۋانتىقتاۋ بولىپ, «ع,ق» دىبىستارىن ايتۋ قيىننىڭ قيىنى بولىپ قالادى. مۇرىن قۋىسى جاسايتىن «ڭ» دىبىسىنىڭ دا اۋىلى الىستايدى. ءسويتىپ, قازاق بالاسىنىڭ اۋىز قۋىسى مۇشەلەرىنىڭ ءبىتىمى ءسابي شاعىنان ورىسشاعا بەيىمدەلىپ, وسە كەلە ول انا تىلىندەگى ڭ, ع, ق, ءو, ءا, ۇ, ءۇ, ءى دىبىستارىن دۇرىس ايتا المايتىن ءتىلبۇزار حالگە دۋشار بولادى. بۇل حالگە جەتكىزبەۋ – سابيگە ءومىر سىيلايتىن ءارى ونىڭ ءومىر جولىنداعى ءبىرىنشى ۇستازدارى اناسى مەن اكەسىنىڭ ىرقىندا ەكەنى تۇسىنىكتى. جوعارىدا اتالعان ماقالا اۆتورى انار تولەۋحانقىزى شەتەلدىك اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, تاعى باسقا تىلدەردەگى «ڭ» دىبىسىن قازاق بالاسى «ادالدىق, يا بىلىمدىلىك تانىتىپ سىقيتىپ ايتادى» دەپ جازادى. ءيا, شەتەلدىك تىلدەردى بۇزباي سويلەۋگە ۇمتىلىپ ءتىلى ورىسشا شىققان قازاق جاستارى انا تىلىندە بار «ڭ» دىبىسىن «سىقيتىپ ايتۋ» ءۇشىن ءبىراز كۇش جۇمساۋى قاجەت. انا ءتىلىن بۇزباي سويلەۋگە ءدال وسىلاي نەگە تىرىسپايدى؟! جالپىعا بىردەي پەداگوگيكا عىلىمى ءسابيدىڭ انا ءتىلى ۋىزىنا قانىپ ءوسۋىن ناسيحاتتايدى. پەداگوگيكالىق عىلىمعا سۇيەنسەك, وتباسىندا, اكە-شەشە اياسىندا بەرىك نەگىزى قالانعان انا ءتىلى تاربيە, ءبىلىم مەكەمەلەرىندە مىقتاپ بەكۋى ءتيىس. انا تىلىندە ەركىن وسكەن بال­دىر­عاننىڭ تۇسىنىك-پايىمدارى, ءسوي­لەۋ قابىلەتى, تابيعي دارىن, ءمى­نەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرى ەركىن دا­مىپ, ەرتە بايقالا باستايدى. سون­دىقتان دا اكە مەن شەشەنىڭ ۇل-قىزىنىڭ انا تىلىنەن اجىراپ قالماۋىنا قامقور بولۋى – ۇر­پاعىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. كۇنى كەشە ەلباسى حالىققا 2017 جىلدىڭ جولداۋىندا: «قازاق ءتىلى­نىڭ باسىمدىعى ساقتالادى. ونىڭ ءارى قاراي دامۋىنا زور كوڭىل ءبو­لىنەدى» دەدى. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, قازاق ۇلتى ۇرپاعىنىڭ التىن ۇياسى – قازاق وتباسىنا قاراتا ايتىلعان, بولاشاققا باعدارشام بولاتىن ءسوز. «سونىمەن قاتار, بۇگىندە اعىل­شىن ءتىلى – جاڭا تەحنولوگيا, جا­ڭا يندۋستريا, جاڭا ەكونوميكا ءتى­لى.... اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرمەي, قازاقستان جالپى ۇلتتىق پروگرەس­كە جەتە المايدى» دەيدى ەلباسى جول­داۋىندا. انا ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋ ارقىلى قازاق بالاسى, توتە جول ىزدەگەن جولاۋشىداي, اعىلشىن تىلىنە تۋرا اپاراتىن كەڭ داڭعىلعا شىعادى. قولىمىزعا قالام الۋعا سەبەپ بول­عان «ڭ» دىبىسى عانا ەمەس, انا ءتىلىمىزدىڭ وسى اعىلشىنشانىڭ جالىنان قوس قولداپ ۇستاۋعا جە­ڭىل­­دىك اكەلەتىن دىبىستىق تاعى باس­قا مۇمكىندىگى مول. اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءدامىن بايقاۋ ءۇشىن ءبىز ەكى ايلىق كۋرسقا بارعان ەدىك. سوندا اعىلشىننىڭ قازاقشاعا «راحمەت» بولىپ اۋدارىلاتىن ءسوز تىركەسىنىڭ ايتىلۋىندا ءوزىمىزدىڭ «ءا» دىبىسى ەستىلىپ تۇرعانداي بولدى. قازاق تىلىندەگىدەي اعىلشىنشادا باستاۋىش اشىق يا جاسىرىن ءسوي­لەمنىڭ باسىندا تۇراتىنى تاعى بار. اعىلشىن ءتىلىنىڭ جىلىگىن شا­عىپ, مايىن ءىشىپ جۇرگەن باۋىر­لا­رىمىزدىڭ بۇل ورايدا ايتار ءۋاجدارى ءتىپتى كوپ شىعار. سون­دىق­­تان دا بىزگە, قازاققا قولدا بار التى­نىمىز – انا ءتىلىمىزدىڭ – قا­دى­رى­نە جەتەتىن ۋاقىت كەلدى. وسى ۋاقىتتى وتكىزىپ المايىق, اعايىن. سايراش ابىشقىزى, ءباسپاسوز ارداگەرى