بەتپە-بەت

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي استانادا وتكەن ۇلكەن جيىنعا قاتىسۋشىلار باس شاھارىمىزدىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارمانسىز ارالادىق. اسىرەسە, حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سۇلتان كار­توەۆ پەن بەلگىلى جۋرناليست راۋشان نۇع­مان­بەكوۆا ۇشەۋمىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسىندا بولعانىمىز ەسىمدە قالدى. ءبارىمىزدىڭ كوزىمىزگە وتتاي باسىلعانى – سونداعى شىنى سورەنىڭ استىندا تۇرعان «تۇڭعىش» دەپ اتالاتىن قازاق عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى كىتاپ ەدى. مۇقابادا سۋرەتى باسىلعان كەلبەتتى دە قايسار قانداسىمىز جونىندە مۇنداي جيناقتىڭ بارىن بۇرىن بىلمەگەن ەكەنبىز. انىقتاماسىن وقىدىق, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى, قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى تۋرالى عۇمىرنامالىق ەسسە 2004 جىلى 10 مىڭ دانامەن الماتىداعى «قۇس جولى» باسپاسىنان جارىققا شىعىپتى. كىتاپ اۆتورىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە قىزمەت ىستەيتىنىن سول جەردە راۋشاننان ەستىپ بىلدىك. سول ساپاردا ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى تۋرالى وسىنداي ەڭبەكتىڭ بارىنا قۋانىپ قايتتىق... ايتايىن دەگەنىم, باتىر تۋرالى جوعارىداعى كىتاپتى جازعان ءجۋرناليستىڭ قورجىنىندا توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى كەيىن ومىرگە كەلگەن دۇنيەلەرى بار ما ەكەن؟ بولسا باسىلىمدارىڭىزدا جاريالاساڭىزدار. وقىعىمىز كەلەدى. بولات سەرىكباەۆ, حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ سەنىمدى وكىل-دارىگەرى سەمەي قارا ايعىردىڭ وقىس كىسىنەگەنى توقتاردىڭ ۇيقىسىن شايداي اشتى. ورنىنان اتىپ تۇرىپ, جالما-جان «كاماز-كۋنگتىڭ» تەرەزەسىنەن سىرتقا ءۇڭىلدى. جىلقىلار تەبىندەي جايىلىپ ءجۇر. ساعاتىنا قارادى, تاڭعى ءتورت. ءتۇز تاعىسىنىڭ ادەتتەگى شابۋىلى باستالار ءسات تاياپ قاپتى... سەزىمتال جانۋار دا تەكتەن-تەك كىسىنەمەسە كەرەك. بەتىن تەز جۋىپ, گازعا شاي قويدى. تەرەزەدەن تاعى دا سىرتقا ءۇڭىلدى, اي تۋىپتى. جاقسىلىققا جورىدى. تۇندەلەتىپ تابان تىرەگەن بويدا كۇيمە-كولىكتى جىلقىلار تاڭ اتقانشا تەبىندەپ جايى­لىپ جاتاتىن ادىردىڭ ىعىنا اكەپ ايالداعان. قارشانانى جەرگە ءتۇسىرىپ, ىقتاسىنعا بۇرىپ قويعان. ساقاداي ساي, تىزگىنىن تارتساڭ, «ءدۇر» ەتپەككە ءازىر. …قارا ايعىر ەكىنشى رەت وسقىرىنىپ «ءتىل» قاتقاندا, جالما-جان تەرەزەگە ۇمتىلدى. الگىندەي ەمەس, اينالا الاكوبەڭ تارتىپتى. ساق جانۋار قۇيرىق جالىن كوككە شانشىپ كوتەرىپ العان. تاناۋى دەلديىپ ءۇيىردى اينالا بۇلكىلدەي جەلىسكە سالىپ, جەر تارپيدى. تەگىن ەمەس! ءا دەسەڭ اتا جونەلۋگە دايىن. بايقايدى, ءۇيىر ۇركىپ قالعان سىڭايلى, جانۋارلار قۇلاقتارىن قايشىلاپ دەگبىرى قاشقان. قارا ايعىر موينىن سوزا تاعى ءبىر وسقىرىندى... قوس اۋىز مىلتىقتى قولىنا ىلە-مىلە كۇيمە-كولىكتىڭ ەسىگىن ەپپەن اشىپ, جەرگە سەكىرىپ ءتۇستى. سەكىرىپ ءتۇستى دە, زور دوڭعالاققا يىق تىرەپ, جۇرەلەپ وتىرا قالدى. تىڭ تىڭدادى. قارا ايعىر موينىمەن مەڭزەگەن تۇسقا كوز جۇگىرتتى. تۇندە تاس قاراڭعىدا بايقاي قويماپتى, جىلقى جاتقان ادىردىڭ كۇنشىعىس بۇيىرىنە يرەلەڭدەگەن كىشكەنە جىرا قوسىلادى ەكەن. بار پالە – قاباعىن قارا تۇنەك جاپقان سول جاقتا بولسا كەرەك. ويتكەنى, قۇلاقتارىن كەزەك-كەزەك قايشىلاعان كۇللى ءۇيىردىڭ نازارى سول جاقتا. مەرگەن قارا جىراعا ءبىر, قارا ايعىرعا ءبىر كوز سالىپ, ءار قيمىلدى ءمۇلت جىبەرمەي باقىلاي باستادى. جانۋار باسىن جەرگە جەتكىزە ءيىپ, ىلە-شالا دەرەۋ كوتەرىپ الا قويدى, موينىن بۇردى, ەكى كوزى – كۇنشىعىس جاقتا. دەلديگەن تاناۋىنان ۇرعان ىستىق دەم شىڭىلتىرعا قارىلىپ بۋ بۇركيدى. ءبارى-ءبارى اپ-انىق كورىنىپ تۇر. بەتتىڭ ۇشىن شىمشىلاعان سارىشۇناق ايازدىڭ زاھارىن توقتار سول ساتتە سەزدى. اشىق دالادان ىزعارلى جەل ەسكەكتەپ ەدى, جىلى كۇيمەدەن شىققان ونىڭ دەنەسى تىتىركەندى. دەمىن ىشىنەن الىپ, تىنا قالدى. قارا جىرانىڭ اۋزىنان كولەڭكە قوزعالعانداي… وسى ەكى ارادا قارا ايعىر دا جەر تارپي اتىلىپ, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا دۇرلىگىپ شەتى سەتىنەپ ۇلگەرگەن ءۇيىردىڭ ارعى باسىنا دەيىن تۇياعىن سەرپە شاۋىپ, ويقاستاپ كەتتى. جانۋاردىڭ بۇل قىلىعىن توقتار «ەندى نە عىپ وتىرسىڭ بۇعىپ» دەگەنى دەپ ۇقتى. ۇرىمتال ءسات, جىرانىڭ قاباعى قالىڭ تۇسىن كوزدەپ قيمىلداماي قاتا قالدى. قاراڭكولەڭكەدەن كۇلگە اۋناعان اۋىل ءيتى تارىزدەنىپ دومالاپ كەلەتىن ءتۇز تاعىسىنىڭ سۇلباسىن انىق بايقادى. تاياق تاستام  جەر, شىدامادى... شۇرىپپەنى باسىپ سالدى. قوس اۋىزدىڭ اششى داۋسى تۇڭلىگى ءتۇرىلىپ ۇلگەرمەگەن جاپان دالانى جاڭعىرتىپ جىبەردى. «قاپ, تىم الىستان نوبايلاپ شۇرىپپەنى باسقانىم بەكەر-اق بولدى-اۋ. جاقىنداپ بارۋىم كەرەك ەدى…» وكىنىشتى ويمەن ارپالىسقان  بويى قارشاناعا اسىعىس وت بەردى. تاڭ اتقانشا سارىشۇناق ايازدىڭ قۇرساۋىندا سۇلق ءتۇسىپ ءبۇرىسىپ تۇرعانىنا قاراماستان سۋداي جاڭا كانادالىق «سكيدۋ-بومباردير» ەكى رەت بۇلقىنىپ بارىپ, جاپان دالانى ءدۇر سىلكىندىرىپ, «گۇر» ەتتى. كۇيمە-كولىكتى اشىق-شاشىق قالدىرماي, ەسىگىنىڭ قۇلپىن ەكى بۇرادى دا, قارشاناعا قارعىپ ءمىندى. قارا جىرانى قۋالاي ورلەدى. قاباقتاعى قاراڭعىلىق سەيىلىپ, باۋىرىنداعى قيىرشىق اق شاعىل, ەسكەك جەل ۇرلەگەن قار توزاڭىنا دەيىن اپ-انىق كورىنە باستادى. موتوردى ءسوندىرىپ, جىرانىڭ تابانىنا ءتۇسىپ, ءىز كەستى. ءبىر قاراعاندا قاتقان قىرباق قاردا ىلىك تابار بەلگى جوق ەدى, ۇڭىلە قاراپ, قورقاۋدىڭ سىرنە قارعا سالعان سوياۋداي تىرناق ءىزىن بايقادى. تورۋىلداپ جۇرگەن ءتۇز تاعىسى جالعىز بولسا, مىنا جاقتاعى قىرباق قاردىڭ ۇستىندە جوسىلا سايراپ جاتقان تىرناقتىڭ ءىزى نەسى؟ نە بولسا دا جىرانىڭ اۋزى تۇيىقتالار تۇسقا  شەيىن جوعارى ورلەپ بارۋدى ءجون ساناپ, اياعى تايعاناقتاپ ەرنەۋگە قايتا شىعىپ, قارشاناعا ورالدى. تاڭ اتتى. اينالا اپپاق. جىلقىلار شاشىراماعان قالپىندا «قالعان ءىس وزىڭە امانات, باتىر» دەگەندەي, قامسىز-قاپەرسىز سول بويى جازىققا بەت تۇزەپتى. شىركىن, قارا ايعىر سۇلۋ-اق ەكەن! قۇيرىق-جالى كۇلتەلەنىپ, سوناداي­دان ەرەكشە تۇرلەنىپ, ءۇيىرىن قورىپ شوقىراقتاپ قويادى. ءتۇز تاعىسىنىڭ ارلانى شاپسا دا بۇل ۇيىردەن شاشاۋ شىعارمايتىن تۇلپار توپتان وقشاۋ, قۇلاعىن قايشىلاپ, ساق ءجۇر. جىرانىڭ ەكى ايرىققا بولىنگەن جەرىندە توقتار تاعى دا كولىكتەن ءتۇسىپ, سويداقتاعان ءىزدىڭ قالاي قاراي جوسىلعانىن اجىراتتى. تومەنگە كوز تىگىپ ەدى, كۇيمە-كولىك تە, جىلقىلار دا كوز ۇشىندا قالىپتى. ...جالت بۇرىلدى. باكەنە عانا شوق تۇبىرتەكتىڭ تۇبىنەن جىلىستاي شىعىپ, قۇيرىعىن بۇتىنا قىسقان قورقاۋ ءيىرىمدى اينالىپ جىپ بەردى. مانادان بەرى وسىندا جاسىرىنىپ جاتسا كەرەك.سىقپىتىنا قاراساڭ, مىنا قورقاۋىڭ جىلقى تورۋىلداماعان سەكىلدى. دەمەك, قانشىق جالعىز ەمەس. توقتار دا جالما-جان  قيمىلداپ, قارشاناعا قارعىپ ءمىنىپ, قامشى باستى. سۇر قاسقىر الدى-ارتىنا قاراماي, جىرا تابانىنداعى جىقپىل-جىقپىلدىڭ اراسىن قۋالاي بەزىپ بارادى. ءالجۋازداۋ اش قۇرساق ءتۇز تاعىسىمەن اراداعى الشاقتىق ازايا ءتۇستى. مىنا شابىسپەن ول ۇزاققا بارا الماس. اتتەڭ, جىرانىڭ يىرىمدەرى قارشانانىڭ شاپشاڭدىعىنا تۇساۋ سالىپ كەلەدى. جاعالاۋداعى ءار قورىستى وراپ, اينالىپ شىعامىن دەگەنشە, ءبىر-ەكى رەت قاسقىردان كوز جازىپ بارىپ, ارەڭ تاپتى. وسى بەتىمەن جازىققا شىقسا عوي, شىركىن, كوكەسىن كوزىنە كورسەتەر ەدى. قۋىپ جەتسە, قورعاسىن شىعىنداماي بىلىك تەمىردى ءبىر-اق سەرمەپ, جەلكەسىن ءۇزىپ-اق تاستار ەدى! قاشقىننىڭ اياعىنا شالىنىپ شوقىراقتاعانى توقتاردى تاڭ-تاماشا ەتتى... مىنا قانشىق نە بۋاز, نە جاراقات العان! جەر اپشىسىن قۋىرعان قۋعىنشى مارەسىنە قول سوزىم تاياعاندا تاعى دا قالىڭ قورىسقا تاپ كەلدى. اينالىپ وتە بەرگەنى سول, ءىلبي باسقان قانشىقتىڭ بۇل جولى سۇلباسىن اپ-انىق كوردى. ءتىلى سالاقتاپ كەتىپتى. تەجەگىشتى باسىپ, كىلت توقتادى. مىلتىعىن كەزەنىپ, موينىن سوزعان كۇيى جىرانىڭ قۋىسىنا بىتكەن قورىستى شولىپ, بوي تاسالاعان قانشىقتىڭ ءىزىن ءسۇزىپ قاراي باستادى. بىراق, بۇلاي بولادى دەپ كىم ويلاعان؟! …تايىنشاداي بەيتانىس كوكجال ساي تابانىنان ىرعىعان بويدا جازىققا اتىرىلىپ ءبىر-اق شىقتى. قۋعىنشى جىگىت كۇتپەگەن كورىنىستەن شوشىپ, دەنەسى ءدىر ەتتى. مىلتىعىن كەزەنىپ تۇرعانى مۇنداي دەم بەرمەگەن شىعار؟! باسە-باسە... سۇر قانشىق ارلاننىڭ اپانىنا مۇنى ارباپ الىپ كەلگەنى عوي! ءدال يەگىنىڭ استىنان كەرىلە قارعىعان ءتۇز تاعىسىنىڭ ۇسقىنى ۇرەيلى ەدى. قۋعىن باستالدى. قورىستىڭ اراسىنا كىرگەن قانشىق جايىنا قالدى. كوكجال تىڭ. كىسىنىڭ قۇلاشى تولارداي جۋان موينىن قۋعىنشىعا ءبىر بۇرىپ الدى دا: «شاماڭ كەلسە, قۋىپ جەت», دەگەندەي ءتورت اياققا ەرىك بەردى. توقتاردىڭ قانى باسىنا تەپتى. قانشىعىن قۇتقارۋدىڭ امالىمەن قۋعىنشىنىڭ الدىنان «كەۋدەسىن وققا توسەپ» شىققان ارلاننىڭ ايلاسىنا تاڭىرقاپ تا كەلەدى. اقبوكەننىڭ بۇعاناسى قاتپاعان لاعىن قورعاردا وسىلاي جورتا شاۋىپ, ايلا-شارعى جاسايتىنى جايلى اناسى ايتقان تالاي-تالاي اڭگىمەگە بالا كەزدەن قۇلاعى قانىق. ايتسە دە, ول دالانىڭ قورقاۋى اتانعان ءتۇز تاعىسىنان ءدال مۇنداي ارەكەت كۇتپەگەن. «جەكپە-جەككە شاقىرعانى عوي سوندا مەنى؟! نار تاۋەكەل, كورەيىك اۋسەلەڭدى ءتۇز تاعىسى!» دەدى ىشتەي توقتار. بۇل استىنداعى قارشانانىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرعان سايىن الدىنا ءتۇسىپ الىپ, كوكجال دا كوسىلە شاپتى. سپيدومەترگە كوز قىرىن سالىپ ەدى,  جىلدامدىق 70 شاقىرىمعا جەتىپتى. ەسىك پەن توردەي جەرگە سوزىلعان كوكجالدىڭ كۇجىرەيگەن جوتاسى توقتاردىڭ ونە-بويىن شىمىرلاتىپ, اياعىنىڭ ۇشىنا دەيىن ىستىق ۇردى. ءوزىن ءدال وسى ساتتەن باستاپ اتا جاۋىمەن بەتپە-بەت كەلگەن جاۋىنگەردەي سەزىنىپ, بۇلشىق ەتتەرى جيىرىلىپ, دەنەسى تاس-تۇيىندەي قاتتى. ۇسكىرىك جەلدەن جانارى جاساۋرادى. قانشا جەردەن قىزبالانسا دا «اتاسى قورقاۋدىڭ» ءاربىر قيمىلىمەن ايلا جاساپ بارا جاتقانىنا تاڭدانباسقا توقتاردىڭ شاراسى قالمادى. جەتىپ-اق قالعان... كوكجال بۇدان ارى قۋاتتى تەحنيكامەن باسەكەلەسە الماسىن ۇعىنعانداي, اياق استىنان جالت بەرىپ, سول قاناتقا تارتتى. قۇيعىتىپ كەلەتىن قارشانا كىلت بۇرىلعان ساتتە, ەكپىنىمەن اۋدارىلىپ تۇسە جازدادى. «اپىراي, مىنانىڭ قاسكۇنەمىن قاراي گور!» ايدالا. كۇننىڭ كوزى مۇنارتىپ كورى­نەدى. تايتالاس-قۋعىننىڭ مەرزىمى cوزىلا تۇسەر سىڭايى بار. ارلانىڭىز شىنىندا دا اككى شىقتى. مىنا كوكجيەگى كورىنبەس سايىن دالادا قۇلاشىن جازىپ قاشىپ, بەرەكە تاپپاسىن الدەقاشان سەزىپ-ءبىلىپ قويعانداي... كەيدە وڭعا, كەيدە سولعا جالت بەرىپ, ءتىپتى قۋعىنشىسىن مازاق ەتكەندەي. مۇنشالىقتى ايلاكەر بولار ما؟ شۇرىپپەنى شۇيدەنى كوزدەپ باسىپ قالۋعا ەش وڭتايى كەلەر ەمەس. كەيدە قۋعىنشىعا قاراپ, مويىن بۇرىپ, قىرىن بەرىپ اينالا شاباتىنىن قايتەرسىڭ. بايقايدى, قاسقىردىڭ قارشانا مىنگەن قارسىلاسىن قاپىدا قالدىرعىسى بار... الگىندە عانا توقتاردى شاناسىمەن تۇتاسا بىتكەن شوق جۋساننان كورىنبەي جاتقان ۇرانىڭ اۋزىنا اپارىپ, اۋدارىپ كەتە جازدادى. توقتار ەندى ساقتانايىن دەدى. مۇنىڭ اقىرى جاقسىلىققا اپارماسى انىق. بىراق, قىزۋ قۋعىننىڭ بۇدان ارى ۇزاققا سوزىلماسىن ەكى جاق تا سەزىپ قالعان! رۋلگە قوس تىزەسىن تىرەگەن توقتار مىلتىعىنىڭ اۋىزىن قاشقىننىڭ قۇلاق-شەكەسى وسى بولار دەپ كوزدەدى. شۇرىپپە باسىلدى... سۋدا جۇزگەن بالىقتاي بۇلت-بۇلت ەتىپ كەلە جاتقان كوكجالدىڭ مانادان بەرى ءبىر يلىكپەي, كۇجىرەيگەن جون ارقاسى قايقاڭ ەتە ءتۇسىپ, ازۋ ءتىسىن اقسيتىپ, موينىن بۇرا «ارس» ەتتى. اۋناپ تۇسكەن جوق. بىراق, جونارقاسىن جاناي تەسكەن ىستىق قورعاسىننىڭ ۋىتىن سەزەر ەمەس, بەزىپ بارادى. ەت قىزۋىمەن قۇيعىتقان ەكەن, كەنەت... قانسىراپ السىرەگەن كوكجال الگىندەي بىرەسە وڭعا, بىرەسە سولعا جالت بەرۋىن قويدى. جەر اپشىسىن قۋىرعان قارشانا دا تابانداتىپ جەتىپ قالدى. وق ومىرتقادان تيگەن بولۋى كەرەك, ءبىر جاعى وكپەسى ءوشتى-اۋ, جانارىنان وت شاشقان حايۋان ارىعا توزە الار ەمەسپىن دەگەندەي شوقالاقتاپ بارىپ, ءبىر كەزدە بەتىن قۋعىنشىعا بەرىپ, كىلت توقتاپ, شوڭقيعان كۇيى وتىرا قالدى. قۇستاي ۇشىپ كەلە جاتقان كولىكتى تەجەپ ۇلگەرگەن توقتار, قاپەلىمدە موتوردى ءسوندىرىپ الدى. قايتا وت الدىرۋعا قول بوس ەمەس. كوزدەپ تۇرعان بويى شۇرىپپەنى باستى… «سىرت». قايت باس­تى, «سىرت». شۇرىپپە ەكى رەت «سىرت» ەتتى, مىلتىق وت المادى... تايىنشاداي كوكجالدىڭ جاسىنداي جانارى توقتاردىڭ وڭمەنىنە قادالىپ, جۇرەگىن سۋ ەتكىزدى. بويىن تەز جيىپ الدى. بەتپە-بەت كەلدى دەگەن وسى! كۇرەكتەي ازۋ تىستەرى اقسيىپ, جالى تىكىرەيىپ, قان جوسا بولعان جوتاسى ءىسىنىپ, ايبات شەككەندەي جيىرىلىپ ارتقا شەگىنە بەردى. قورىققانى ما!؟ جوق, قاتەلەسىپتى… بار قۋاتىن باۋىرىنا جيناعان ءتۇز تاعىسى تەمىر سەرىپپەدەي جيىرىلىپ بارىپ, تۋرا توقتارعا قاراي ءتىپ-تىكە اتىلدى! قاس-قاعىم ساتتە اياعىن تارتىپ ۇلگەرگەنى سول, الماس قىلىشتاي كۇرەك ءتىس قارشانانىڭ ساۋىرىنا «قارس» ەتىپ قادالدى. زور دەنەسىمەن كىلت كەيىن شەگىنگەن قارۋلى جىگىت, ەڭكەيە بەرە مىلتىقتىڭ دۇمبىسىمەن قورقاۋدىڭ شويىن باسىنان قاداپ تۇرىپ قاتتى ۇردى. «دۇڭك» ەتكەن دىبىس شىقتى. قوس­اۋىز ەكىگە ءبولىندى. قارشانادان قارعىپ ءتۇسىپ, اينالىپ سوققانداعى كورگەنى – كوكجالدىڭ تومارداي باسىن قان جاۋىپتى. توقتار ءدۇمى ءتۇسىپ قالعان مىلتىقتىڭ باۋىن دەرەۋ اعىتىپ, ويىنشىقتاي جەپ-جەڭىل شولاق ۇڭعىسىن وڭتايلاپ ۇستاپ, قاس جاۋىنا مىسىق تابانداپ جاقىنداي ءتۇستى. كوكجالدىڭ دا وڭايشىلىقپەن بەرىلمەك  ويى جوق. اۋزىن اقسيتا اشىپ, ەسىك پەن توردەي دەنەسىن سۇيرەلەي, جەر باۋىرلاپ ايبات شەگە ىرىلداپ ارتقا شەگىندى. قانتالاعان وتكىر كوز وڭمەننەن ءوتىپ بارادى! اپپاق قاردىڭ ءۇستى قان-جوسا,  قىپ-قىزىل. ناعىز جەكپە-جەك ەندى باستالماق! نە حايۋان, نە ادام الادى. قولىنداعى شولتاڭداعان  مىلتىق ۇڭعىسىنىڭ قاۋىرسىنداي سالماعىنا  توقتاردىڭ كوڭىلى تولماي-اق تۇر. قارشانانىڭ بۇيىرىندەگى بىلىك تەمىرگە قول جەتسە كانە!  اتتەڭ! جاتقان بويىندا كەڭىردەگىنەن باس سالىپ, ەزىپ تاستار ما ەدى! جو-جوق, ولاي ەتۋگە... تىم وراسان ەكەن ءارى الماستاي وتكىر اقسيعان ءتىس تيگەن جەرىن ورىپ تۇسەرى حاق. ساقتىق كەرەك! از-كەم ارباستى. قورقاۋدىڭ باسىنا تيگەن اۋىر سوققىدان ەسىن جيماي تۇرعانىندا قيمىلداماسا, كەش قالادى. ۇڭعىنى سىعىمداي قىسىپ ءبىر تابان جاقىندادى. اككى ايۋان قارسىلاسىنىڭ ءبىرىنشى بولىپ قول جۇمسارىن سەزىپ-اق تۇر. ءتىسىن ايبات شەگە ساقىلداتىپ «ارس» ەتتى دە اۋىر تارتقان دەنەسىن جيىردى… تانىس كورىنىس!.. شىم-شىتىرىق وي ۇستىندە توق­تار­دىڭ ەسىنە بالا كەزدە اناسىنىڭ: «اتا­لارىڭ قاسقىردىڭ جانى تۇمسىعىندا, بەتپە-بەت كەلگەندە سويىل تۇمسىقتان ءدوپ ءتيدى ەكەن, دوپشا دومالاپ تۇسەدى, تيمەسە – جەم بولاسىڭ...» دەپ ايتقان ءبىر اڭگىمەسى ەسىنە ساپ ەتە ءتۇستى. «تۇمسىقتان, تۇمسىقتان!..» شابۋىلعا ەكى جاق تا تاس ءتۇيىن دايىن. «سۇر كوكجال, ادامنان ايلاڭ اسپاس!» توقتار قۇشىرلانعان كۇيى وڭتايلانا بەردى. «قازىر اتىلادى, قازىر…» ول ويىن جيىپ ۇلگەرگەنشە, سۇر كوكجال دا سۇر جەبەدەي تارتىلدى… قۇلاشىن جازىپ دايىن تۇرعان توقتار دا كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن قارا تۇمسىقتى كوزدەپ تۇرىپ, شولاق مىلتىقتىڭ ۇڭعىسىن بار پارمەنىمەن ىشقىنا سەرمەدى. ءبورىنىڭ «قاڭق» ەتكەن داۋسى شىقتى. ەكپىنى قاتتى ەكەن, توقتار شالقالاي بەرىپ, كۇرتىك قارعا شالىنىپ وتىرىپ قالدى. قاس-قاعىم ساتتە توبەدەن تونگەندەي كورىنگەن كوكجالدىڭ القىمىنان ەكى قولىمەن بىردەي الا تۇسۋگە ءازىر ەدى. قاق تۇمسىقتان قاتتى تيگەن سوققىدان ەسىن جيماعان تومارداي باس مۇنىڭ سول اياعىن باسا-ماسا سۇلاپ, سىلق ەتە ءتۇستى. لەزدە اياعىن تارتىپ الىپ, اتىپ تۇرماققا ارەكەت جاساعان, ارلاننىڭ اۋزىنان بۇرق ەتە تۇسكەن اق كوبىك ارالاس قىزىل قاندى كورىپ, تاپجىلمادى. ءتۇز تاعىسىنىڭ كوزى شاراسىنان شىعارداي اقيلانىپ, اينالىپ كەتىپتى. سالا قۇلاش سوزىلىپ جاتقان قورقاۋدىڭ جىپ-جىلى دەنەسى ءدىر-ءدىر ەتىپ جاتتى... تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان»