قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قازىرگى ايتۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, كەشەگى الىپتاردىڭ ءىزىن باسىپ, ونەگەسىن جالعاپ, ۇلگىسىن ۇكىلەپ كەلە جاتقان اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلىمەن سىر-سۇحبات قۇرساق دەگەن نيەت كوپتەن كوكەيدە جۇرەتىن ەدى. سونىڭ ءساتى ءتۇسىپ, اڭگىمە ارنا تارتتى.
– ومىرزاق اعا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىڭىز. وسىدان-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ اعا ۇرپاققا قۇرمەتى, ۇلت تىلىنە دەگەن ىزەتى ءبىردەن بايقالدى ەمەس پە؟
– ارينە. وسى ارادا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باسىلعان پرەزيدەنتتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» دەگەن كىتابى ويىما ورالىپ وتىر. وندا مەملەكەت باسشىسى كيەلى ءتىلىمىز تۋرالى, «قازاق ەلى باردا, قازاق ءتىلى دە ءومىر سۇرەدى. وسەدى. وركەندەيدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ءتىلى – ماڭگىلىك», دەپ ءبىر قاناتتاندىرسا, تاعى ءبىر تۇستا «قاريالارىمىز – حالقىمىزدىڭ قياداعىنى شالاتىن قىراعى جانارى, قوعامىمىزدىڭ قادىرلى قازىناسى», دەگەن بايلامىن العا تارتىپ, ورەمىزدى ءوسىردى. ال ديدارلاسۋعا كەلسەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاشاندا اقجارقىن اڭگىمەنىڭ ادامى عوي. تىڭداي بىلەدى. ايتقان ويىڭنىڭ ءتۇپ-تامىرىن زەردەسىنە سالىپ, ەل مەن جەر, ءتىل مەن ءدىل جايىن قوزعاپ, بيىل وتكىزسەك دەپ وتىرعان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلتايىنا دا جاناشىرلىق كورسەتەتىنىن جەتكىزدى.
– وتكەن جىلى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ, ەل اعاسىنان ەل ابىزىنا اينالدىڭىز. اعادان اقىل, ىنىدەن ءىلتيپات دەپ, قازاق ءۇشىن قاسيەتتى دە كيەلى ۇعىم نە دەپ ويلايسىز؟
– ءسوز قادىرىن ۇققان جۇرتتىڭ ۇرپاعىمىز عوي. ابىز ءسوزىن ايتىپ قالدىڭ. وسى كيەلى ءسوز ءبىرازدان بەرى وڭدى-سولدى قولدانىسقا تۇسە باستاعانى راس. اندا-ساندا مەن جايىندا جازىلعان ماقالالار دا كورىنىپ قالادى. ءوزىڭ دە تىلگە تيەك ەتىپ وتىرسىڭ. العاش سۇراق ءماتىنىن وقىعاندا بەتىم دۋىلداپ, جۇرەگىم ءدىر ەتە قالدى. ىشىمنەن اللادان, زامانداستارىمنان كەشىرىم ءوتىندىم. سويتە تۇرا, وسى ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى نەنى بىلدىرەدى دەگەن ويمەن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىن», تۇسىندىرمە سوزدىكتەردى, ت.ب. قايتادان قاراپ, ىزدەندىم. مالىمەتتەر بويىنشا «ابىز» ءسوزى قازاق ۇعىمىندا بىلگىر, دانا, كورەگەن ادام دەگەندى ۇقتىرادى ەكەن. قالاي دەگەندە دە, تەرەڭ كيەلى ۇعىم ارقالاپ تۇرعان مۇنداي تەكتى سوزدەردى ابايلاپ, سارالاپ قولدانۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ءوزىمدى ابىزدار قاتارىنا قوسۋدان ساقتانامىن. قازاق تاريحىندا ەل جادىندا قالىپ قويعان ابىز اتانعان ادامدار بولعان. ماسەلەن, ەل جادىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان جىراۋلار, بيلەر مەن شەشەندەر, ەل باستاعان كوسەمدەر, دانا اباي, ءتىپتى كەشەگى ۇستاز م.اۋەزوۆ سىندى كەمەڭگەرلەردىڭ ءجونى بولەك قوي.
– تاۋەلسىزدىك تۇسىندا رۋحاني سالادا نەگە قول جەتكىزدىك, نەدەن ۇتىلدىق؟
– جەتىستىك بار. ول ۇلت قۇندىلىعىنا اينالۋدا. ءبىز باردان گورى, جوعىمىزدى تۇگەندەسەك ۇتىلماس ەدىك. مەن اڭگىمەنى وسى تۇرعىدا قوزعاسام دەيمىن. سەبەبى, كەتكەن ەسەمىزدى قايتارۋ جولىندا كەلەمىز. ەڭ الدىمەن, وسى تاۋەلسىزدىك دەگەن عاجايىپ ءسوزدىڭ پارقىن ءبىزدىڭ قازاق تۇگەل تانىپ ءبىلدى مە دەگەن ويعا قالامىن. ءومىر باقي ەسىگىنە ق ۇلىپ سالىپ كورمەگەن ەل ەدىك. بارعان سايىن ادامدار ءوزىن ءوزى قورشاپ, تەمىر قاقپالى قورعاندار سالىپ, جەكەشەلەنىپ ءبىتتى. ونىمەن ۇرلىق-قارلىق, كوررۋپتسيا, الداۋ-ارباۋدىڭ توقتايتىن ءتۇرى جوق. الدەنەشە عاسىردى ارتقا سالىپ بارىپ ارەڭ قول جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى بىرلەسە باياندى ەتۋدىڭ ورنىنا اركىم ءوز قوراسىنىڭ قامىن جەۋمەن الەك. بۇل بۇل ما, تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان العاشقى جىلداردا بوستاندىق, ەركىندىك دەگەنىمىزدىڭ ءمانى وسىلاي ەكەن دەگەندەي ەل ورتاسىنان شىققان پىسىقايلار كەڭسە, مەكەمە, عيمارات, جەر اتاۋلىنىڭ ءبارىن بىرتىندەپ مەنشىكتەنە, جەكەشەلەندىرە باستادى. بايلىقتىڭ ادام ەستىمەگەن تۇرلەرىنە كەنەلگەندەر بار. ولار قازاقستاننىڭ نەگىزگى بايلىعىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىر. سول مىقتىلاردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ قازاقستاندا مەكتەپ, كىتاپحانا, مادەني ورتالىقتار سالىپ, حالىق ءۇشىن يگىلىكتى ءىس-شارا جاساعاندارىن ەستىگەن ەمەسپىز. ءتىپتى, وسىندايدا جۇرەك سىزداي وتىرىپ, شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت بويى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جىرىن جىرلاپ كەلە جاتقان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مۇشكىل ءحالىن امالسىز تىلگە تيەك ەتۋگە تۋرا كەلەدى. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا تاياۋ «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا الماتىدا ەل مەن ءتىلدىڭ مەرەيىن اسقاقتاتاتىن «ءتىل سارايىن» سالامىز دەگەن ۋادەنىڭ قۇنى ءبىر تيىن بولدى. مۇنداي ساراي تۇگىلى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باس ۇيىمى كوشپەلى قازاقتىڭ كۇيىن كەشىپ, ءالى كۇنگە كورىنگەن ەسىكتى اشىپ پانالاپ كەلەدى. تاۋەلسىز ءداۋىرىمىزدىڭ ءبىر جەتىستىگى ازىرگە وسى بولىپ تۇر. وسىنداي بولماشى مىسالداردان تاۋەلسىزدىك تۇسىندا رۋحاني سالادا نەگە قول جەتكىزىپ, نەدەن ۇتىلدىق دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن قادىرمەندى وقىرمان ءوزى-اق ىشتەي تۇيىندەي تۇسەر.
– شىنىندا, ءتىل تۋرالى كوپ ايتامىز. زاڭ دا, قاۋلى دا, قاراجات تا بار سەكىلدى. سوندا نە كەدەرگى؟ الدە جوعارىدا ءبىر كىلتيپان بار ما؟ بۇلاي دەۋگە سەبەپ, بۇرىن تىلگە كەلگەندە ءتىلىن تىستەيتىندەر جاڭا ۇكىمەت باسشىسى قازاقشا سويلەپ ەدى, الگىندەي ازاماتتار كوسىلىپ كەتپەسە دە شەشىلە باستادى. بۇعان نە دەۋگە بولادى؟
– ءتىل تۋرالى ءسوز جەتەرلىك, ارينە. عافۋ اقىن (قايىربەكوۆ) «ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى» دەگەندەي, ءبىز دە بۇل ماسەلەنى توقتاۋسىز تولعاپ كەلەمىز. مۇنىڭ ۇستىنە ءوزىڭ ەسكە سالعانداي, زاڭ دا بار, قاۋلى-قارار دا جەتەدى. ءتىپتى, ەلباسىمىزدىڭ نەشە-الۋان باسقوسۋلاردا قاداپ ايتقان سوزدەرىنىڭ ءوزى قانشاما. پرەزيدەنتتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى كىتابىنىڭ ءتىل تۋرالى تاراۋىندا «ءىس باسىندا, اسىرەسە, حالىقتىڭ كوز الدىنداعى جاۋاپتى قىزمەتتە وتىرعان قازاقتاردىڭ وزدەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەي, وزگە تىلدە سويلەۋگە قۇمار بولسا, وعان حالىق تا, ءتىل دە كىنالى ەمەس. كىنالى – ۇلتتىق نامىستىڭ ازدىعى, ەرسى ارەكەتكە ەلىكتەگىشتىك, ۇلت داستۇرىنە ەنجارلىق», دەي كەلىپ, «ءار ازامات اۋەلى تۋعان تىلگە دەگەن قۇرمەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنەن باستاۋى كەرەك. وتباسىنان باستاۋ كەرەك. وتباسىنداعى وڭدى تاربيە انا ءتىلى ارقىلى جۇزەگە اسسا, ودان ءارى جاس ۇرپاق ومىردەگى ءوز قاجەتتىلىگىن ءوزى تابادى», دەدى. بۇعان نە قوسا الاسىڭ؟ ءسوز تۇيىنىندە «...قانداي جاعدايدا دا تۋعان ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى ءوز مارتەبەسىن جوعارى ۇستاۋى ءتيىس. تۋعان ءتىلىمىز قاشاندا بيىك بولۋى قاجەت», دەپ نامىسىڭدى قايراپ, جىگەرىڭدى جانيدى. ءيا, ەلباسى كۇيىنىپ ايتقان ىستەن ناتيجە شىعارماۋ ءوز باۋىرلارىمىزعا سىن بولىپ تۇر. سول قابىلدانعان قاۋلى, قارار, زاڭدارعا ساي اۋىز تولتىرىپ ايتار بيىك ناتيجەگە ءالى جەتە الماي كەلەمىز. راس, بيلىك باسىنداعىنىڭ ءبىرازى ءتىپتى, كەيبىر مينيسترلەر دە قازاقشا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەي باستادى. بۇعان كوڭىل جىبىگەنمەن جالپى جۇرتشىلىقتىڭ زاڭداردى ىسكە اسىرۋعا مىندەتتى باسشىلارعا دەگەن سەنىمى شامالى. ويتكەنى, ءالى كۇنگە وبلىستىق, قالالىق بيلىك اۋقىمىندا قازاق تىلىنەن گورى ورىس ءتىلىنىڭ بەدەلى جوعارى. سودان قاراپايىم قازاق بالاسىن قازاقشا وقىتقاننان گورى ورىسشا وقىتۋعا بەيىم بولىپ بارادى. ول ءۇشىن ونى كىنالاۋعا حاقىڭ جوق. قازىر قالىپتاسىپ قالعان جاعداي جالپى تەكتەس.
بىرتىندەپ ساتىلاپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن اتقارىلۋعا ءتيىستى يگى شارالار دا اسىرەسە, ايتەۋىر رەفورما جاساۋ اۋانىمەن ونداعان, جۇزدەگەن جىلدار بويى سىننان, تاجىريبەدەن ءوتىپ, قالىپتاسىپ قالعان جۇيەنى (وقۋ جۇيەسىن) بۇزىپ «جاڭالىق اشۋ» اقىلعا سيا بەرمەيتىن ءىس. اڭگىمە «ءۇش تۇعىرلى ءتىل جوباسى» تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل نەگىزىندە قولداۋعا تاتيتىن جوبا. الايدا, ونى ۇسىنباس بۇرىن, ءتىپتى ۇسىنعاننان كەيىن دە جالپى جۇرتشىلىق القاسىنا سالىپ, ماماندارمەن كەڭەسىپ الۋ كەرەك ەدى. «كەڭەسىپ كەسكەن تون كەلتە بولماس», دەپ بابالارىمىز تەگىن ايتتى دەيسىز بە؟ وتكەن تاريحىمىزداعى جاقسى ۇلگىلەردى جادىمىزدان شىعارا الامىز با؟ بابالار قالدىرعان اماناتتى ىسكە اسىرا الدىق پا؟ ماسەلەن, ۇلى ۇستاز احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇرپاققا ءتىل ۇيرەتۋدە قانداي باعىت ۇستانىپ ەدى. ول جاپون حالقى ىسپەتتى بالالاردى 12 جاسقا دەيىن ءوز انا تىلىندە تاربيەلەپ العان ءجون دەپ ەدى عوي. ويتكەنى, بۋىنى قاتپاعان جاس ۇرپاق, اۋەلى ءوز ۇلتىنىڭ بار اسىل قاسيەتتەرىن ءوز تىلىندە بويىنا ءسىڭىرىپ الۋى قاجەت. سوندا عانا ول ءوز ۇلتىنىڭ قامىن جەيتىن ازامات بولىپ قالىپتاسا الادى.
كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە قازاق مەكتەپتەرىندە جاراتىلىس پاندەرىنىڭ ءبارى قازاق تىلىندە وقىلىپ, تالاي ۇلت بالاسى عىلىم شىڭىنا ورلەگەن جوق پا ەدى؟ ال ەندى سونىڭ ءبارىن اعىلشىنشا وقىتۋ دەگەن ءسوز, ەڭ الدىمەن, اياعىن التەك-تالتەك باسىپ كەلە جاتقان قازاق ءتىلىن قۇردىمعا اكەپ تىرەۋ بولىپ شىقپاي ما؟ اعىلشىن ءتىلىن قازاق تىلىمەن تايتالاستىرماي-اق ءوز الدىنا بولەك ءپان رەتىندە نەگە وقىتىلا بەرمەيدى؟ وعان كىم قارسى بولماق. «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» اتتى يدەيانىڭ كولەڭكەسىندە قازاق ءتىلى وسىلايشا ءوزىنىڭ مارتەبەلى بەلەسىنە جەتپەي تۇنشىعۋى ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى, وسى تۇعىر ءسوزىنىڭ ماعىناسى بۇل جەردە دۇرىس قولدانىسقا ءتۇسىپ تۇرعان جوق. ويتكەنى, ەشقانداي ءتىل قازاق ءتىلىنىڭ تۇعىرى بولا المايدى. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزگى تىرەگى (تۇعىرى) – قازاق ءتىلى.
– ءبىر ماقالاڭىزدا قازاقتىڭ كورگەنىنەن كوزاقى الۋعا دايىن تۇراتىنىن, ەلىكتەپ, سولىقتاي بەرەتىنىن, تىلگە كەلگەندە ءوز تىلىنەن بۇرىن وزگەنىڭ تىلىنە تۇرا شاباتىنىن ايتىپسىز. ءبارىن قاجەتىنە قاراي ىزدەسە, ۇتىلماس پا ەدى؟ ۇلتتىق رۋح السىرەمەس پە ەدى؟ كورسەقىزارلىقتان قايتسەك قۇتىلامىز؟
– ءيا, كورسەقىزارلىق, ەلىكتەۋ, سولىقتاۋ, جاعىمپازدانۋ ءتارىزدى قيسىنسىز مىنەزدىڭ بىزدە ءحىح-حح عاسىرلاردان-اق بوي كورسەتە باستاعانى تاريحتان بەلگىلى. اباي ولەڭدەرىنىڭ كوبى قازاقتىڭ وسىنداي قىلىعىن سىناۋعا باعىتتالعان عوي. الاش ارداقتىلارى مەن كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تالاي قىسپاعىندا ءجۇرىپ-اق قازاقتى وسىنداي مىنەزىن شەنەۋمەن وتكەن تۇلعالار قانشاما. الايدا, سول مىنەز ءالى جالعاسىپ كەلەدى. تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا دا شيرەك عاسىر تولدى. سول مىنەزدەن ءالى ارىلا الاتىن ءتۇرىمىز جوق. بۇل, اسىرەسە, ەل, جەر, ءتىل, ءدىن, ءدىل ماسەلەسىنە بايلانىستى ايتىلاتىن پىكىرلەر اۋانىنان بايقالىپ جاتادى. ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك تۇرعىدان ءادىل وي قوزعاۋ ورنىنا, جالتاقتىق, جالپاقشەشەيلىك مىنەز بەلەڭ العانداي. مۇنىڭ ءبارى شاماسى سول باياعى كەڭەستىك ساياساتتىڭ ءبىزدىڭ قازاقتىڭ 62 تامىرى مەن 12 مۇشەسىنە تۇبەگەيلى ەنىپ قالعانىنىڭ سالدارىنان با دەيمىن. كەيدە قازاق ەلى, قازاق مەملەكەتى دەپ ايتۋدان ايبىنامىز. وعان وي مەن بويداعى ۇركەك سەزىم جىبەرمەيدى.
كەزىندە باسقىنشىلىق ساياساتتىڭ تەرەڭ جۇرگىزىلگەنى سونشاما, قازاق ءتىلى مەن ۇلتتىق مادەنيەتتەن گورى ورىس تىلىنە قاراي جاعامىز جىعىلدى دا تۇرادى. مۇنى ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالالارىنان بايقاۋعا بولادى. اعىلشىن, ورىس ءتىلىن قازاق تىلىمەن قاباتتاستىرىپ بالاباقشالار مەن باستاۋىش مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋدىڭ قانشالىقتى ۇتىمدى ەكەنى نەعايبىل. تاعى دا قايتالاپ ەسكە الۋعا تۋرا كەلەدى. ەندى قاتارعا قوسىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ تىرسەگىنەن قاعۋ بولىپ شىقپاي ما بۇل قىلىق.
وزگە ەلدەن كورگەننىڭ ءبارىن تالعاۋسىز, ءوز ۇرپاعىنا اسىعىس تۇردە تىقپالاي بەرۋ قانشالىقتى قيسىندى؟ بۇل دا ەلىكتەۋ, سولىقتاۋدان, تىم اسىرە رەفورماشىلدىقتان تۋىنداپ جاتاتىن مىنەز بە دەيمىن. مۇنداي ءىس-ارەكەتتىڭ ءبارى ەلدى قازاقى ۇلتتىق رۋحتان بەزدىرەدى. قازاق مەملەكەتى دەگەن تۇسىنىكتەن الشاقتاتادى. ۇرپاعىن ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەي الماعان ەل ۇتىلادى. سوندىقتان ۇلتقا, مەملەكەتكە بايلانىستى باستامالاردىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن قازاققا, قازاق مەملەكەتىنە قانشالىقتى ءتيىمدى, قانشالىقتى قاجەت دەگەن تۇرعىدا تۇزىلگەنى ماقۇل. سوندا عانا جىلدار بويى بويعا دارىتىپ العان كەلەڭسىزدىكتەردەن ايىعاتىن بولامىز.
– ەشنارسەگە تاڭدانۋدان تاڭعالۋدان, ءاي بۇل قالاي, دەپ ءتايت دەۋدەن, الاقارعا بولمايىن, بارەكەلدىمەن جۇرەيىن, اباي ايتپاقشى, «ەندى جۇبانىشى: جالعىز ءبىز بە, ەلدىڭ ءبارى دە ءسۇيتىپ-اق ءجۇر عوي, كوپپەن كورگەن ۇلى توي, كوپپەن بىرگە بولساق, بولدى-داعى دەگەن ءسوزدى جۇبانىش قىلادى» بولىپ جاتقان جوق پا؟ سىپىرا ماقتاۋ, سىدىرتا سويلەۋگە قالاي قارايسىز؟
– راس, بۇگىنگى قازاقتى ەش نارسەمەن تاڭعالدىرا المايمىز. راديو سويلەپ تۇر, تەلەارنا نەشە الۋان وقيعانى كۇندەلىكتى كورسەتىپ تۇر. باسپاسوزدە دە نەشە الۋان ماتەريالدار جاريالانادى. قوعام دا وزگەردى, سوعان وراي ادام دا وزگەرە باستادى. ال جاقسىلى-جاماندى ءىس-ارەكەتتەن تاعىلىم, تاربيە الۋ جاعى سولعىن. بىرەۋ جىعىلىپ جاتسا, ونى دەمەپ تۇرعىزۋدىڭ ورنىنا «مەنىڭ شارۋام قانشا» دەيتىن جامان ادەت پايدا بولدى. ءتىپتى, ءومىردىڭ نەشە الۋان ساتىندە ادامنىڭ سىنعا تۇسەر ءساتى كوپ قوي. كۇندەلىكتى تىرلىكتە قوعامدىق ومىردە ادال پىكىرىڭدى قوسىپ, اعىنان جارىلار ساتتەر از با؟ وسىنىڭ بارىندە كورىنەر قازاقتىڭ كەسەك مىنەزى ۇساقتاپ بارا ما دەگەن ويعا قالاسىڭ. كەيدە ماقتاۋ مەن داتتاۋ ءسوزىنىڭ ماعىناسى جارىسقا ءتۇسىپ جاتقانداي. ەكەۋىندە دە اسىرا سىلتەپ ارتىعىمەن كەتۋ باسىم. جوعارىدان تومەن قاراي, تومەننەن جوعارىعا قاراي توقتاۋسىز ايتىلىپ جاتاتىن ماقتانگەرشىلىكتىڭ شەگى-شەتى كورىنەر ەمەس. وسىعان كەرەعار بازبىرەۋلەرگە داتتاپ بەر دەسەڭ, الدىنا جان سالمايتىن ءسوزۋارلار تاعى دا جەتەرلىك. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ادامدىق, ادامگەرشىلىك تاربيەنى قولدان شىعارىپ العاندىعىمىزدان ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
– بۇرىندارى گازەت-جۋرنالداردا شىققان كوركەم دۇنيەنىڭ تىلىنە, ماقالالاردىڭ ىشىندەگى ءسوز توركىندەرىنە ءوزىڭىز سەكىلدى عالىمدار تالداۋ جاسايتىن ەدى. وعان وتكەن 50-60-جىلدارداعى وقىمىستىلاردىڭ, ناقتىلاي تۇسسەك, ع.مۇساباەۆ, وزگە دە عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن قايتا ءبىر قاراعاندا كوزىم شالعان ەدى. بۇل جايدى نەگە قوزعاپ وتىرعانىما كەلەر بولسام, قازىر اركىم بىلگەن ءسوزىن قولدانىپ ءجۇر. عالىمدار سۇزگىدەن وتكىزگەن ءتيىستى ورىندار بەكىتكەن ورفوگرافيالىق سوزگە دەن قويا بەرمەيدى. بۇل تىرلىك قازاقتا دا جەرگىلىكتى ديالەكت بار دەگەنگە ۇرىندىرماي ما؟ مۇنىڭ نىشانىن ءبىر ارىپتەسىمىز تەلەديداردان ايتىپ قالعانى بار. بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟
– بۇل – قازاق ءتىل بىلىمىندەگى كۇن تارتىبىنەن ازىرگە تۇسە قويمايتىن ماسەلە. ءوز ۇرپاعىن ءبىلىمدى ەتۋگە تىرىسپايتىن حالىق جوق. سونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ەل. ۇلى ۇستاز ىبىراي التىنساريننەن كەيىن قازاقتا ساۋاتتىلىق ماسەلەسىن ەڭ العاش قوزعاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولاتىن. ول بۇل ماسەلەنى ولە-ولگەنشە قاۋزاپ ءوتتى. سول كىسىنىڭ ۇلگىسىمەن بارلىق الاش ارداقتىلارى بۇل ماسەلەنى نازارىندا ۇستادى. كەيىن ق.جۇبانوۆ, م.بالاقاەۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, س.امانجولوۆ, ن.ساۋرانباەۆ, ت.ب. عالىمدار قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداندى. بۇلاردىڭ كوبى قازاق تىلىندە ساۋاتتى سويلەۋ مەن ساۋاتتى جازۋ ماسەلەسىنە ۇنەمى نازار اۋدارىپ وتىردى. سوزدىكتەردىڭ نەشە الۋان تۇرلەرى جاسالدى. ورفوەپيالىق, ورفوگرافيالىق, تەرمينولوگيالىق, فرازەولوگيالىق سوزدىكتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى, سونداي-اق, ءتىلىمىزدىڭ ەن بايلىعى جيناقتالعان ەكى تومدىق, ون تومدىق, ون بەس تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىكتەر جانە ەكى ءتىلدى, كوپ ءتىلدى سوزدىكتەر جۇرشىلىققا ۇسىنىلدى.
جازۋ ساۋاتى مەن سويلەۋ ساۋاتىمىزدى جانداندىرا, قالىپتاستىرا تۇسەتىن لەكسيكوگرافيالىق, لەكسيكولوگيالىق ەڭبەكتەردىڭ قاتارى قازىرگى ۋاقىتتا دا تولىعا تۇسۋدە. ۇستاناتىن ەرەجە, ۇلگى, ونەگە بار. ورىس ءتىلى جانە باسقا تۇركى تىلدەرىندەگى ەملە ەرەجەلەرى مەن ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر تالابىن قاتاڭ ۇستانۋ ءتارتىبى بىزدە ءالى كۇنگە قالىپتاسپاي كەلەدى. قاتە بولسا دا كەلەسى جوندەلگەن ءتۇرى قولعا تيگەنشە, قولدا باردى تۇتىنا تۇرۋ دەگەن مادەنيەتكە ءالى جەتە الماي كەلەمىز. گازەت, جۋرنالدارداعى, راديو, تەلەۆيدەنيەدەگى قيلى-قيلى ءسوز قولدانىستار «قولدا بار التىندى قادىرلەمەۋدەن» جانە «مەنىڭشە بىلاي» دەگەن وزىمشىلدىكتەن تۋىنداپ جاتقان قاتەلەر. جالپى, كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ تابيعاتى قانداي اسەم, قانداي كوركەم بولسا, سوعان وراي ءتىلى دە عاجاپ كوركەم ءارى باي عوي. ءسوزدى اركىم ءوز قالاۋىنشا ارقالاي قولدانا بەرسە, ول ونىڭ ساۋاتىنىڭ جەتىمسىزدىگى. سوندىقتان جازۋىمىز ەملە-ەرەجەلەرىنە ساي بولعانى ماقۇل.
– كيەلى ءتىلدىڭ عىلىمداعى يەسى بولعان ساناۋلى ساڭلاقتاردىڭ ءبىرىسىز. العاشقى قادامىڭىزدى جۋرناليستيكادان باستادىڭىز, ودان كەيىن عىلىمعا تابان تىرەپ, عىلىم شىڭى سانالاتىن اكادەميك اتاندىڭىز. جۋرناليستيكادا قالساڭىز, قارا ءسوزدىڭ قاس شەبەرى بولارىڭىزعا ەش كۇمان جوق. وسى سالالاردان وزگە ونەردەگى جولىڭىز دا ەرەن. ونەردە قالا بەرگەندە باياعىدا-اق حالىق ءارتىسى بولارىڭىز حاق. ءبىرجان سالدىڭ «تەمىرتاسى» ءسىزدىڭ داۋسىڭىزدا اۋەلەۋى نەگە تۇرادى؟ وسىنشا قابىلەت ءسىزدىڭ بويىڭىزعا قايدان دارىعان؟
– «كيەلى ءتىلدىڭ يەسى» دەگەننەن گورى قىزمەتشىسى دەگەن دۇرىسىراق بولار. ءتىلدىڭ يەسى حالىق, ال ءبىز سول حالىقتىڭ وزىنە قىزمەت جاساۋعا ءتيىستى ادال ۇلى بولا الساق, ەڭ ۇلى مارتەبە سول عوي. العاشقى قادامىمدى گازەت بەتىنەن باستاعانىما وكىنگەن ەمەسپىن. اعا گازەتتىڭ ساقا قالامگەرلەرىنەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. اباي بەيسەنباەۆ, ءابىلماجىن جۇماباەۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ۇزاق باعاەۆ, بەكدىلدا ابدۋللين, قۇرمانعالي ۇياباەۆ, جەكەن جۇماحانوۆ ءتارىزدى اعالار تاعىلىمى ءالى كۇنگە جادىمنان شىققان ەمەس. سولاردان ءتالىم الا ءجۇرىپ عىلىم, عالىم دەگەن سوزدەر كوكەيىمنەن كەتپەي قويدى. عىلىم اكادەمياسى وزىنە تارتتى دا تۇردى. ءسويتىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ءۇش جارىم جىلداي ەڭبەك ەتىپ, اقىرى, 1962 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاق ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ەسىگىن اشتىم. مۇندا ءوزىمنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرگەن بۇرىنعى ۇستازدارىم م.بالاقاەۆ, ءى.كەڭەسباەۆ جانە بۇرىننان ەڭبەكتەرىمەن تانىس ءا.قايدار, س.تالجانوۆ, ءا.ساتىبالديەۆ ءتارىزدى عالىمدار ورتاسىنا ءتۇستىم دە كەتتىم. ءسويتىپ, جانىم قالاعان عىلىمي جۇمىستارعا بەلشەمنەن باتتىم. ەڭبەك ەتە بىلسەڭ قاشاندا ناتيجەگە جەتەسىڭ. قۇدايعا شۇكىر, قادىرلى ۇستازدارىم مەن قالامداس ارىپتەستەرمەن پىكىر تالاستىرا ءجۇرىپ, ويلاعان ماقساتىما جەتكەندەيمىن.
اتالعان ماسەلەلەرمەن اينالىسا ءجۇرىپ, ءسابي كۇنىمنەن سەرىك بولعان قوڭىر دومبىرا مەن قازاقتىڭ اندەرى جانە كۇيلەرىن كوكەيىمنەن ەشقاشان شىعارعان ەمەسپىن. ءان مەن كۇيدى جانىمداي جاقسى كورەمىن. مەن سياقتى ونەردى مەيلىنشە قادىرلەيتىن وزىمىزگە ءتان ءبىر ورتامىز بولدى. ولار, اسقار سۇلەيمەنوۆ, كەرىمبەك سىزدىقوۆ, يليا جاقانوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, تالاتبەك اكىموۆ جانە مەن ءجيى باس قوسىپ, قازاقتىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى جونىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنبىز. اڭگىمە بىرتىندەپ تاتتىمبەت, سۇگىر, تولەگەن كۇيلەرىنە, «قوسباسارلارعا» ويىسىپ, اقان, ءبىرجاننىڭ اندەرىنە ۇلاساتىن.
سودان «تەمىرتاستىڭ» كينو الەمىنە ساپارى باستالدى. قىرعىز رەجيسسەرى بولوت شامشيەۆ اسقار ارقىلى مەنى تاپتى. وسى ءان ءۇشىن بىشكەك پەن ماسكەۋ شاھارى اراسىن شاڭداتقانداي بولدىق. اقىرى «ىستىق كولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» اتتى كينوفيلم پايدا بولدى. وندا مەنەن «تەمىرتاستى» ەرىنبەي ۇيرەنگەن كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى سۇيمەنقۇل چوقموروۆ باستى ءرولدى ويناسا, سول كەيىپكەردىڭ ءانى مەنىڭ ايتۋىمدا ورىندالدى. ءبىز وسى ءان ارقىلى سۇيمەنقۇل, بولوتپەن قادىرلەس, سىيلاس جاندارعا اينالدىق. ال «وسىنشا قابىلەت ءسىزدىڭ بويىڭىزعا قايدان دارىعان» دەگەن ساۋالعا ارعى تۇپتەن جالعاسقان شىعار دەپ ويلايمىن. اكەمنىڭ ءۇنى تازا ءارى بيىك بولاتىن, اسىرەسە, قۇران وقىعاندا ونى ەلدىڭ ءبارى ۇيىپ تىڭدايتىن. انامنىڭ دا انگە قۇمارلىعى ەرەكشە ەدى. سۋىرىپسالما اقىندىعى دا بار بولاتىن. بۇنىڭ ارعى جاعىندا ناعاشى اتام اتاقتى كۇيشى بولعان دەسەدى. ال اتام قازاقتىڭ ۇلى دۇنيەلەرى, قادىرلى قالىبى قازاق بالاسىنا ىقپال ەتپەي تۇرا ما! شىركىن, قازاقتىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىندەي عاجاپ نە بار دەيسىز مىنا جالعاندا! بىرنارسە دارىسا وسىلاردان دارىعان شىعار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
• 20 قاڭتار, 2017
ەشقانداي ءتىل قازاق ءتىلىنىڭ تۇعىرى بولا المايدى
قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قازىرگى ايتۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, كەشەگى الىپتاردىڭ ءىزىن باسىپ, ونەگەسىن جالعاپ, ۇلگىسىن ۇكىلەپ كەلە جاتقان اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلىمەن سىر-سۇحبات قۇرساق دەگەن نيەت كوپتەن كوكەيدە جۇرەتىن ەدى. سونىڭ ءساتى ءتۇسىپ, اڭگىمە ارنا تارتتى.
– ومىرزاق اعا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىڭىز. وسىدان-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ اعا ۇرپاققا قۇرمەتى, ۇلت تىلىنە دەگەن ىزەتى ءبىردەن بايقالدى ەمەس پە؟
– ارينە. وسى ارادا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باسىلعان پرەزيدەنتتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» دەگەن كىتابى ويىما ورالىپ وتىر. وندا مەملەكەت باسشىسى كيەلى ءتىلىمىز تۋرالى, «قازاق ەلى باردا, قازاق ءتىلى دە ءومىر سۇرەدى. وسەدى. وركەندەيدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ءتىلى – ماڭگىلىك», دەپ ءبىر قاناتتاندىرسا, تاعى ءبىر تۇستا «قاريالارىمىز – حالقىمىزدىڭ قياداعىنى شالاتىن قىراعى جانارى, قوعامىمىزدىڭ قادىرلى قازىناسى», دەگەن بايلامىن العا تارتىپ, ورەمىزدى ءوسىردى. ال ديدارلاسۋعا كەلسەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاشاندا اقجارقىن اڭگىمەنىڭ ادامى عوي. تىڭداي بىلەدى. ايتقان ويىڭنىڭ ءتۇپ-تامىرىن زەردەسىنە سالىپ, ەل مەن جەر, ءتىل مەن ءدىل جايىن قوزعاپ, بيىل وتكىزسەك دەپ وتىرعان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلتايىنا دا جاناشىرلىق كورسەتەتىنىن جەتكىزدى.
– وتكەن جىلى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ, ەل اعاسىنان ەل ابىزىنا اينالدىڭىز. اعادان اقىل, ىنىدەن ءىلتيپات دەپ, قازاق ءۇشىن قاسيەتتى دە كيەلى ۇعىم نە دەپ ويلايسىز؟
– ءسوز قادىرىن ۇققان جۇرتتىڭ ۇرپاعىمىز عوي. ابىز ءسوزىن ايتىپ قالدىڭ. وسى كيەلى ءسوز ءبىرازدان بەرى وڭدى-سولدى قولدانىسقا تۇسە باستاعانى راس. اندا-ساندا مەن جايىندا جازىلعان ماقالالار دا كورىنىپ قالادى. ءوزىڭ دە تىلگە تيەك ەتىپ وتىرسىڭ. العاش سۇراق ءماتىنىن وقىعاندا بەتىم دۋىلداپ, جۇرەگىم ءدىر ەتە قالدى. ىشىمنەن اللادان, زامانداستارىمنان كەشىرىم ءوتىندىم. سويتە تۇرا, وسى ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى نەنى بىلدىرەدى دەگەن ويمەن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىن», تۇسىندىرمە سوزدىكتەردى, ت.ب. قايتادان قاراپ, ىزدەندىم. مالىمەتتەر بويىنشا «ابىز» ءسوزى قازاق ۇعىمىندا بىلگىر, دانا, كورەگەن ادام دەگەندى ۇقتىرادى ەكەن. قالاي دەگەندە دە, تەرەڭ كيەلى ۇعىم ارقالاپ تۇرعان مۇنداي تەكتى سوزدەردى ابايلاپ, سارالاپ قولدانۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ءوزىمدى ابىزدار قاتارىنا قوسۋدان ساقتانامىن. قازاق تاريحىندا ەل جادىندا قالىپ قويعان ابىز اتانعان ادامدار بولعان. ماسەلەن, ەل جادىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان جىراۋلار, بيلەر مەن شەشەندەر, ەل باستاعان كوسەمدەر, دانا اباي, ءتىپتى كەشەگى ۇستاز م.اۋەزوۆ سىندى كەمەڭگەرلەردىڭ ءجونى بولەك قوي.
– تاۋەلسىزدىك تۇسىندا رۋحاني سالادا نەگە قول جەتكىزدىك, نەدەن ۇتىلدىق؟
– جەتىستىك بار. ول ۇلت قۇندىلىعىنا اينالۋدا. ءبىز باردان گورى, جوعىمىزدى تۇگەندەسەك ۇتىلماس ەدىك. مەن اڭگىمەنى وسى تۇرعىدا قوزعاسام دەيمىن. سەبەبى, كەتكەن ەسەمىزدى قايتارۋ جولىندا كەلەمىز. ەڭ الدىمەن, وسى تاۋەلسىزدىك دەگەن عاجايىپ ءسوزدىڭ پارقىن ءبىزدىڭ قازاق تۇگەل تانىپ ءبىلدى مە دەگەن ويعا قالامىن. ءومىر باقي ەسىگىنە ق ۇلىپ سالىپ كورمەگەن ەل ەدىك. بارعان سايىن ادامدار ءوزىن ءوزى قورشاپ, تەمىر قاقپالى قورعاندار سالىپ, جەكەشەلەنىپ ءبىتتى. ونىمەن ۇرلىق-قارلىق, كوررۋپتسيا, الداۋ-ارباۋدىڭ توقتايتىن ءتۇرى جوق. الدەنەشە عاسىردى ارتقا سالىپ بارىپ ارەڭ قول جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى بىرلەسە باياندى ەتۋدىڭ ورنىنا اركىم ءوز قوراسىنىڭ قامىن جەۋمەن الەك. بۇل بۇل ما, تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان العاشقى جىلداردا بوستاندىق, ەركىندىك دەگەنىمىزدىڭ ءمانى وسىلاي ەكەن دەگەندەي ەل ورتاسىنان شىققان پىسىقايلار كەڭسە, مەكەمە, عيمارات, جەر اتاۋلىنىڭ ءبارىن بىرتىندەپ مەنشىكتەنە, جەكەشەلەندىرە باستادى. بايلىقتىڭ ادام ەستىمەگەن تۇرلەرىنە كەنەلگەندەر بار. ولار قازاقستاننىڭ نەگىزگى بايلىعىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىر. سول مىقتىلاردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ قازاقستاندا مەكتەپ, كىتاپحانا, مادەني ورتالىقتار سالىپ, حالىق ءۇشىن يگىلىكتى ءىس-شارا جاساعاندارىن ەستىگەن ەمەسپىز. ءتىپتى, وسىندايدا جۇرەك سىزداي وتىرىپ, شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت بويى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جىرىن جىرلاپ كەلە جاتقان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مۇشكىل ءحالىن امالسىز تىلگە تيەك ەتۋگە تۋرا كەلەدى. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا تاياۋ «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا الماتىدا ەل مەن ءتىلدىڭ مەرەيىن اسقاقتاتاتىن «ءتىل سارايىن» سالامىز دەگەن ۋادەنىڭ قۇنى ءبىر تيىن بولدى. مۇنداي ساراي تۇگىلى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باس ۇيىمى كوشپەلى قازاقتىڭ كۇيىن كەشىپ, ءالى كۇنگە كورىنگەن ەسىكتى اشىپ پانالاپ كەلەدى. تاۋەلسىز ءداۋىرىمىزدىڭ ءبىر جەتىستىگى ازىرگە وسى بولىپ تۇر. وسىنداي بولماشى مىسالداردان تاۋەلسىزدىك تۇسىندا رۋحاني سالادا نەگە قول جەتكىزىپ, نەدەن ۇتىلدىق دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن قادىرمەندى وقىرمان ءوزى-اق ىشتەي تۇيىندەي تۇسەر.
– شىنىندا, ءتىل تۋرالى كوپ ايتامىز. زاڭ دا, قاۋلى دا, قاراجات تا بار سەكىلدى. سوندا نە كەدەرگى؟ الدە جوعارىدا ءبىر كىلتيپان بار ما؟ بۇلاي دەۋگە سەبەپ, بۇرىن تىلگە كەلگەندە ءتىلىن تىستەيتىندەر جاڭا ۇكىمەت باسشىسى قازاقشا سويلەپ ەدى, الگىندەي ازاماتتار كوسىلىپ كەتپەسە دە شەشىلە باستادى. بۇعان نە دەۋگە بولادى؟
– ءتىل تۋرالى ءسوز جەتەرلىك, ارينە. عافۋ اقىن (قايىربەكوۆ) «ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى» دەگەندەي, ءبىز دە بۇل ماسەلەنى توقتاۋسىز تولعاپ كەلەمىز. مۇنىڭ ۇستىنە ءوزىڭ ەسكە سالعانداي, زاڭ دا بار, قاۋلى-قارار دا جەتەدى. ءتىپتى, ەلباسىمىزدىڭ نەشە-الۋان باسقوسۋلاردا قاداپ ايتقان سوزدەرىنىڭ ءوزى قانشاما. پرەزيدەنتتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى كىتابىنىڭ ءتىل تۋرالى تاراۋىندا «ءىس باسىندا, اسىرەسە, حالىقتىڭ كوز الدىنداعى جاۋاپتى قىزمەتتە وتىرعان قازاقتاردىڭ وزدەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەي, وزگە تىلدە سويلەۋگە قۇمار بولسا, وعان حالىق تا, ءتىل دە كىنالى ەمەس. كىنالى – ۇلتتىق نامىستىڭ ازدىعى, ەرسى ارەكەتكە ەلىكتەگىشتىك, ۇلت داستۇرىنە ەنجارلىق», دەي كەلىپ, «ءار ازامات اۋەلى تۋعان تىلگە دەگەن قۇرمەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنەن باستاۋى كەرەك. وتباسىنان باستاۋ كەرەك. وتباسىنداعى وڭدى تاربيە انا ءتىلى ارقىلى جۇزەگە اسسا, ودان ءارى جاس ۇرپاق ومىردەگى ءوز قاجەتتىلىگىن ءوزى تابادى», دەدى. بۇعان نە قوسا الاسىڭ؟ ءسوز تۇيىنىندە «...قانداي جاعدايدا دا تۋعان ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى ءوز مارتەبەسىن جوعارى ۇستاۋى ءتيىس. تۋعان ءتىلىمىز قاشاندا بيىك بولۋى قاجەت», دەپ نامىسىڭدى قايراپ, جىگەرىڭدى جانيدى. ءيا, ەلباسى كۇيىنىپ ايتقان ىستەن ناتيجە شىعارماۋ ءوز باۋىرلارىمىزعا سىن بولىپ تۇر. سول قابىلدانعان قاۋلى, قارار, زاڭدارعا ساي اۋىز تولتىرىپ ايتار بيىك ناتيجەگە ءالى جەتە الماي كەلەمىز. راس, بيلىك باسىنداعىنىڭ ءبىرازى ءتىپتى, كەيبىر مينيسترلەر دە قازاقشا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەي باستادى. بۇعان كوڭىل جىبىگەنمەن جالپى جۇرتشىلىقتىڭ زاڭداردى ىسكە اسىرۋعا مىندەتتى باسشىلارعا دەگەن سەنىمى شامالى. ويتكەنى, ءالى كۇنگە وبلىستىق, قالالىق بيلىك اۋقىمىندا قازاق تىلىنەن گورى ورىس ءتىلىنىڭ بەدەلى جوعارى. سودان قاراپايىم قازاق بالاسىن قازاقشا وقىتقاننان گورى ورىسشا وقىتۋعا بەيىم بولىپ بارادى. ول ءۇشىن ونى كىنالاۋعا حاقىڭ جوق. قازىر قالىپتاسىپ قالعان جاعداي جالپى تەكتەس.
بىرتىندەپ ساتىلاپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن اتقارىلۋعا ءتيىستى يگى شارالار دا اسىرەسە, ايتەۋىر رەفورما جاساۋ اۋانىمەن ونداعان, جۇزدەگەن جىلدار بويى سىننان, تاجىريبەدەن ءوتىپ, قالىپتاسىپ قالعان جۇيەنى (وقۋ جۇيەسىن) بۇزىپ «جاڭالىق اشۋ» اقىلعا سيا بەرمەيتىن ءىس. اڭگىمە «ءۇش تۇعىرلى ءتىل جوباسى» تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل نەگىزىندە قولداۋعا تاتيتىن جوبا. الايدا, ونى ۇسىنباس بۇرىن, ءتىپتى ۇسىنعاننان كەيىن دە جالپى جۇرتشىلىق القاسىنا سالىپ, ماماندارمەن كەڭەسىپ الۋ كەرەك ەدى. «كەڭەسىپ كەسكەن تون كەلتە بولماس», دەپ بابالارىمىز تەگىن ايتتى دەيسىز بە؟ وتكەن تاريحىمىزداعى جاقسى ۇلگىلەردى جادىمىزدان شىعارا الامىز با؟ بابالار قالدىرعان اماناتتى ىسكە اسىرا الدىق پا؟ ماسەلەن, ۇلى ۇستاز احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇرپاققا ءتىل ۇيرەتۋدە قانداي باعىت ۇستانىپ ەدى. ول جاپون حالقى ىسپەتتى بالالاردى 12 جاسقا دەيىن ءوز انا تىلىندە تاربيەلەپ العان ءجون دەپ ەدى عوي. ويتكەنى, بۋىنى قاتپاعان جاس ۇرپاق, اۋەلى ءوز ۇلتىنىڭ بار اسىل قاسيەتتەرىن ءوز تىلىندە بويىنا ءسىڭىرىپ الۋى قاجەت. سوندا عانا ول ءوز ۇلتىنىڭ قامىن جەيتىن ازامات بولىپ قالىپتاسا الادى.
كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە قازاق مەكتەپتەرىندە جاراتىلىس پاندەرىنىڭ ءبارى قازاق تىلىندە وقىلىپ, تالاي ۇلت بالاسى عىلىم شىڭىنا ورلەگەن جوق پا ەدى؟ ال ەندى سونىڭ ءبارىن اعىلشىنشا وقىتۋ دەگەن ءسوز, ەڭ الدىمەن, اياعىن التەك-تالتەك باسىپ كەلە جاتقان قازاق ءتىلىن قۇردىمعا اكەپ تىرەۋ بولىپ شىقپاي ما؟ اعىلشىن ءتىلىن قازاق تىلىمەن تايتالاستىرماي-اق ءوز الدىنا بولەك ءپان رەتىندە نەگە وقىتىلا بەرمەيدى؟ وعان كىم قارسى بولماق. «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» اتتى يدەيانىڭ كولەڭكەسىندە قازاق ءتىلى وسىلايشا ءوزىنىڭ مارتەبەلى بەلەسىنە جەتپەي تۇنشىعۋى ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى, وسى تۇعىر ءسوزىنىڭ ماعىناسى بۇل جەردە دۇرىس قولدانىسقا ءتۇسىپ تۇرعان جوق. ويتكەنى, ەشقانداي ءتىل قازاق ءتىلىنىڭ تۇعىرى بولا المايدى. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزگى تىرەگى (تۇعىرى) – قازاق ءتىلى.
– ءبىر ماقالاڭىزدا قازاقتىڭ كورگەنىنەن كوزاقى الۋعا دايىن تۇراتىنىن, ەلىكتەپ, سولىقتاي بەرەتىنىن, تىلگە كەلگەندە ءوز تىلىنەن بۇرىن وزگەنىڭ تىلىنە تۇرا شاباتىنىن ايتىپسىز. ءبارىن قاجەتىنە قاراي ىزدەسە, ۇتىلماس پا ەدى؟ ۇلتتىق رۋح السىرەمەس پە ەدى؟ كورسەقىزارلىقتان قايتسەك قۇتىلامىز؟
– ءيا, كورسەقىزارلىق, ەلىكتەۋ, سولىقتاۋ, جاعىمپازدانۋ ءتارىزدى قيسىنسىز مىنەزدىڭ بىزدە ءحىح-حح عاسىرلاردان-اق بوي كورسەتە باستاعانى تاريحتان بەلگىلى. اباي ولەڭدەرىنىڭ كوبى قازاقتىڭ وسىنداي قىلىعىن سىناۋعا باعىتتالعان عوي. الاش ارداقتىلارى مەن كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تالاي قىسپاعىندا ءجۇرىپ-اق قازاقتى وسىنداي مىنەزىن شەنەۋمەن وتكەن تۇلعالار قانشاما. الايدا, سول مىنەز ءالى جالعاسىپ كەلەدى. تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا دا شيرەك عاسىر تولدى. سول مىنەزدەن ءالى ارىلا الاتىن ءتۇرىمىز جوق. بۇل, اسىرەسە, ەل, جەر, ءتىل, ءدىن, ءدىل ماسەلەسىنە بايلانىستى ايتىلاتىن پىكىرلەر اۋانىنان بايقالىپ جاتادى. ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك تۇرعىدان ءادىل وي قوزعاۋ ورنىنا, جالتاقتىق, جالپاقشەشەيلىك مىنەز بەلەڭ العانداي. مۇنىڭ ءبارى شاماسى سول باياعى كەڭەستىك ساياساتتىڭ ءبىزدىڭ قازاقتىڭ 62 تامىرى مەن 12 مۇشەسىنە تۇبەگەيلى ەنىپ قالعانىنىڭ سالدارىنان با دەيمىن. كەيدە قازاق ەلى, قازاق مەملەكەتى دەپ ايتۋدان ايبىنامىز. وعان وي مەن بويداعى ۇركەك سەزىم جىبەرمەيدى.
كەزىندە باسقىنشىلىق ساياساتتىڭ تەرەڭ جۇرگىزىلگەنى سونشاما, قازاق ءتىلى مەن ۇلتتىق مادەنيەتتەن گورى ورىس تىلىنە قاراي جاعامىز جىعىلدى دا تۇرادى. مۇنى ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالالارىنان بايقاۋعا بولادى. اعىلشىن, ورىس ءتىلىن قازاق تىلىمەن قاباتتاستىرىپ بالاباقشالار مەن باستاۋىش مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋدىڭ قانشالىقتى ۇتىمدى ەكەنى نەعايبىل. تاعى دا قايتالاپ ەسكە الۋعا تۋرا كەلەدى. ەندى قاتارعا قوسىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ تىرسەگىنەن قاعۋ بولىپ شىقپاي ما بۇل قىلىق.
وزگە ەلدەن كورگەننىڭ ءبارىن تالعاۋسىز, ءوز ۇرپاعىنا اسىعىس تۇردە تىقپالاي بەرۋ قانشالىقتى قيسىندى؟ بۇل دا ەلىكتەۋ, سولىقتاۋدان, تىم اسىرە رەفورماشىلدىقتان تۋىنداپ جاتاتىن مىنەز بە دەيمىن. مۇنداي ءىس-ارەكەتتىڭ ءبارى ەلدى قازاقى ۇلتتىق رۋحتان بەزدىرەدى. قازاق مەملەكەتى دەگەن تۇسىنىكتەن الشاقتاتادى. ۇرپاعىن ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەي الماعان ەل ۇتىلادى. سوندىقتان ۇلتقا, مەملەكەتكە بايلانىستى باستامالاردىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن قازاققا, قازاق مەملەكەتىنە قانشالىقتى ءتيىمدى, قانشالىقتى قاجەت دەگەن تۇرعىدا تۇزىلگەنى ماقۇل. سوندا عانا جىلدار بويى بويعا دارىتىپ العان كەلەڭسىزدىكتەردەن ايىعاتىن بولامىز.
– ەشنارسەگە تاڭدانۋدان تاڭعالۋدان, ءاي بۇل قالاي, دەپ ءتايت دەۋدەن, الاقارعا بولمايىن, بارەكەلدىمەن جۇرەيىن, اباي ايتپاقشى, «ەندى جۇبانىشى: جالعىز ءبىز بە, ەلدىڭ ءبارى دە ءسۇيتىپ-اق ءجۇر عوي, كوپپەن كورگەن ۇلى توي, كوپپەن بىرگە بولساق, بولدى-داعى دەگەن ءسوزدى جۇبانىش قىلادى» بولىپ جاتقان جوق پا؟ سىپىرا ماقتاۋ, سىدىرتا سويلەۋگە قالاي قارايسىز؟
– راس, بۇگىنگى قازاقتى ەش نارسەمەن تاڭعالدىرا المايمىز. راديو سويلەپ تۇر, تەلەارنا نەشە الۋان وقيعانى كۇندەلىكتى كورسەتىپ تۇر. باسپاسوزدە دە نەشە الۋان ماتەريالدار جاريالانادى. قوعام دا وزگەردى, سوعان وراي ادام دا وزگەرە باستادى. ال جاقسىلى-جاماندى ءىس-ارەكەتتەن تاعىلىم, تاربيە الۋ جاعى سولعىن. بىرەۋ جىعىلىپ جاتسا, ونى دەمەپ تۇرعىزۋدىڭ ورنىنا «مەنىڭ شارۋام قانشا» دەيتىن جامان ادەت پايدا بولدى. ءتىپتى, ءومىردىڭ نەشە الۋان ساتىندە ادامنىڭ سىنعا تۇسەر ءساتى كوپ قوي. كۇندەلىكتى تىرلىكتە قوعامدىق ومىردە ادال پىكىرىڭدى قوسىپ, اعىنان جارىلار ساتتەر از با؟ وسىنىڭ بارىندە كورىنەر قازاقتىڭ كەسەك مىنەزى ۇساقتاپ بارا ما دەگەن ويعا قالاسىڭ. كەيدە ماقتاۋ مەن داتتاۋ ءسوزىنىڭ ماعىناسى جارىسقا ءتۇسىپ جاتقانداي. ەكەۋىندە دە اسىرا سىلتەپ ارتىعىمەن كەتۋ باسىم. جوعارىدان تومەن قاراي, تومەننەن جوعارىعا قاراي توقتاۋسىز ايتىلىپ جاتاتىن ماقتانگەرشىلىكتىڭ شەگى-شەتى كورىنەر ەمەس. وسىعان كەرەعار بازبىرەۋلەرگە داتتاپ بەر دەسەڭ, الدىنا جان سالمايتىن ءسوزۋارلار تاعى دا جەتەرلىك. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ادامدىق, ادامگەرشىلىك تاربيەنى قولدان شىعارىپ العاندىعىمىزدان ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
– بۇرىندارى گازەت-جۋرنالداردا شىققان كوركەم دۇنيەنىڭ تىلىنە, ماقالالاردىڭ ىشىندەگى ءسوز توركىندەرىنە ءوزىڭىز سەكىلدى عالىمدار تالداۋ جاسايتىن ەدى. وعان وتكەن 50-60-جىلدارداعى وقىمىستىلاردىڭ, ناقتىلاي تۇسسەك, ع.مۇساباەۆ, وزگە دە عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن قايتا ءبىر قاراعاندا كوزىم شالعان ەدى. بۇل جايدى نەگە قوزعاپ وتىرعانىما كەلەر بولسام, قازىر اركىم بىلگەن ءسوزىن قولدانىپ ءجۇر. عالىمدار سۇزگىدەن وتكىزگەن ءتيىستى ورىندار بەكىتكەن ورفوگرافيالىق سوزگە دەن قويا بەرمەيدى. بۇل تىرلىك قازاقتا دا جەرگىلىكتى ديالەكت بار دەگەنگە ۇرىندىرماي ما؟ مۇنىڭ نىشانىن ءبىر ارىپتەسىمىز تەلەديداردان ايتىپ قالعانى بار. بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟
– بۇل – قازاق ءتىل بىلىمىندەگى كۇن تارتىبىنەن ازىرگە تۇسە قويمايتىن ماسەلە. ءوز ۇرپاعىن ءبىلىمدى ەتۋگە تىرىسپايتىن حالىق جوق. سونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ەل. ۇلى ۇستاز ىبىراي التىنساريننەن كەيىن قازاقتا ساۋاتتىلىق ماسەلەسىن ەڭ العاش قوزعاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولاتىن. ول بۇل ماسەلەنى ولە-ولگەنشە قاۋزاپ ءوتتى. سول كىسىنىڭ ۇلگىسىمەن بارلىق الاش ارداقتىلارى بۇل ماسەلەنى نازارىندا ۇستادى. كەيىن ق.جۇبانوۆ, م.بالاقاەۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, س.امانجولوۆ, ن.ساۋرانباەۆ, ت.ب. عالىمدار قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداندى. بۇلاردىڭ كوبى قازاق تىلىندە ساۋاتتى سويلەۋ مەن ساۋاتتى جازۋ ماسەلەسىنە ۇنەمى نازار اۋدارىپ وتىردى. سوزدىكتەردىڭ نەشە الۋان تۇرلەرى جاسالدى. ورفوەپيالىق, ورفوگرافيالىق, تەرمينولوگيالىق, فرازەولوگيالىق سوزدىكتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى, سونداي-اق, ءتىلىمىزدىڭ ەن بايلىعى جيناقتالعان ەكى تومدىق, ون تومدىق, ون بەس تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىكتەر جانە ەكى ءتىلدى, كوپ ءتىلدى سوزدىكتەر جۇرشىلىققا ۇسىنىلدى.
جازۋ ساۋاتى مەن سويلەۋ ساۋاتىمىزدى جانداندىرا, قالىپتاستىرا تۇسەتىن لەكسيكوگرافيالىق, لەكسيكولوگيالىق ەڭبەكتەردىڭ قاتارى قازىرگى ۋاقىتتا دا تولىعا تۇسۋدە. ۇستاناتىن ەرەجە, ۇلگى, ونەگە بار. ورىس ءتىلى جانە باسقا تۇركى تىلدەرىندەگى ەملە ەرەجەلەرى مەن ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر تالابىن قاتاڭ ۇستانۋ ءتارتىبى بىزدە ءالى كۇنگە قالىپتاسپاي كەلەدى. قاتە بولسا دا كەلەسى جوندەلگەن ءتۇرى قولعا تيگەنشە, قولدا باردى تۇتىنا تۇرۋ دەگەن مادەنيەتكە ءالى جەتە الماي كەلەمىز. گازەت, جۋرنالدارداعى, راديو, تەلەۆيدەنيەدەگى قيلى-قيلى ءسوز قولدانىستار «قولدا بار التىندى قادىرلەمەۋدەن» جانە «مەنىڭشە بىلاي» دەگەن وزىمشىلدىكتەن تۋىنداپ جاتقان قاتەلەر. جالپى, كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ تابيعاتى قانداي اسەم, قانداي كوركەم بولسا, سوعان وراي ءتىلى دە عاجاپ كوركەم ءارى باي عوي. ءسوزدى اركىم ءوز قالاۋىنشا ارقالاي قولدانا بەرسە, ول ونىڭ ساۋاتىنىڭ جەتىمسىزدىگى. سوندىقتان جازۋىمىز ەملە-ەرەجەلەرىنە ساي بولعانى ماقۇل.
– كيەلى ءتىلدىڭ عىلىمداعى يەسى بولعان ساناۋلى ساڭلاقتاردىڭ ءبىرىسىز. العاشقى قادامىڭىزدى جۋرناليستيكادان باستادىڭىز, ودان كەيىن عىلىمعا تابان تىرەپ, عىلىم شىڭى سانالاتىن اكادەميك اتاندىڭىز. جۋرناليستيكادا قالساڭىز, قارا ءسوزدىڭ قاس شەبەرى بولارىڭىزعا ەش كۇمان جوق. وسى سالالاردان وزگە ونەردەگى جولىڭىز دا ەرەن. ونەردە قالا بەرگەندە باياعىدا-اق حالىق ءارتىسى بولارىڭىز حاق. ءبىرجان سالدىڭ «تەمىرتاسى» ءسىزدىڭ داۋسىڭىزدا اۋەلەۋى نەگە تۇرادى؟ وسىنشا قابىلەت ءسىزدىڭ بويىڭىزعا قايدان دارىعان؟
– «كيەلى ءتىلدىڭ يەسى» دەگەننەن گورى قىزمەتشىسى دەگەن دۇرىسىراق بولار. ءتىلدىڭ يەسى حالىق, ال ءبىز سول حالىقتىڭ وزىنە قىزمەت جاساۋعا ءتيىستى ادال ۇلى بولا الساق, ەڭ ۇلى مارتەبە سول عوي. العاشقى قادامىمدى گازەت بەتىنەن باستاعانىما وكىنگەن ەمەسپىن. اعا گازەتتىڭ ساقا قالامگەرلەرىنەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. اباي بەيسەنباەۆ, ءابىلماجىن جۇماباەۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ۇزاق باعاەۆ, بەكدىلدا ابدۋللين, قۇرمانعالي ۇياباەۆ, جەكەن جۇماحانوۆ ءتارىزدى اعالار تاعىلىمى ءالى كۇنگە جادىمنان شىققان ەمەس. سولاردان ءتالىم الا ءجۇرىپ عىلىم, عالىم دەگەن سوزدەر كوكەيىمنەن كەتپەي قويدى. عىلىم اكادەمياسى وزىنە تارتتى دا تۇردى. ءسويتىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ءۇش جارىم جىلداي ەڭبەك ەتىپ, اقىرى, 1962 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاق ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ەسىگىن اشتىم. مۇندا ءوزىمنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرگەن بۇرىنعى ۇستازدارىم م.بالاقاەۆ, ءى.كەڭەسباەۆ جانە بۇرىننان ەڭبەكتەرىمەن تانىس ءا.قايدار, س.تالجانوۆ, ءا.ساتىبالديەۆ ءتارىزدى عالىمدار ورتاسىنا ءتۇستىم دە كەتتىم. ءسويتىپ, جانىم قالاعان عىلىمي جۇمىستارعا بەلشەمنەن باتتىم. ەڭبەك ەتە بىلسەڭ قاشاندا ناتيجەگە جەتەسىڭ. قۇدايعا شۇكىر, قادىرلى ۇستازدارىم مەن قالامداس ارىپتەستەرمەن پىكىر تالاستىرا ءجۇرىپ, ويلاعان ماقساتىما جەتكەندەيمىن.
اتالعان ماسەلەلەرمەن اينالىسا ءجۇرىپ, ءسابي كۇنىمنەن سەرىك بولعان قوڭىر دومبىرا مەن قازاقتىڭ اندەرى جانە كۇيلەرىن كوكەيىمنەن ەشقاشان شىعارعان ەمەسپىن. ءان مەن كۇيدى جانىمداي جاقسى كورەمىن. مەن سياقتى ونەردى مەيلىنشە قادىرلەيتىن وزىمىزگە ءتان ءبىر ورتامىز بولدى. ولار, اسقار سۇلەيمەنوۆ, كەرىمبەك سىزدىقوۆ, يليا جاقانوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, تالاتبەك اكىموۆ جانە مەن ءجيى باس قوسىپ, قازاقتىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى جونىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنبىز. اڭگىمە بىرتىندەپ تاتتىمبەت, سۇگىر, تولەگەن كۇيلەرىنە, «قوسباسارلارعا» ويىسىپ, اقان, ءبىرجاننىڭ اندەرىنە ۇلاساتىن.
سودان «تەمىرتاستىڭ» كينو الەمىنە ساپارى باستالدى. قىرعىز رەجيسسەرى بولوت شامشيەۆ اسقار ارقىلى مەنى تاپتى. وسى ءان ءۇشىن بىشكەك پەن ماسكەۋ شاھارى اراسىن شاڭداتقانداي بولدىق. اقىرى «ىستىق كولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» اتتى كينوفيلم پايدا بولدى. وندا مەنەن «تەمىرتاستى» ەرىنبەي ۇيرەنگەن كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى سۇيمەنقۇل چوقموروۆ باستى ءرولدى ويناسا, سول كەيىپكەردىڭ ءانى مەنىڭ ايتۋىمدا ورىندالدى. ءبىز وسى ءان ارقىلى سۇيمەنقۇل, بولوتپەن قادىرلەس, سىيلاس جاندارعا اينالدىق. ال «وسىنشا قابىلەت ءسىزدىڭ بويىڭىزعا قايدان دارىعان» دەگەن ساۋالعا ارعى تۇپتەن جالعاسقان شىعار دەپ ويلايمىن. اكەمنىڭ ءۇنى تازا ءارى بيىك بولاتىن, اسىرەسە, قۇران وقىعاندا ونى ەلدىڭ ءبارى ۇيىپ تىڭدايتىن. انامنىڭ دا انگە قۇمارلىعى ەرەكشە ەدى. سۋىرىپسالما اقىندىعى دا بار بولاتىن. بۇنىڭ ارعى جاعىندا ناعاشى اتام اتاقتى كۇيشى بولعان دەسەدى. ال اتام قازاقتىڭ ۇلى دۇنيەلەرى, قادىرلى قالىبى قازاق بالاسىنا ىقپال ەتپەي تۇرا ما! شىركىن, قازاقتىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىندەي عاجاپ نە بار دەيسىز مىنا جالعاندا! بىرنارسە دارىسا وسىلاردان دارىعان شىعار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
ەگەمەندىكتى نىعايتۋداعى كەشەندى ءتاسىل
اتا زاڭ • كەشە
اتا زاڭ • كەشە
كۇزەت قىزمەتىن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • كەشە
ازاماتتاردىڭ 78%-دان استامى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدايدى
اتا زاڭ • كەشە
سوت اكىمدىككە ارنايى ءوتىنىش جاسادى
ايماقتار • كەشە
استانادا ەكى قاباتتى عيماراتتىڭ شاتىرى جانىپ جاتىر
وقيعا • كەشە
