«وقىتۋ باعدارلامالارىن سىني ويلاۋ قابىلەتىن جانە ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەت» پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان
بۇگىندە بالالاردىڭ دارىندىلىعىنا مۇددەلىلىك وتە جوعارى, ويتكەنى, قوعامعا بىرەگەي, شىعارماشىل تۇلعالار قاجەت. جاڭالىق اشۋعا, بولمىستىڭ ەڭ سىرلى قۇپيالارىن ۇعىنۋعا قۇشتارلىق مەكتەپ تابالدىرىعىنان باستاۋ الادى. سول سەبەپتى, عىلىمنىڭ جانە تەحنيكانىڭ ءتۇرلى سالاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنداردىڭ بارلىعىن مەكتەپتەن باستاپ انىقتاۋ, ولاردىڭ جوسپارلارى مەن ارماندارىن ءجۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋ, وقۋشىلارعا عىلىمداعى ىزدەنىس جولىن كورسەتۋ, وزدەرىنىڭ قابىلەتتەرىن ومىردە تولىعىراق اشا بىلۋگە كومەكتەسۋ ماڭىزدى. «دارىندىلىق» تەرمينى نەنى ءبىلدىرەدى؟ دارىندى ادامدار تۋرالى كوبىنەسە ولاردا «ۇشقىن» بار دەپ جاتادى, الايدا, وسى ۇشقىننان جالىن لاۋلاپ جانۋ ءۇشىن ەداۋىر كۇش سالۋ قاجەت. ءداستۇرلى وقىتۋ بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ جەكە ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بولمايدى, سوندىقتان دارىندى وقۋشى نازاردان تىس قالىپ قويادى. وقۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعى, تانىمپازدىق قاجەتتىلىگى, اسىرەسە, جوعارى سىنىپتاردا بىرتە-بىرتە باسىلا بەرەدى, سەبەبى, دارىندى بالا تانىمدىق دامۋىنىڭ دەڭگەيى بويىنشا ءوزىنىڭ قۇرداستارىنان الدا بولادى. دارىندى وقۋشىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قارقىنى باسقا وقۋشىلارمەن سالىستىرعاندا وتە شاپشاڭ. ەڭ الدىمەن, سىنىپتاعى وقۋشىلاردىڭ جەكە ەرەكشەلىكتەرىن زەردەلەپ الۋ ماڭىزدى. سودان سوڭ ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ءبىرىنشىسى, بالالارمەن ءارتۇرلى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋ. ءارتۇرلى دەڭگەيلىك تاپسىرمالار قولدانۋ (ۇيرەتۋ جانە باقىلاۋ). وقۋشىنىڭ ءوزىن جانە ءوزىنىڭ سىنىپتاستارىن باعالاي الۋى, «3», «4» جانە «5» باعالارىنا ءسايكەس نەنى ءبىلۋى قاجەت ەكەندىگىن ءتۇسىنۋى كەرەك. I دەڭگەي – وقۋلىقتا مازمۇندالعان نەمەسە مۇعالىم كورسەتىپ بەرگەن رەتتە وقۋشىلاردىڭ بىلىمدەرىن جاڭعىرتۋعا بەرىلەتىن تاپسىرمالار («3» باعا). II دەڭگەي – قايتالاناتىن وقىتۋ جاعدايىندا ءبىلىمىن جانە داعدىلارىن ۇلگى بويىنشا قولدانۋعا ارنالعان تاپسىرمالار («4» باعا). III دەڭگەي – جاڭا وقۋ جاعدايىندا ءبىلىمىن جانە داعدىلارىن قولدانۋعا ارنالعان شىعارماشىلىق تاپسىرمالار («5» باعا). ءارتۇرلى دەڭگەيلىك تاپسىرمالاردى تەك ساباقتا عانا ەمەس, ءۇي تاپسىرماسى تۇرىندە قولدانۋ قاجەت. ەكىنشىسى, ءوز بەتىمەن جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتۋ. وقۋلىقپەن, قوسىمشا ادەبيەتپەن ءوز بەتىمەن ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە ۇيرەتۋ, زەرتتەۋ جۇمىسىن وتكىزۋ. ءۇشىنشىسى, زەرتتەۋ جۇمىسىنا ءۇيرەتۋ. زەرتتەۋ ەلەمەنتتەرى بار تاپسىرمالار, دامىتۋشى تاپسىرمالار قولدانۋ. ونداي تاپسىرمالاردى سىنىپتىڭ بارلىق وقۋشىلارىنا قوسىمشا تاپسىرما رەتىندە ۇسىنۋعا بولادى, الايدا, دارىندى بالالار ءۇشىن بۇل تاپسىرمالار مىندەتتى بولۋى ءتيىس (ونداي تاپسىرمالاردى ورىنداۋ «5» بالمەن باعالانادى, ەگەر وقۋشى قاتە جىبەرگەن بولسا باعا قويىلمايدى.) وقۋشىلارعا جۇيەلى تۇردە شىعارماشىلىق جۇمىستار ۇسىنىپ وتىرۋ: ەسەپ, ءمان قۇرۋ, سوزجۇمباق, رەبۋس, اناگرامما. بۇل باعىتتا جوبالاردى جاساقتاۋ كوپ مۇمكىندىك بەرەدى. جوبانىڭ تاقىرىبىن تاڭداۋ زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلارعا پايدالى بولۋى قاجەت. تاقىرىبى قاتىسۋشىلارعا قىزىقتى بولعانى ءجون. ونىڭ تۇسىنىكتى جانە دە ماسەلەسى بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس بولۋى قاجەت – ىنتا مەن مۇمكىندىكتىڭ بايلانىسۋى (قاجەتتى قۇرالدار مەن ماتەريالداردىڭ بولۋىن ەسكەرۋ قاجەت). بالا ءوزىن تابىستى سەزىنۋى ءۇشىن العا قويعان ماقساتقا جەتكىزەتىن جولداردى تابۋىنا كومەكتەسكەن دۇرىس. وقۋشىلاردى العان اقپاراتتارىن تالداۋعا ءۇيرەتۋ, ماڭىزدىسىن ايىرىپ الىپ, قوسالقىسىن الىپ تاستاۋ. ناتيجەنى ۇسىنۋ. بۇل ەلەكتروندى پرەزەنتاتسيا نەمەسە قۇجات, ماكەت, كىتاپشالار ءتۇرىندە بولۋى مۇمكىن. الايدا, ەڭ باستىسى – قورعاۋ. قورعاۋ – زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ءتاجى. بۇل كوپشىلىكتى قاجەت ەتەدى. كوپشىلىك الدىندا قورعاۋ العان اقپاراتتى مازمۇنداۋعا ءۇيرەتەدى, وزگە پىكىرلەردى بىلەدى, ءوز كوزقاراسىن دالەلدەۋگە ۇيرەتەدى. باستاپقى كەزەڭدەردە جوبانى قورعاۋ سىنىپتا وتكىزىلەدى. ەڭ قىزىقتى ءجانە ەڭ جاقسى جۇمىستار مەكتەپ كونفەرەنتسيالارىنا جىبەرىلەدى. زەرتتەۋ جۇمىسى وقۋعا ىنتالاندىرادى, وعان شىعارماشىلىق سيپات بەرەدى ءجانە وسىلايشا وقۋشىلاردى ءوزىنىڭ تانىمدىق قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا, شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋعا ىنتالاندىرادى. دارىندى بالالارمەن جۇمىس ءجۇرگىزۋدە ساباق ۇستىندە جانە ساباقتان تىس ۋاقىتتا جەكە جۇمىسقا ماڭىز بەرىلەدى. وقۋشىلار ساباق ۇستىندە ءوز بەتىمەن تاپسىرما ورىنداپ جاتقان كەزدە جەكەلەگەن وقۋشىلارمەن جۇمىس جۇرگىزۋگە بولادى. الايدا, بۇل جەتكىلىكسىز. وقۋشىلاردى وليمپياداعا ماقساتتى دايىنداۋ ءۇشىن قوسىمشا ساباقتاردا, فاكۋلتاتيۆتەردە, ءۇيىرمەلەردە نەمەسە قوسىمشا ادەبيەتتەر بويىنشا ءوز بەتىنشە وقۋ ءۇشىن وليمپيادا تاپسىرمالارىنىڭ ءارتۇرلى ۇلگىلەرىن بەرۋگە بولادى. ولار: لوگيكالىق ەسەپتەر, ماتەماتيكالىق رەبۋستار, ينۆاريانتتار, ديريحلە ءپرينتسيپى, گەومەتريالىق ەسەپتەر, اريفمەتيكالىق ەسەپتەر, ءماتىندى ەسەپتەر, سوڭىنان شىعارىلاتىن, قۇيۋعا ارنالعان, ولشەۋگە ارنالعان, قوزعالىسقا, ۇتىمدى جاعدايلار ەسكەرىلەدى. وقۋشىلارمەن, ونىڭ ىشىندە دارىندى بالالارمەن جەكە جۇمىستار جۇرگىزۋگە ساباق ۇستىندە جانە ساباقتان تىس ۋاقىتتا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قولدانۋ قوسىمشا ءمۇمكىندىكتەر بەرەدى. CD-ديسكىلەردە دايىن, سونىمەن قاتار, مۇعالىمنىڭ ءوزى نەمەسە وقۋشىلار دايىنداعان رەسۋرستار قولدانۋ, وقۋشىلارعا وڭتايلى قارقىنمەن جۇمىس ىستەۋگە, كۇردەلىلىگى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى, ونىڭ ىشىندە, دامىتۋشى جانە زەرتتەۋ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, باقىلاۋ ءوز ۋاقىتىندا جۇرگىزىلىپ تۇرادى. وقۋشىلاردىڭ ماتەماتيكالىق دايىندىعىن كوتەرۋگە عالامتوردى پايدالانۋ اسا كوپ مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. دارىندى بالالارمەن جۇمىس ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن مىقتى وقۋشىلارمەن جۇمىس جۇرگىزۋگە قوسىمشا ساعاتتار ءبولۋ قاجەت. بارلىق مۇعالىمدەر سياقتى مەن دە دارىندى وقۋشىلاردى انىقتاپ, ولاردىڭ قابىلەتتەرىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزەمىن. دارىندى بالالاردىڭ پورترەتىمەن ءوز وقۋشىلارىمدى سالىستىرىپ, قايسى بولماسىن بارلىق بالالاردىڭ نەگىزىنەن ءبىر سالادا قابىلەتى بار ەكەنىن كورەمىن. شالۆا اموناشۆيلي ايتقانداي, «ءار بالادا – كۇن بار, تەك وعان جارىق بەرۋگە ءمۇمكىندىك بەرىڭدەر». قازىرگى زاماناۋي جانە ءداستۇرلى وقىتۋ تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ, ساباق ۇستىندە جانە ساباقتان تىس ۋاقىتتا بۇل بالالارمەن ماتەماتيكالىق باعىتتا جۇمىس ءجۇرگىزەمىن. وقىتۋ ۇدەرىسى ساباقتا جايلى جاعداي جانە جاقسى جۇمىس ميكروكليماتىنان قۇرىلادى. نەگىزگى تاقىرىپتاردى وقۋ بارىسىندا بالالارعا ەسەپتەردى ءتۇرلى جولدارمەن شىعارۋ, ەرەكشە ەسەپتەر شىعارۋ تاپسىرىلادى. وڭتايلى تاسىلدەرىن تاڭداپ الىپ وسى ەسەپتەردىڭ شەشىلۋىن تالدايمىز. مۇعالىمنىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى – بالالاردى ويلاۋعا ۇيرەتۋ. سول سەبەپتى, وقۋشىلاردىڭ زەرتتەۋ قىزمەتى ءپان بويىنشا سىنىپتان تىس جۇمىستىڭ ەڭ ءساتتى تۇرلەرىنىڭ بىرىنەن سانالادى. ماتەماتيكادان زەرتتەۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا ءبىز اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قولدانامىز. مەنىڭ ويىمشا, مەكتەپتە زەرتتەۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا مۇعالىمنىڭ شەشۋىنە تۋرا كەلەتىن ەڭ كۇردەلى ماسەلە – زەرتتەۋ ءۇشىن قىزىقتى تاقىرىپتار تابۋ. وقۋشىنىڭ ءوزى زەرتتەيتىن تاقىرىپتى تاڭداپ, تاۋىپ الۋى مۇعالىمگە ارمان. كەز كەلگەن بالانىڭ دامۋى, ونىڭ ىشىندە دارىندى بالانىڭ دامۋى دا, تەك مەكتەپ جۇمىسىمەن انىقتالمايدى جانە انىقتالماۋى ءتيىس. بۇعان وتباسى دا مۇددەلى بولعانى ابزال. سىنىپتا اتا-انالارمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار جۇيەسى قالىپتاسقان. اتا-انالار ءبىزدىڭ گيمنازيا ءومىرىنە تانىمدىق, شىعارماشىلىق ءجانە سپورتتىق ءىس-شارالار ارقىلى قاتىسادى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, دارىندى بالالاردى وقىتۋدا پروبلەمالار جانە ىسكە اسىرىلماعان مۇمكىندىكتەر بار. دارىندى بالالارمەن كوپ جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەي كەلە, بالالار تالانتىنىڭ ءدانى قۇنارلى توپىراققا تۇسكەنى وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل رەتتە وقۋشى مۇمكىندىگىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاساي الاتىن اقىلدى, زەيىندى ۇستازدىڭ ءرولى جوعارى بولماق. گۇلفايرۋز بيسەنعاليەۆا, اتىراۋ وبلىستىق دارىندى بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتىق مەكەمەسى بار ۇلتتىق گيمنازيا مۇعالىمى سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
