استانا كەلىسسوزدەرىنەن اراب ەلدەرى نە كۇتەدى؟

استانادا سيريا بويىنشا كەلىسسوزدەر 23 قاڭتاردا وتەدى دەپ بەلگىلەنگەن. دۇنيە جۇزىنە تانىمال بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا استانانىڭ اتى ءجيى اتالىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, رەسەي, اقش, تۇركيا جانە يراننىڭ قولداۋىمەن باس قالامىزدا سيريا ۇكىمەتى مەن وپپوزيتسيا وكىلدەرى اراسىندا وتەتىن كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەلەرىن حالىقارالىق قوعامداستىق تاعاتسىزدانا كۇتۋدە. سيريا سوڭعى بەس-التى جىلدا ءارتۇرلى كۇشتەردىڭ گەوساياسي تەكەتىرەس الاڭىنا, ايماقتاعى تۇراقسىزدىق پەن تەرروريزمنىڭ باستى تارالۋ وشاعىنا اينالۋى بەكەر ەمەس.   ءبىر كەزدەرى اراب ەلدەرى اراسىن­داعى ەڭ ىلگەرىشىل, دامىعان سيريا مەم­لەكەتتىلىگىنە ورنى تولماس زالال كەلتىرىلىپ, قوعامدىق-ساياسي ينستي­تۋت­تاردىڭ بىت-شىتى شىعىپ, قالالارى مەن ينفراقۇرىلىمدارى, تاريحي مۇراسى قيراتىلىپ, حالقى جىك-جىككە ءبولىنىپ, بوسىپ كەتكەن. سيريادا ريم, حريستيان, ابباسيد, سالجۇق, وسمان داۋىرلەرىنە جاتاتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەر جويىلدى. سوندا جەرلەنگەن اتا-بابالارىمىز – عۇلاما ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن ەگيپەت پەن سيريانىڭ XIII عاسىرداعى بيلەۋشىسى سۇلتان ءاز-زاحير بەيبارىستىڭ دا مازارلارى قاراۋسىز قالدى. 2011 جىلى ايماقتا «اراب كوكتەمى» دەگەن ۇرانمەن كەڭ تاراعان قوعامدىق نارازىلىق شارالارى باسىندا بەيبىت سيپات العانىمەن, وزگە ساياسي كۇشتەردىڭ ارالاسىپ, ىرىتكى سالۋىمەن ۇكىمەت پەن حالىق اراسىنداعى قاقتىعىس تۇتانىپ, ازامات سوعىسىنا الىپ كەلگەن. كەيىنىرەك ىشكى سوعىس ايماقتىق جانە حالىقارالىق كۇشتەردىڭ قاتىسۋىمەن گيبريدتىك, ارالاس سوعىسقا اينالىپ, تەك تاياۋ شىعىس قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەۋروپا, تۇركيا, افريكا, ورتالىق ازيا سياقتى باسقا دا ايماقتارعا قاۋىپ توندىرە باس­تادى.  سيريا سوعىسىندا جارتى ميلليون كىسى ءولىپ, سيريالىقتاردىڭ كورشىلەس ەلدەرگە باس ساۋعالاپ جاپپاي كوشۋى ۇلكەن حالىقارالىق ماسەلەگە اينالدى. «اراب كوكتەمى» ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدىڭ ناشارلاۋىنان باستاۋ العانىمەن, سيرياداعى ىشكى جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا ايماقتاعى يدەولوگيالىق جانە كونفەسسياارالىق باسەكەلەستىك سەبەپ بولدى. راديكالدى ۇيىمداردىڭ ىقپالىمەن جاستار اراسىندا ءدىني ەكسترەميزم يدەيالارى كەڭ تارادى. گەوساياسي ماقساتتاردى كوزدەگەن الپاۋىت جانە ايماقتىق مەملەكەتتەر سوعىسۋشى تاراپتارعا, ءوز جاقتاستارىنا قارۋمەن, قارجىلاي جانە مورالدىق قولداۋ كورسەتتى. اقش, ەۋروپالىق وداق, ءتۇر­كيا, ساۋد ارابياسى, قاتار قارۋلى وپ­پو­زيتسيانى, ال رەسەي مەن يران داماسك ۇكىمەتىن قولدادى. 2015 جىلى رەسەي فەدەراتسياسى سيريا اۋماعىنا ءوز اسكەرىن ەنگىزگەلى بەرى سوعىستاعى اسكەري تەپە-تەڭدىك سيريا ۇكىمەتىنىڭ پايداسىنا كۇرت وزگەردى. 2016 جىلعى كوكتەمدە جانە كۇزدە جەنەۆا, ۆەنا جانە لوزاننا قالالارىندا وتكەن كەلىسسوزدەر, سونىمەن بىرگە, اقش جانە رەسەيدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرى ەكى جاققا پايدالى بولعانىمەن, ماردىمدى ناتيجە بەرمەدى. تاراپتار اراسىندا تەررورشىل توپتاردى وپپوزيتسيادان اجىراتۋ جونىندە سەنىمسىزدىك پەن ءبىر-ءبىرىن ايىپتاۋ كوپ بولعاندىقتان, سيريا كەلىسسوزدەرى تىعىرىققا تىرەلدى. 2016 جىلعى تامىزدا رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى ساياسي داعدارىس قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ دا جەكە ۇلەس قوسۋىمەن ءوز شەشىمىن تاپتى. سانكت-پەتەربۋرگتە قول قويىل­عان رەسەي-تۇركيا كەلىسىمى تاياۋ شىعىس­تاعى گەوساياسات پەن قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە وزگەرىستەر الىپ كەلدى. ەكىجاق­تى ماڭىزدى كەلىسىمنىڭ ارتىنان ءتۇر­كيا ءوز قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ماقساتىن­دا سيريانىڭ سولتۇستىگىندە «ەۆفرات قال­قانى» اتتى اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزۋگە كىرىستى. ال كەيبىر وپپوزيتسيالىق توپتار الەپپو ماڭىنان ءال-باب ماڭىنا ويىستى. رەسەي مەن تۇركيا تولىعىمەن قورشاۋعا الىنعان  الەپپو قالاسىنان بەيبىت تۇرعىندار مەن قارۋلى وپپوزيتسيانى قالا سىرتىنا شىعارۋ وپەراتسيا­لارىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. جەلتوقسان ايىندا رەسەي, تۇركيا جانە يران ماسكەۋدە قابىلداعان دەكلاراتسيادا سيريا مەملەكەتىنىڭ زايىرلى سيپاتى, جەرىنىڭ تۇتاستىعى باسا ايتىلدى. كەيىن قازاقستانعا سيريا بويىنشا كەلىسسوزدەردى استانادا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ اتالعان بەيبىت كەلىسسوزدەردى وتكىزۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. استانادا وتەتىن كەلىسسوزدىڭ 9 اقپاندا جەنەۆادا بۇۇ دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرىلاتىن كەلىسسوز ءۇشىن پايدالى بولۋى مۇمكىن. 29 جەلتوقساندا تۇركيا مەن رەسەيدىڭ باستاماسىمەن سيريا ۇكىمەتى جانە وپپوزيتسيا اراسىندا اتىستى توقتاتۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەيىنىرەك اتالعان كەلىسىم بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قارالىپ, ءبىراۋىزدان قابىلداندى. ودان بەرى اتىستى توقتاتۋ رەجى­مىنە بىرنەشە مارتە قاۋىپ تونگەنىنە قارا­ماستان, سيريا قارۋلى وپپوزيتسياسىنىڭ توعىز-ون ەكى توبى تۇركيانىڭ جانە تاراپتاردىڭ ىقپالىمەن استاناعا  كەلۋگە كەلىسىمىن بەردى. استانا كەلىس­سوز­دەرىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – اتىستى توقتاتۋ رەجىمىن نىعايتۋ, حالىقارالىق بايقاۋشىلاردى ايماقتارعا جىبەرۋ سياقتى ساياسي ەمەس, اسكەري ماسەلەلەردى شەشۋ. سوندىقتان قازاقستانعا كەلەتىن وپپوزيتسيا وكىلدەرىنىڭ باسىم بولىگىن اسكەري كادر­لار قۇرايدى. وپپوزيتسيانى «ءجايش ءال-يسلام» توبىنىڭ جەتەكشىسى مۇحامماد اللۋش باستاپ كەلەتىن بولدى. بۇل كانديداتۋرانى, جالپى, استانادا وتەتىن كەزدەسۋدى «سيرياداعى كەلىسسوزدەر جونىندەگى جوعارى كەڭەس» تە سىرتتاي قولدايتىنىن مالىمدەدى. قالعان «احرار ءاش-شام» سياقتى التى توپ ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, اتىستى توقتاتۋ رەجىمىن «جارتىلاي» قولداپ وتىر دەۋگە بولادى. ولار يدليب ماڭىنداعى تەررورلىق توپ دەپ تانىلعان راديكالدى «ءجابحات فاتح-ءاش-شام» جاساقتارىنا جاقىندىعىمەن كوزگە تۇسكەن. جالپى, استانادا وتەتىن كەلىس­سوز­دەرگە ءارتۇرلى كوزقاراس ايتىلۋدا. نەگىزى, اراب جانە شەتەلدىك ساراپشىلار الداعى كەزدەسۋگە بايلانىستى كۇمان نەمەسە ءۇمىت ءبىلدىرىپ وتىر. مىسالى, «چازام حاۋس» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مامانى لينا حاتيب اتىستى توقتاتۋ اسكەري ويىننىڭ ءبىر بولىگى دەپ پايىمداسا, چارلز ليستەر سيرياداعى سوعىستىڭ ءالى توقتاماعانىن ايتىپ, وپپوزيتسيا جاعدايدىڭ وزگەرۋىن كۇتەتىنىن ايتتى. اراب قوعامىنا كەلسەك, ارينە, دۇنيە ءجۇزىنىڭ باستى قاقتىعىسىنا اينالعان سيريا ماسەلەسىنىڭ جۋىردا وڭاي شەشىلە سالاتىنىنا ەشكىم سەنبەيدى. دەگەنمەن, بەيبىت ارابتاردىڭ باسىم بولىگى سيريادا سوعىستىڭ تەزىرەك اياقتالىپ, قانتوگىستىڭ توقتاعانىن كۇتىپ وتىر. اراب باسىلىمدارى سوڭعى ءبىر اي كولەمىندە استانادا وتەتىن كەلىسسوزدەرگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, قاراما-قايشى ساراپتامالار ۇسىنۋدا. مىسالى, «ءاش-شارق ءال-اۋسات» اتىس­تى توقتاتۋدىڭ گارانت ەل – رەسەيدىڭ ءوزى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن جازسا, «ءراي-ءال-ياۋم» ىدىراڭقى وپپوزيتسيا ءۇشىن استاناعا بارىپ, كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىرۋدان باسقا امال جوق ەكەنىن ايتۋدا. «Orient-news» وپپوزيتسيالىق پورتالى استاناداعى كەزدەسۋگە قارسى تاراپتىڭ جەڭىمپاز, ال وپپوزيتسيانىڭ جەڭىلگەن تاراپ رەتىندە قاتىساتىنىن العا تارتىپ, سوڭعىسىنىڭ ءوز تالاپتارىن باتىل تۇردە ايتا المايتىنىن جازدى. باسىلىم استاناداعى كەزدەسۋدە سيريا توڭكەرىسى تالاپتارىنىڭ تولىق ەسكەرىلمەيتىنىن, قارسى تاراپتىڭ ۇستانىمىن كۇشەيتەتىنىن, ءتىپتى وپپوزيتسيانىڭ استاناعا كاپيتۋلياتسياعا قول قويۋعا بارا جاتقانىن ايتادى.  پورتال استاناعا كەلەتىن وپپوزيتسيالىق توپتاردىڭ داماسكىنىڭ اسكەرىنە قوسىلىپ, يشيم مەن «فاتح-ءاش-شام» تەررورلىق ۇيىمدارىنا قارسى سوعىسقا قاتىستىرىلىپ, ودان ءارى بولشەكتەنۋ مۇمكىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. سەبەبى, تەررورلىق توپتارعا بىرلەسكەن شابۋىل ۇيىمداستىرىلعان جاعدايدا راديكالدى توپتارعا بۇيرەگى بۇراتىن كوتەرىلىسشىلەرگە دە قيىن بولاتىنى بەلگىلى.  توپتار راديكالدى جانە راديكالدى ەمەس ەكى توپقا بولىنۋگە ماجبۇرلەنۋى مۇمكىن. سوندىقتان اۆتور سيرياداعى سوعىس ءالى جالعاسادى دەپ سانايدى. كوپتەگەن تاراپتار اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتى د.ترامپتىڭ بيلىككە كەلۋىن كۇتىپ وتىر دەسەك, جاڭىلمايمىز. استانادا جوسپارلانعان كەلىسسوزدەر سيريا مەن تاياۋ شىعىس تاريحىنداعى ساپالى سەكىرىس جانە دانەكەر نۇكتە بولۋ ءمۇم­كىن­دىگى دە ايتىلۋدا. «ءال-احبار» گازەتى استانا كەلىس­سوز­دەرىندە كۇردەلى حالىقارالىق جانە ايماقتىق سالدارلارى بولاتىن ماسەلەلەردىڭ قارالاتىنىن, كەزدەسۋ ناتيجەلەرىنىڭ ساياسي شەشىم جولىن جاڭا بەلەستەرگە باستاپ, سيريا سوعىسىنىڭ تاعدىرىن وزگەرتۋى مۇمكىندىگىن جازدى. باسىلىم ءۇش مەملەكەتتىڭ ىقپالىمەن وتەتىن كەزدەسۋدىڭ ايماقتىق جانە حالىق­ارالىق ساياسي جاعدايدىڭ كەلە­شەگىن انىقتايتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. «Reuters» تە سيريانىڭ اتالعان ءۇش ەل­دىڭ ىقپال الاڭدارىنا بولىنەتىنىن ايتتى. قازىر ءۇش ەلدىڭ ساراپشىلارى اراسىندا سيرياعا بايلانىستى پىكىر­تالاستار ءجۇرىپ جاتىر. سيريالىق ساياساتتانۋشى حيسام شۋايىب «Xinhua» اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا «استانا كەلىسسوزدەرى – سايا­سي شەشىمدى ىزدەۋدىڭ ناتيجەسى. ياعني, كەلىسسوزدەر رەسەي, تۇركيا جانە يران اراسىندا ءجۇردى. بۇل كەلىسسوزدەرگە تۇركيانىڭ قاتىسۋى دا اسا ماڭىزدى» دەپ مالىمدەگەن. شۋايىب «ءبىز قازىر حالىقارالىق, ايماقتىق جاعدايدىڭ تۇبەگەيلى جانە شىنايى وزگەرۋىنىڭ الدىندا تۇرمىز. ەگەر باسقا دا توپتار وق اتۋدى توقتاتسا, استانا كەلىسسوزدەرى جەنەۆا كەلىسسوزدەرىنىڭ الدىندا ساياسي كارتاعا اينالار ەدى», دەدى. سيريالىق ساياساتتانۋشى ماحير يحسان قازىرگى جاعدايدىڭ استانا كەلىس­سوزدەرى ءۇشىن ءالى ءپىسىپ-جەتىلمەگەنىن العا تارتادى. «بۇرىنعى كەزدەسۋلەرگە قا­راعاندا, استانادا وتەتىن كەزدەسۋ كۇردە­لى بولعانىمەن, قازىرگى ساياسي احۋال جانە مايدانداعى جاعداي كەلىسسوزدەر ءۇشىن قو­لايلى ەمەس», دەپ توپشىلايدى ول. وپ­پوزيتسيا وكىلى الا ارافات «استانا وتەتىن كەلىسسوزدەر داعدارىستى توقتاتۋ ءۇشىن تاريحي مۇمكىندىك بولعاندىقتان, ءساتتى اياقتالۋى ءتيىس», دەيدى. قالاي دەسەك تە, استانادا وتەتىن كەز­دەسۋدەن بايقاۋشىلار كوپ نارسە كۇتپە­گەنىمەن, كەلىسسوزدەردىڭ ءوتۋىنىڭ ءوزى بەي­بىتشىلىككە قاراي جاسالعان ال­عاش­قى ءارى ماڭىزدى قادام ەكەنىن مويىن­­دايدى. اراب جانە شەتەل­دىك باسىلىمداردا استانا كەلىسسوز­دەرىنىڭ كوپ تالقىلانۋى سونىڭ ايعاعى. دەمەك, حالىقارالىق قوعامداستىق تا, سيريا قاقتىعىسىنا قاتىسۋشىلار دا تۇراقسىزدىقتان, سوعىستان قاجىعانى اڭعارىلادى. سوعىستى توقتاتۋ ءۇشىن شەشىمدى قادامدارعا بارۋ قاجەتتىلىگىن الەم دە ءتۇسىنىپ وتىر. سوندىقتان ماسە­لەنى الپاۋىت ەلدەردىڭ قاتىسۋىمەن شەش­كەن ءجون. سوعان وراي كەلىسسوز الاڭى رەتىندە استانانىڭ تاڭدالۋى دا كەز­دەي­سوق ەمەس. بۇل ەلباسىمىزدىڭ حالىق­ارالىق شيەلەنىستەردى شەشۋدەگى ءبىتىم­گەرلىك ءرولى مەن زور بەدەلىنىڭ كورىنىسى. قازاقستان سيريا ماسەلەسىنىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارى شەڭ­بەرىندە ساياسي تۇردە شەشىلگەنىن قالاي­دى. البەتتە, سيرياداعى ساياسي داع­دارىستىڭ حالىقارالىق, ايماقتىق جانە تاعى باسقا بىلىنبەگەن قىرلارى بارى انىق. دەگەنمەن, اتالعان كەزدەسۋلەردىڭ ەلى­مىزدە ءوتۋى بىتىمگەرلىك جانە كوپجاقتى ديپ­لوماتيا جۇرگىزىپ وتىرعان, جۋىر­دا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە قىزمەتىنە كىرىس­كەن مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى, ايما­عىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى, ۇلتتىق كۇشىن ارتتىرۋ ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە. جانات مومىنقۇلوۆ, شىعىستانۋشى