بۇگىن الماتىدا «قازاقستاندا دياسپورولوگيانىڭ دامۋى – تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوز جۇمىسىن باستايدى. كەلەلى جيىن الدىندا ءبىز تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلنارا مەڭدىقۇلوۆاعا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– گۇلنارا حانىم, سىزگە دياسپورولوگيانى زەرتتەۋگە نە تۇرتكى بولدى؟
– عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعىم اكەممەن دە بايلانىستى بولسا كەرەك. مالباعار مەڭدىقۇلوۆ ساۋلەت ونەرىن جاڭاشا جاڭعىرتقان ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بولدى. بىرىنشىدەن, ول كىسىنىڭ ءوزى ورىنبور قازاعى ەدى. بالا كۇنىمنەن-اق ورىنبور اتا-بابالارىمىزدان قالعان جەر ەكەنىن بىلەتىنمىن. جانە ول نەگە وزگە مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە ەكەنىن تۇسىنە الماي باسىم قاتاتىن. سوندىقتان بولار, العاشقى عىلىمي ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىم دا ورىنبور گۋبەرنياسى قازاقتارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءجانە ساياسي ماسەلەلەرىنە ارنالدى.
مەنى عىلىمعا جەتەلەگەن ءبىرىنشى سەبەپ وسى بولسا, ەكىنشىدەن ماعان دۇنيە ءجۇزىندە قانشا قازاق تۇراتىنىن ءبىلۋ قىزىقتى بولدى. جانە بۇل كەڭەس وكىمەتى قۇرعان «قۇرساۋلى شىلتەرگە» دە بايلانىستى. ءبىز ەشقايدا شىعا العان جوقپىز. بىزگە دە ەشكىم كەلە المادى... تەك ساۋساقپەن سانارلىق ادامدار عانا شەت مەملەكەتتەرگە بارا الدى. سونىڭ ءبىرى – مەنىڭ اكەم مالباعار مەڭدىقۇلوۆ ەدى.
ايتقانداي, اكەم 1960 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنا بارعاندا, نيۋ-يورك قالاسىنان تاكسي جۇرگىزۋشى قازاقتى كەزدەستىرىپتى. اكەم وسىنى اسەرلەنىپ ايتىپ كەلگەنى ەسىمدە. شەت مەملەكەتتە جۇرسە دە ول اكەمنىڭ قازاق ەكەنىن ءبىلىپ, جىلاپ كورىسكەن ەكەن.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, سودان كەيىن 1994 جىلى مەنىڭ دە نيۋ-يورك قالاسىنا جولىم ءتۇسىپ, سوندا ەكى قازاقپەن كەزدەستىم. سونىڭ ءبىرى – كۇنتۋعان بازىلبەك دەگەن كىسى ەدى. سوندا ول: «1960 جىلى اقش-قا ءبىر قازاق كەلىپ ەدى. قازاقستاندا لاۋازىمدى قىزمەت اتقاراتىن, سونداي ءبىر زيالى ادام ەدى» دەپ ەسكە الدى. مەن سول ارادا ونىڭ اڭگىمەسىن ءۇزىپ, سومكەمنەن اكەمنىڭ سۋرەتىن شىعارىپ كورسەتىپ ەدىم, تاني كەتتى.
– عاجايىپ وقيعا عوي!
– عاجايىپ وقيعا! ارادا 34 جىل وتسە دە امەريكالىق قازاق مەنىڭ اكەمدى ۇمىتپاعان ەكەن.
– وسىلاي قاراي كەلە جاتىپ, ەكى وقيعا ەسىمە ءتۇستى. ءبىرىنشىسى, 1998 جىلى ەلباسى ءوز بايانداماسىندا جاس عالىم گۇلنارا مەڭدىقۇلوۆانىڭ, ياعني ءسىزدىڭ «يستوريچەسكيە سۋدبى كازاحسكوي دياسپورى. پرويسحوجدەنيە ي رازۆيتيە» دەگەن ەڭبەگىڭىزدى ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن...
– بۇل كىتاپ ماسەلەسىندە الدىمەن اكادەميك ماناش قوزىباەۆ كومەكتەسكەنىن ايتۋىم كەرەك. تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان كەزدە شەت مەملەكەتتەردەگى قانداستارىمىزدى ىزدەستىرە باستادىق. ولار ءوز ەرىكتەرىمەن شەكارا اسىپ, اتاجۇرتتان قول ۇزگەن جوق قوي. قازاق دالاسى تالاي تاۋقىمەتتى باسىنان كەشتى. رەسەيدە قالعان قازاقتاردى ايتپاعاندا, قىتاي مەملەكەتىندە دە ميلليوننان استام قازاق تۇراتىنىن ءبىلىپ وتىردىق. 1990 جىلداردى ەسكە الىپ قاراساڭىز, كوپتەگەن ادامدار ءبىزدىڭ مەملەكەت رەتىندە ەڭسەمىزدى تىكتەيتىنىمىزگە, قازاق دياسپورولوگياسىنا قاتىستى عىلىمي ماتەريالداردىڭ كوبەسىن سوگە الاتىنىمىزعا سەنە قويعان جوق. بۇل ءۇشىن وراسان زور قاراجات, قاجىر-قايرات كەرەك بولدى. سول تۇستا ماعان سەنگەن ادامداردىڭ ءبىرى – اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ەدى. ول كىسى ماعان جىگەر بەرىپ, قولداپ وتىردى. ءبىز كوپتەگەن حالىقارالىق عىلىمي گرانتتاردى جەڭىپ الدىق. ونىڭ ىشىندە امەريكالىق گرانت تا بولدى. جوعارىداعى كىتاپ مىنە, سونىڭ نەگىزىندە شىقتى.
– ەسكە تۇسكەن ەكىنشى وقيعا, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ كەڭسەسىنە جول ءتۇسىپ بارا قالعاندا, ءسىزدىڭ وزبەكستانداعى قازاقتار جايلى زەرتتەۋ كىتابىڭىزدىڭ تۇساۋكەسەرىنە تاپ كەلگەن ەدىك...
– قازاق ۇلتىنىڭ تولايىم ءبىر بولىگىنە وسى ەلدىڭ ءدامى مەن توپىراعى بۇيىرىپ وتىر عوي. بۇل عىلىمي ەڭبەكتى قالىبەك قوبىلاندينمەن بىرىگىپ جاسادىق. ونىڭ ۇستىنە بىزگە وزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ بۇگىنگىسى مەن ەرتەڭىن تاريحي تۇرعىدا تارازىلاپ شىعۋ قىزىقتى بولدى. ءبىز وزبەكستاننىڭ تاشكەنت, سامارقانت, حيۋا سياقتى قالالارىنا سان رەت ساپار شەكتىك. وسى ەلدىڭ تۇركىمەنستانمەن تۇيىسەتىن, شەكارالىق ايماقتارىنداعى قانداستارىمىزبەن دە كەزدەستىك. ونداعى قازاقتار ءبىزدى قۇشاق جايا قارسى الدى. كوپ مەملەكەتتەردە بولدىم, كوپ ەلدىڭ قازاعىمەن كەزدەستىم. قازاق – كايدا جۇرسە دە قازاق. نيەتى مەن كەڭ پەيىلى وزگەرمەيدى.
– 1928 جىلعى رەسمي ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەر بويىنشا, وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە جارتى ميلليوننان استام, ياعني 602 611 ادامنىڭ قازاق بولعانىن دا وسى كىتاپتان وقىپ بىلدىك.
– بۇل كىتاپتا وتە قىزىقتى, اسا ماڭىزدى ارحيۆتىك ماتەريالدار جەتكىلىكتى. كىتاپتىڭ ءمانى دە سوندا – وندا وزبەكستان مەن قاراقالپاق ەلىندەگى ارحيۆتەردە, حيۋادا ساقتالعان قازاقتارعا قاتىستى قۇجاتتار, ءمالىمەتتەر جەتكىلىكتى. بىزگە قيىن بولعانى –1925 جىلدارى مەملەكەتتىك اۋماقتىق بولۋلەر جۇرگىزىلگەن كەزدە قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرى وزبەكستاندا, وزبەكستاننىڭ ءبىر بولىگى قازاقستاندا قالعانى. وسىدان كەلىپ كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر تۋىندايدى. ءمالىمەتتەردى سالىستىرعاندا, قازاقتاردىڭ ناقتى سانى مەن ءوسۋىن باقىلاۋدا كوپتەگەن قيىندىقتار كەزدەستى. سول كەزدە حالىق ساناعى دا دۇرىس جۇرگىزىلمەگەنىن ەسكەرمەي كەتۋگە بولمايدى. قىستاۋدا وتىرعان قازاقتار, شالعايدا تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىز تۇگەل حالىق ساناعىنا ىلىكپەگەن.
بۇل ەڭبەكتە قازىرگى وزبەكستاندا تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدى عانا ەمەس, حاندىقتار كەزىندەگى قازاقتار جايلى دا زەرتتەدىك. ماسەلەن, بۇقارادا تۇراتىن قازاقتار سوندا تۇراتىن قازاق اۆتونومياسىن اشۋعا ارەكەت جاساعان. مۇنداي ماسەلە ءبىر ەلدى مەكەندى تەك قازاقتار الىپ جاتقاندا عانا كوتەرىلەدى. تاشكەنتتە دە سولاي بولعان. بىراق, ماسكەۋ رۇقسات بەرمەگەن ەكەن.
– وتكەن جىلى فرانتسيا ارحيۆىنەن قازاقتار جايلى دەرەكتەر تاپقانىڭىزدان دا حاباردارمىز.
– وسى قۇجاتتاردا ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەن قازاقتار فرانتسۋزدارمەن بىرىگىپ, فاشيستەرگە قارسى كۇرەسكەنى ايتىلادى. بىزدە فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىندە, تۋلۋزا ايماعىندا قازاقتاردىڭ فرانتسۋزدارعا قوسىلىپ, نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسىلاسقانى تۋرالى ءمالىمەتتەر بولعان. بۇل تۋرالى ءتىپتى احمەت بەكتاەۆ ەستەلىك كىتاپ تا جازعان. ودان كەيىن فرانتسياداعى قازاقستان ەلشىلىگىندە قىزمەت ىستەگەن باقىت سىزدىققىزى دا ەكى كىتابىندا وسىنداي فاكتىلەردى كەلتىرەدى. مۇنىڭ ءبارى ەستەلىك تۇرىندە بولدى دا, ول ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن قۋاتتالماعان-دى. ءبىزدىڭ ەلشىلىكتەگى ازاماتتار بۇل ماسەلە تۋرالى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ولار فرانتسۋز عالىمدارىمەن بايلانىسىپ, وسى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋگە كوپ ىقپال ەتتى. بىراق, ەشكىم وسى ەلدىڭ ارحيۆىنە باس سۇقپاپتى. سوندىقتان مەن بۇل ماسەلەنى ماڭىزدى دەپ شەشتىم. بۇل باستاما ناتيجەسىز دە ەمەس. وسى ەلدىڭ باسقا ارحيۆتەرىمەن بايلانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ال فرانتسيانىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنەن بۇل مۇراعاتتاردى ەشكىم ىزدەگەن دە جوق. ونىڭ ۇستىنە ول ارحيۆ بىزدەگى سياقتى جالعىز عيمارات ەمەس. ءبۇتىن ءبىر قالاشىق. سوندىقتان بۇل ىسكە ماماندانعان تاريحشى عانا كىرىسە الادى. جانە قاجەتتى قۇجاتتاردى قالاي, قاي تۇستان تاۋىپ الۋعا بولاتىنىن بىلەدى.
– جازبا شەجىرەسى سوناۋ ءىح عاسىرلاردان باستالاتىن ەلدەردى ايتپاعاندا, قىتاي مۇراعاتتارىنان قانشاما قۇندى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن الۋعا ەلىمىزدەگى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن بىلەمىز. ەندى عالىم رەتىندە قانداي ماقساتتارىڭىز بار؟
– قازىر ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى ءۇندىستاننىڭ نيۋ-دەليدەگى ارحيۆىنە بارۋ. وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ وزىندە, كاشميردە قازاقتارعا قاتىستى كوپتەگەن عىلىمي قۇجاتتار بار. ەكىنشىدەن, قالاي بولعاندا دا فرانتسياعا ساپاردى جالعاستىرىپ, قازاقتارعا قاتىستى قۇجاتتاردى الۋ قاجەت. وعان قوسا ۇلىبريتانياعا ورالۋدىڭ دا ماڭىزى زور. بۇل ەلدەگى مەن جۇمىس ىستەگەن ارحيۆتەردى الدە دە «قازا ءتۇسۋ» كەرەك.
ەگەر قىتاي مەملەكەتى ءوز مۇراعاتتارىندا ءارى قاراي زەرتتەۋ, ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا رۇقسات بەرسە, عالامات بولار ەدى. العاشقى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا قىتايدىڭ بەيجىڭدەگى ءبىرىنشى ارحيۆىمەن كەلىسىمگە كەلگەنىن بىلەسىزدەر. مۇندا قازاق-قىتاي ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارى تۋرالى قۇجاتتار وتە كوپ. جانە بىزدە وسى ەلدە تۇراتىن قازاقتار تۋرالى مۇراعاتتىق ءمالىمەتتەردى جيناستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. تۇركيادان دا وسمان يمپەرياسى كەزىندەگى, انكاراداعى, التايكويدەگى نيدەدە ءوز تاريحىمىزعا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردى تابۋعا بولار ەدى. ىستامبۇلداعى توپقاپىدا دا ءبىراز دۇنيەلەر بار.
– وسى ساۋاپتى ساپارلاردى جۇزەگە اسىرۋعا, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا كىمدەر جانە قانداي مەكەمەلەر ىقپال ەتە الادى؟
– مەنىڭشە, دياسپورولوگيا بويىنشا نەمەسە ەتنوستىق ساياساتقا بايلانىستى ارناۋلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ قاجەت. وسىنى 15 جىلدان بەرى جازىپ, كوتەرىپ ءجۇرمىز. ويتكەنى, ەتنوستىق ساياسات تەك قانا دياسپورا مەن يررەدەنتانى قاراستىرمايدى. ماسەلەن, يررەدەنتاعا رەسەي, وزبەكستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرىندە, اتا-بابالارىنىڭ جەرىندە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدى جاتقىزۋعا بولادى. دياسپورا – ەلدەن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قونىس اۋدارعاندار. جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 129 ۇلىستىڭ وكىلدەرى تۇرىپ جاتقانىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
اماندىق بولسا, بۇگىن باستالاتىن عىلىمي ماجىلىستە قازىرگى ەتنوستىق جانە ميگراتسيوندىق ۇدەرىستەرگە, ەتنوستىق ساياسات پەن ەتنوستىق الەۋمەتتىك شيەلەنىستەرگە قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى تالقىلايتىن بولامىز. وسى كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماس ءۇشىن ەتنوشيەلەنىستەردىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسىن ساراپتاپ كورمەكپىز. ماسەلەن, قازاقستان تاجىريبەسى ارقىلى ورتالىق ازياداعى ۇلتتارعا, قازاقتارعا قاتىستى ساياساتتى زەرتتەۋ قىزىقتى عانا ەمەس, ءمۇددەلى دە ءىس. قازاقتار الەمنىڭ 40-قا جۋىق ەلىندە تۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, قىزمەت دارەجەسى, كاسىبي ماشىقتارى دا ءارتۇرلى. وسىنىڭ ءبارىن سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەيتىن جوبانى قولعا الىپ وتىرمىز. بۇل ىستە بىزگە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ كوپ جاردەم بەرىپ ءجۇر.
قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتار تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتسا دا, ورتالىق ازيادا ەتنوستىق شيەلەنىستەر ارا-تۇرا ورىن الىپ جاتقانىن جوققا شىعارماۋ قاجەت. سوندىقتان دا, وسى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ, الدىن الۋ ءبىز ءۇشىن قاي كەزدە دە وزەكتى. قازاقستاننىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى باعىتىمىزدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتىپ بەردى. قازىر دۇنيە ءجۇزى ەلدەرى قازاقستانمەن ساناسادى, ارقا سۇيەيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي,
الماتى.
– عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعىم اكەممەن دە بايلانىستى بولسا كەرەك. مالباعار مەڭدىقۇلوۆ ساۋلەت ونەرىن جاڭاشا جاڭعىرتقان ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بولدى. بىرىنشىدەن, ول كىسىنىڭ ءوزى ورىنبور قازاعى ەدى. بالا كۇنىمنەن-اق ورىنبور اتا-بابالارىمىزدان قالعان جەر ەكەنىن بىلەتىنمىن. جانە ول نەگە وزگە مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە ەكەنىن تۇسىنە الماي باسىم قاتاتىن. سوندىقتان بولار, العاشقى عىلىمي ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىم دا ورىنبور گۋبەرنياسى قازاقتارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءجانە ساياسي ماسەلەلەرىنە ارنالدى.
مەنى عىلىمعا جەتەلەگەن ءبىرىنشى سەبەپ وسى بولسا, ەكىنشىدەن ماعان دۇنيە ءجۇزىندە قانشا قازاق تۇراتىنىن ءبىلۋ قىزىقتى بولدى. جانە بۇل كەڭەس وكىمەتى قۇرعان «قۇرساۋلى شىلتەرگە» دە بايلانىستى. ءبىز ەشقايدا شىعا العان جوقپىز. بىزگە دە ەشكىم كەلە المادى... تەك ساۋساقپەن سانارلىق ادامدار عانا شەت مەملەكەتتەرگە بارا الدى. سونىڭ ءبىرى – مەنىڭ اكەم مالباعار مەڭدىقۇلوۆ ەدى.
ايتقانداي, اكەم 1960 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنا بارعاندا, نيۋ-يورك قالاسىنان تاكسي جۇرگىزۋشى قازاقتى كەزدەستىرىپتى. اكەم وسىنى اسەرلەنىپ ايتىپ كەلگەنى ەسىمدە. شەت مەملەكەتتە جۇرسە دە ول اكەمنىڭ قازاق ەكەنىن ءبىلىپ, جىلاپ كورىسكەن ەكەن.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, سودان كەيىن 1994 جىلى مەنىڭ دە نيۋ-يورك قالاسىنا جولىم ءتۇسىپ, سوندا ەكى قازاقپەن كەزدەستىم. سونىڭ ءبىرى – كۇنتۋعان بازىلبەك دەگەن كىسى ەدى. سوندا ول: «1960 جىلى اقش-قا ءبىر قازاق كەلىپ ەدى. قازاقستاندا لاۋازىمدى قىزمەت اتقاراتىن, سونداي ءبىر زيالى ادام ەدى» دەپ ەسكە الدى. مەن سول ارادا ونىڭ اڭگىمەسىن ءۇزىپ, سومكەمنەن اكەمنىڭ سۋرەتىن شىعارىپ كورسەتىپ ەدىم, تاني كەتتى.
– عاجايىپ وقيعا عوي!
– عاجايىپ وقيعا! ارادا 34 جىل وتسە دە امەريكالىق قازاق مەنىڭ اكەمدى ۇمىتپاعان ەكەن.
– وسىلاي قاراي كەلە جاتىپ, ەكى وقيعا ەسىمە ءتۇستى. ءبىرىنشىسى, 1998 جىلى ەلباسى ءوز بايانداماسىندا جاس عالىم گۇلنارا مەڭدىقۇلوۆانىڭ, ياعني ءسىزدىڭ «يستوريچەسكيە سۋدبى كازاحسكوي دياسپورى. پرويسحوجدەنيە ي رازۆيتيە» دەگەن ەڭبەگىڭىزدى ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن...
– بۇل كىتاپ ماسەلەسىندە الدىمەن اكادەميك ماناش قوزىباەۆ كومەكتەسكەنىن ايتۋىم كەرەك. تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان كەزدە شەت مەملەكەتتەردەگى قانداستارىمىزدى ىزدەستىرە باستادىق. ولار ءوز ەرىكتەرىمەن شەكارا اسىپ, اتاجۇرتتان قول ۇزگەن جوق قوي. قازاق دالاسى تالاي تاۋقىمەتتى باسىنان كەشتى. رەسەيدە قالعان قازاقتاردى ايتپاعاندا, قىتاي مەملەكەتىندە دە ميلليوننان استام قازاق تۇراتىنىن ءبىلىپ وتىردىق. 1990 جىلداردى ەسكە الىپ قاراساڭىز, كوپتەگەن ادامدار ءبىزدىڭ مەملەكەت رەتىندە ەڭسەمىزدى تىكتەيتىنىمىزگە, قازاق دياسپورولوگياسىنا قاتىستى عىلىمي ماتەريالداردىڭ كوبەسىن سوگە الاتىنىمىزعا سەنە قويعان جوق. بۇل ءۇشىن وراسان زور قاراجات, قاجىر-قايرات كەرەك بولدى. سول تۇستا ماعان سەنگەن ادامداردىڭ ءبىرى – اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ەدى. ول كىسى ماعان جىگەر بەرىپ, قولداپ وتىردى. ءبىز كوپتەگەن حالىقارالىق عىلىمي گرانتتاردى جەڭىپ الدىق. ونىڭ ىشىندە امەريكالىق گرانت تا بولدى. جوعارىداعى كىتاپ مىنە, سونىڭ نەگىزىندە شىقتى.
– ەسكە تۇسكەن ەكىنشى وقيعا, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ كەڭسەسىنە جول ءتۇسىپ بارا قالعاندا, ءسىزدىڭ وزبەكستانداعى قازاقتار جايلى زەرتتەۋ كىتابىڭىزدىڭ تۇساۋكەسەرىنە تاپ كەلگەن ەدىك...
– قازاق ۇلتىنىڭ تولايىم ءبىر بولىگىنە وسى ەلدىڭ ءدامى مەن توپىراعى بۇيىرىپ وتىر عوي. بۇل عىلىمي ەڭبەكتى قالىبەك قوبىلاندينمەن بىرىگىپ جاسادىق. ونىڭ ۇستىنە بىزگە وزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ بۇگىنگىسى مەن ەرتەڭىن تاريحي تۇرعىدا تارازىلاپ شىعۋ قىزىقتى بولدى. ءبىز وزبەكستاننىڭ تاشكەنت, سامارقانت, حيۋا سياقتى قالالارىنا سان رەت ساپار شەكتىك. وسى ەلدىڭ تۇركىمەنستانمەن تۇيىسەتىن, شەكارالىق ايماقتارىنداعى قانداستارىمىزبەن دە كەزدەستىك. ونداعى قازاقتار ءبىزدى قۇشاق جايا قارسى الدى. كوپ مەملەكەتتەردە بولدىم, كوپ ەلدىڭ قازاعىمەن كەزدەستىم. قازاق – كايدا جۇرسە دە قازاق. نيەتى مەن كەڭ پەيىلى وزگەرمەيدى.
– 1928 جىلعى رەسمي ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەر بويىنشا, وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە جارتى ميلليوننان استام, ياعني 602 611 ادامنىڭ قازاق بولعانىن دا وسى كىتاپتان وقىپ بىلدىك.
– بۇل كىتاپتا وتە قىزىقتى, اسا ماڭىزدى ارحيۆتىك ماتەريالدار جەتكىلىكتى. كىتاپتىڭ ءمانى دە سوندا – وندا وزبەكستان مەن قاراقالپاق ەلىندەگى ارحيۆتەردە, حيۋادا ساقتالعان قازاقتارعا قاتىستى قۇجاتتار, ءمالىمەتتەر جەتكىلىكتى. بىزگە قيىن بولعانى –1925 جىلدارى مەملەكەتتىك اۋماقتىق بولۋلەر جۇرگىزىلگەن كەزدە قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرى وزبەكستاندا, وزبەكستاننىڭ ءبىر بولىگى قازاقستاندا قالعانى. وسىدان كەلىپ كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر تۋىندايدى. ءمالىمەتتەردى سالىستىرعاندا, قازاقتاردىڭ ناقتى سانى مەن ءوسۋىن باقىلاۋدا كوپتەگەن قيىندىقتار كەزدەستى. سول كەزدە حالىق ساناعى دا دۇرىس جۇرگىزىلمەگەنىن ەسكەرمەي كەتۋگە بولمايدى. قىستاۋدا وتىرعان قازاقتار, شالعايدا تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىز تۇگەل حالىق ساناعىنا ىلىكپەگەن.
بۇل ەڭبەكتە قازىرگى وزبەكستاندا تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدى عانا ەمەس, حاندىقتار كەزىندەگى قازاقتار جايلى دا زەرتتەدىك. ماسەلەن, بۇقارادا تۇراتىن قازاقتار سوندا تۇراتىن قازاق اۆتونومياسىن اشۋعا ارەكەت جاساعان. مۇنداي ماسەلە ءبىر ەلدى مەكەندى تەك قازاقتار الىپ جاتقاندا عانا كوتەرىلەدى. تاشكەنتتە دە سولاي بولعان. بىراق, ماسكەۋ رۇقسات بەرمەگەن ەكەن.
– وتكەن جىلى فرانتسيا ارحيۆىنەن قازاقتار جايلى دەرەكتەر تاپقانىڭىزدان دا حاباردارمىز.
– وسى قۇجاتتاردا ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەن قازاقتار فرانتسۋزدارمەن بىرىگىپ, فاشيستەرگە قارسى كۇرەسكەنى ايتىلادى. بىزدە فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىندە, تۋلۋزا ايماعىندا قازاقتاردىڭ فرانتسۋزدارعا قوسىلىپ, نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسىلاسقانى تۋرالى ءمالىمەتتەر بولعان. بۇل تۋرالى ءتىپتى احمەت بەكتاەۆ ەستەلىك كىتاپ تا جازعان. ودان كەيىن فرانتسياداعى قازاقستان ەلشىلىگىندە قىزمەت ىستەگەن باقىت سىزدىققىزى دا ەكى كىتابىندا وسىنداي فاكتىلەردى كەلتىرەدى. مۇنىڭ ءبارى ەستەلىك تۇرىندە بولدى دا, ول ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن قۋاتتالماعان-دى. ءبىزدىڭ ەلشىلىكتەگى ازاماتتار بۇل ماسەلە تۋرالى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ولار فرانتسۋز عالىمدارىمەن بايلانىسىپ, وسى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋگە كوپ ىقپال ەتتى. بىراق, ەشكىم وسى ەلدىڭ ارحيۆىنە باس سۇقپاپتى. سوندىقتان مەن بۇل ماسەلەنى ماڭىزدى دەپ شەشتىم. بۇل باستاما ناتيجەسىز دە ەمەس. وسى ەلدىڭ باسقا ارحيۆتەرىمەن بايلانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ال فرانتسيانىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنەن بۇل مۇراعاتتاردى ەشكىم ىزدەگەن دە جوق. ونىڭ ۇستىنە ول ارحيۆ بىزدەگى سياقتى جالعىز عيمارات ەمەس. ءبۇتىن ءبىر قالاشىق. سوندىقتان بۇل ىسكە ماماندانعان تاريحشى عانا كىرىسە الادى. جانە قاجەتتى قۇجاتتاردى قالاي, قاي تۇستان تاۋىپ الۋعا بولاتىنىن بىلەدى.
– جازبا شەجىرەسى سوناۋ ءىح عاسىرلاردان باستالاتىن ەلدەردى ايتپاعاندا, قىتاي مۇراعاتتارىنان قانشاما قۇندى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن الۋعا ەلىمىزدەگى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن بىلەمىز. ەندى عالىم رەتىندە قانداي ماقساتتارىڭىز بار؟
– قازىر ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى ءۇندىستاننىڭ نيۋ-دەليدەگى ارحيۆىنە بارۋ. وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ وزىندە, كاشميردە قازاقتارعا قاتىستى كوپتەگەن عىلىمي قۇجاتتار بار. ەكىنشىدەن, قالاي بولعاندا دا فرانتسياعا ساپاردى جالعاستىرىپ, قازاقتارعا قاتىستى قۇجاتتاردى الۋ قاجەت. وعان قوسا ۇلىبريتانياعا ورالۋدىڭ دا ماڭىزى زور. بۇل ەلدەگى مەن جۇمىس ىستەگەن ارحيۆتەردى الدە دە «قازا ءتۇسۋ» كەرەك.
ەگەر قىتاي مەملەكەتى ءوز مۇراعاتتارىندا ءارى قاراي زەرتتەۋ, ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا رۇقسات بەرسە, عالامات بولار ەدى. العاشقى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا قىتايدىڭ بەيجىڭدەگى ءبىرىنشى ارحيۆىمەن كەلىسىمگە كەلگەنىن بىلەسىزدەر. مۇندا قازاق-قىتاي ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارى تۋرالى قۇجاتتار وتە كوپ. جانە بىزدە وسى ەلدە تۇراتىن قازاقتار تۋرالى مۇراعاتتىق ءمالىمەتتەردى جيناستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. تۇركيادان دا وسمان يمپەرياسى كەزىندەگى, انكاراداعى, التايكويدەگى نيدەدە ءوز تاريحىمىزعا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردى تابۋعا بولار ەدى. ىستامبۇلداعى توپقاپىدا دا ءبىراز دۇنيەلەر بار.
– وسى ساۋاپتى ساپارلاردى جۇزەگە اسىرۋعا, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا كىمدەر جانە قانداي مەكەمەلەر ىقپال ەتە الادى؟
– مەنىڭشە, دياسپورولوگيا بويىنشا نەمەسە ەتنوستىق ساياساتقا بايلانىستى ارناۋلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ قاجەت. وسىنى 15 جىلدان بەرى جازىپ, كوتەرىپ ءجۇرمىز. ويتكەنى, ەتنوستىق ساياسات تەك قانا دياسپورا مەن يررەدەنتانى قاراستىرمايدى. ماسەلەن, يررەدەنتاعا رەسەي, وزبەكستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرىندە, اتا-بابالارىنىڭ جەرىندە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدى جاتقىزۋعا بولادى. دياسپورا – ەلدەن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قونىس اۋدارعاندار. جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 129 ۇلىستىڭ وكىلدەرى تۇرىپ جاتقانىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
اماندىق بولسا, بۇگىن باستالاتىن عىلىمي ماجىلىستە قازىرگى ەتنوستىق جانە ميگراتسيوندىق ۇدەرىستەرگە, ەتنوستىق ساياسات پەن ەتنوستىق الەۋمەتتىك شيەلەنىستەرگە قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى تالقىلايتىن بولامىز. وسى كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماس ءۇشىن ەتنوشيەلەنىستەردىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسىن ساراپتاپ كورمەكپىز. ماسەلەن, قازاقستان تاجىريبەسى ارقىلى ورتالىق ازياداعى ۇلتتارعا, قازاقتارعا قاتىستى ساياساتتى زەرتتەۋ قىزىقتى عانا ەمەس, ءمۇددەلى دە ءىس. قازاقتار الەمنىڭ 40-قا جۋىق ەلىندە تۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, قىزمەت دارەجەسى, كاسىبي ماشىقتارى دا ءارتۇرلى. وسىنىڭ ءبارىن سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەيتىن جوبانى قولعا الىپ وتىرمىز. بۇل ىستە بىزگە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ كوپ جاردەم بەرىپ ءجۇر.
قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتار تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتسا دا, ورتالىق ازيادا ەتنوستىق شيەلەنىستەر ارا-تۇرا ورىن الىپ جاتقانىن جوققا شىعارماۋ قاجەت. سوندىقتان دا, وسى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ, الدىن الۋ ءبىز ءۇشىن قاي كەزدە دە وزەكتى. قازاقستاننىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى باعىتىمىزدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتىپ بەردى. قازىر دۇنيە ءجۇزى ەلدەرى قازاقستانمەن ساناسادى, ارقا سۇيەيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي,
الماتى.
