الماتىنىڭ كەۋدە تۇسىندا ورنالاسقان تەرەزەسىز, بىتەۋ قابىرعالى بيىك عيماراتتى العاش كورگەن ادام «نەگە بۇلاي؟» دەگەندەي قاسىنان تەلمىرە قاراپ وتەرى انىق. بىرەگەي ارحيتەكتۋرالىق نىساننىڭ ارحيۆ ەكەنىن اڭعارعاننان كەيىن عانا ستاندارتپەن سالىنعان مەكەمە مارتەبەسىنىڭ دە بيىك ەكەنىن باعامدايدى. بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى. «شاڭ باسقان ارحيۆ تالاي سىردى شەرتەدى». اۋىزەكى تىلدە وسىلاي دەگەنىمىزبەن, تاپ وسى تەڭەۋدىڭ قالىڭ-قالىڭ پاپكىلەردى قوراپتارمەن قاپتاپ, ۇستىنە توزاڭ قوندىرماي, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان بۇل ارحيۆكە ەش قاتىسى جوق. وسى كەزەڭگە دەيىن ەلىمىز تۋرالى وتە اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي, عىلىمي, مادەني اقپاراتتار جيناپ, دەموكراتيالىق قوعام قالىپتاستىرۋداعى يدەولوگيالىق ءمانى جوعارى دەرەكتەردىڭ التىن قورىن جاساقتاپ وتىرعان بۇل ارحيۆ بارلىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ قازىرگى زامان تاريحى سالاسىنداعى عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعى بولىپ تابىلادى. ەڭ قۇندى ۇلتتىق بايلىعىمىز ساقتالعان پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بوريس جاپاروۆ ءارحيۆتىڭ جەتىستىگىن عانا ەمەس, بۇل سالا توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدى دە ورتاعا سالدى.
– بوريس الىكەن ۇلى, سءىز باسقارىپ وتىرعان مەكەمە كەشەگى قكپ وك پارتيا تاريحى ينستيتۋتى جانىنان قۇرىلعان ورتالىق مەملەكەتتىك قازىرگى زامان تاريحى ءارحيۆىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى عوي. دەگەنمەن, ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى ارحيۆ ءىسى جاڭگىر حان زامانىنان جەتكەن قۇجاتتارمەن بايلانىستىرىلادى. ءارحيۆتىڭ كەشەگى تاريحىن بۇگىنگى كۇنمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ اڭگىمەلەسەڭىز...
– راس, ەڭ العاشقى ارحيۆ ءجاڭگىر حاننىڭ باسقارۋى كەزىندە بوكەي ورداسىندا قۇرىلعان. ال كەڭەس وداعى تۇسىندا 1924 جىلى بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك پارتياسى قازاق (قىرعىز) ولكەلىك كوميتەتىنىڭ جانىنان «يستپارت» (كوممۋنيستىك پارتيا مەن وكتيابر رەۆوليۋتسياسى تاريحى جونىندەگى كوميسسيا) قۇرىلىپ, وعان ساكەن سەيفۋللين باسشى بولىپ تاعايىندالادى. سول كەزدىڭ وزىندە ارحيۆ سالاسىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, رەتتەۋگە بايلانىستى ۇلكەن شارالار جۇرگىزىلگەن ەكەن. ارحيۆ سالاسىنا ايىرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ, وكىلەتتىلىگى وتە مىقتى, ايتقانىنىڭ ءبارى بۇلجىماس زاڭ رەتىندە قابىلدانعان نكۆد-نىڭ قۇرامىنا بەرگەن. مارتەبەسى سونداي, ارحيۆشىلەرگە شەن بەرۋ قۇقىنا دەيىن يە بولعان. ارحيۆ بۇگىنگى كۇنى پرەزيدەنتتىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جانە مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىناتىن, ەسەپ بەرەتىن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن اقپاراتتىق ءارى ارحيۆتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا نەگىزگى مىندەتتەردى اتقارىپ, ولاردىڭ قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك ساقتاۋعا قابىلدايدى.
– قولدانىستاعى «ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ, رەسپۋبليكاداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ ماماندارى زاڭعا قاتىستى وي-ءپىكىرىن ءبىلدىرىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. ارحيۆ جۇمىسىن رەفورمالاۋعا بۇل سالا شىنىمەن مۇقتاج با؟
– ەلباسىنىڭ مەملەكەت الدىنا قويعان مىندەتتەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىنە تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, دامىعان ارحيۆ دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءۇزدىكسىز جەتىلىپ وتىرۋدى مۇرات تۇتامىز. سول سەبەپتى ەلىمىزدەگى وزگە دە ارحيۆتەرمەن جانە دامىعان ەلدەردىڭ مۇراعات جۇمىسىمەن مۇقيات تانىسىپ, جاڭا تاريح سالاسىنداعى جۇمىستارعا بايلانىستى ءتاجىربيە الماسىپ, عىلىمي-ءادىستەمەلىك كومەك كورسەتىپ وتىرامىز. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىستارىن ارالاپ, عىلىمي كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىپ, ايماقتاعى احۋالمەن جەتە تانىستىق. ارحيۆ سالاسىندا وزەكتى پروبلەمالار بار.
كەڭەستىك كەزەڭدە ۇكىمەت قۇرامىندا «باس ارحيۆ باسقارماسى» دەگەن مەملەكەتتىك ورگان بار بولاتىن. ول ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ جۇمىسىن رەتتەپ, بەلگىلى ءبىر ستراتەگيامەن باسقارۋدى قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن. 1990 جىلدارداعى وڭتايلاندىرۋ ءىسى قولعا الىنعان كەزدە, ارحيۆ سالاسى ەڭ سوڭعى كەزەككە ىسىرىلىپ, ءتىپتى, باسقا سالالاردىڭ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەندە, ارحيۆ جۇمىسى ۇمىتىلىپ كەتتى. قولدانىستاعى زاڭنىڭ وزىندە «سول ساياساتتى كىم جۇرگىزۋى كەرەك» دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزىنىڭ باسى اشىلىپ, انىقتالماعان. «ارحيۆ تۋرالى» زاڭنىڭ باستاپقى نۇسقاسىندا «وكىلەتتى ورگان» دەپ انىق كورسەتىلگەن ەدى, كەيىن وزگەرىس ەنگىزگەن كەزدە «وكىلەتتى ورگاننىڭ» مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرىپ جۇرگىزۋگە مىندەتتى ەكەندىگى زاڭ ماتىنىنەن ءتۇسىپ قالعان. ورىنداۋشى ورگاندار بار, ال ساياساتتى جاساپ, ىسكە اسىراتىن ورگان كورسەتىلمەگەن. جاڭا زاڭ جوباسىنا بايلانىستى بىرنەشە تارماقتان تۇراتىن تۇجىرىمداما, وي-پىكىرىمىزدى جازىپ, ءتيىستى ورىندارعا جولدادىق, ءناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەر.
كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ارحيۆ سالاسىن الدىمەن ءبىر مينيسترلىكتىڭ قۇرامىنا, كەيىن باسقا مينيسترلىكتىڭ قۇزىرىنا اۋىستىراتىن ادەت پايدا بولدى. بۇل تىم بولماسا كوميتەت تە ەمەس, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى جاي عانا دەپارتامەنت دەڭگەيىندە قالىپ وتىرعانى ارحيۆ جۇمىسىنا نەمقۇرايلى قاراۋدىڭ سالدارى. قاراپايىم مىسالمەن سالىستىرار بولساق, ەلىمىزدە التىن, ۆاليۋتا جانە سول سياقتى ماڭىزدى قورلار بار, سول سەكىلدى مەملەكەتتىڭ بار تاريحىن ساقتاپ وتىرعان ارحيۆ قورى دا بار. بىراق سول قوردى باسقاراتىن بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ۆەرتيكال جوق. وتكەن جىلعى ءساۋىر ايىندا رەسەي فەدەراتسيانىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ءوزىنىڭ جارلىعىمەن مادەنيەت مينيسترىنە باعىنىپ كەلگەن فەدەرالدى ارحيۆ اگەنتتىگىن تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىندىردى. اقش-تىڭ وزىندە دە ارحيۆ تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىنادى.
جاقىندا كورەيانىڭ ۇلتتىق ارحيۆ پرەزيدەنتىنىڭ شاقىرۋىمەن وڭتۇستىك كورەياعا ساپارلاپ قايتتىم. قازاقستان مەن وڭتۇستىك كورەيا ۇلتتىق ءارحيۆى ءىس بىرلىگى ءجونىندە كەلىسىمگە قول قويدىق. بۇل ەلدە ارحيۆ مارتەبەسىنىڭ جوعارى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ كەلدىك. ارحيۆ مەملەكەتتىڭ ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا دا تىكەلەي قاتىسىپ وتىراتىن ورگان بولىپ ەسەپتەلەدى. ال, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وبلىستىق ارحيۆتەر تولىعىمەن وبلىستىق اكىمشىلىكتەردىڭ قاراماعىندا. ارحيۆ ءىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنگەن وبلىس اكىمدەرى قولدان كەلگەن كومەگىن بەرىپ وتىرادى. ايماقتاعى ارحيۆتەر ءبىر وبلىستا ءتىل باسقارماسىنىڭ قۇرامىندا, ەكىنشى وبلىستا مادەنيەتتىڭ ىشىندە ارالاسىپ كەتكەن. جوعارىدان «ارحيۆ ماسەلەسىن ۇمىتپاڭدار» دەگەن تاپسىرما بەرىلگەننەن كەيىن اكىمدىكتەر امالسىز باسقارمالاردىڭ بىرەۋىنە قوساقتاپ قويۋدى ادەتكە اينالدىرعان.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆتەرىندە 22 ملن-نان استام ءىس بىرلىگى ساقتاۋلى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ارحيۆ قورىنا كىرەتىن ىستەر بار. ۇلتىق ارحيۆ قورعا تۇسكەن ءار قۇجاتتى ماڭگىلىك ساقتاۋعا وتكىزگەن سوڭ, ونى ساقتاۋدى دا قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ۇرپاقتار اۋىسسا دا, ارحيۆ قۇجاتتارى قالادى. ماڭگىلىك ساقتاۋعا الىنعان ۇلتتىق قوردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, سول قالپىندا ۇستاپ وتىرۋ – ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاسيەتتى بورىشى.
– بۇگىنگى جاستار ارحيۆ ءىسىن ماماندىق رەتىندە يگەرۋگە تالپىنىس جاساپ, قىزىعۋشىلىق تانىتا ما؟
– سوڭعى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ بەس قالاسىندا: الماتىدا, قاسكەلەڭدە, اقتاۋدا, استانادا, قىزىلوردادا ارحيۆ عيماراتتارى سالىندى. ونىڭ سىرتىندا بىرقاتار وڭىرلەردە كىشىگىرىم قوسىمشا ساقتاۋ قويمالارىنىڭ سالىنعانىن ەسەپتەمەسەك, ارحيۆ قۇرىلىسى قاجەتتىلىككە ساي ءجۇرىپ جاتقان جوق. ارحيۆتە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ساناتىنا كىرمەيدى, ولاردىڭ ايلىقتارى دا تومەن. سوندىقتان بولار, ارحيۆ ىسىنە قىزىعۋشىلىعى بولعانىمەن, جاستار دا جالاقىسى جوعارى, ءومىر سۇرۋگە قولايلى ماماندىقتاردى تاڭداپ, جەمە-جەمگە كەلگەندە ويىنان تايقىپ كەتە مە دەپ ويلايمىن. قوعامنىڭ ءوزىندە «ارحيۆتە كىلەڭ جاسى كەلگەن كارى-قۇرتاڭدار جۇمىس ىستەيدى» دەگەن پىكىر قالىپتاسقانىن نەسىنە جاسىرامىز؟ سولاي بولا تۇرا, ارحيۆتە جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ارقايسىسىن ءوز ىسىنە ادال بەرىلگەن جان دەپ ويلايمىن. ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە ارحيۆ ءىسى ماماندىعى بويىنشا ماماندار دايارلانادى. ونىڭ ءوزى 20 ستۋدەنتتىڭ باسىن قۇراعان ءبىر عانا توپ, ال ول ەلىمىزدەگى 200 مەملەكەتتىك ءارحيۆتى, ونىڭ سىرتىنداعى جۇزدەگەن ۆەدومستۆولىق, جەكە ارحيۆتەردىڭ ءبارىن قامتاماسىز ەتە المايدى. سوعان قاراماستان, جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر اراسىندا قالالىق وليمپيادا ۇيىمداستىرىپ, بىلتىر رەسپۋبليكالىق «جاس ارحيۆشىلەر» بايقاۋىن وتكىزدىك. جاڭا كاسىپكە باۋلىپ, ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەدىك. جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتىپ, كەلىسىمشارت نەگىزىندە ونداعى عالىمدار مەن وقىتۋشىلاردىڭ, بولاشاق ارحيۆ ءىسى ماماندىعىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىزدىڭ ارحيۆكە كەلىپ ەڭبەك ەتۋىنە جاعداي تۋعىزۋدامىز.
– كەز كەلگەن ارحيۆ اقپاراتى جۇرت ءۇشىن جاريا سيپاتقا يە دەپ جاتاسىزدار. بۇگىندە ارحيۆ قويمالارىندا قۇپياسى اشىلماعان جۇزدەن استام عانا قۇجات قالعان ەكەن. ول جاريا بولسا, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلەتىن كورىنەدى. ال بۇل قۇجاتتارعا كىمدەر قول جەتكىزە الادى؟
– پرەزيدەنت ارحيۆىندە 37 ارحيۆ قالىپتاستىرۋشى دەرەككوزى بار. ولاردىڭ قاتارىنداعى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىنىشتى بولعان مينيسترلىكتەر, ۆەدومستۆولار قۇپيا ءىس قاعازدارىن جۇرگىزەتىندىگى قالىپتى جاي. مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى قۇجات-دەرەكتەر ءبىزدىڭ ارحيۆتىڭ ساقتاۋىنا وتكىزىلەدى. قۇپيا قۇجاتتار تەك ءبىزدىڭ عانا ەمەس, ءار مەملەكەتتىك ارحيۆتە بار. بۇرىننان سولاي قالىپتاسقان. ال كەڭەس وداعى كەزىندە مەملەكەتتىك ارحيۆتەر ساقتاپ وتىرعان قۇجاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جابىق بولىپ كەلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جاريالىلىق قاعيداسىنا ساي قورىمىزداعى قۇجاتتارعا جاڭا كوزقاراسپەن قاراپ, مۇمكىندىگىنشە, قۇپيا سانالىپ كەلگەن قۇجاتتاردى اشىق قۇجاتتار قاتارىنا اۋىستىرۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ جاتىرمىز. وسىعان بايلانىستى ارنايى قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا كوپتەگەن قۇجاتتاردى كوپشىلىكتىڭ پايدالانۋىنا ۇسىنىپ وتىر.
– پرەزيدەنت ارحيۆىندە قانشا ءىس بىرلىگى ساقتالعان؟
– ءبىزدىڭ عيمارات 1 ملن ساقتاۋ بىرلىگىنە ەسەپتەلىپ, 1974 جىلى بىرىڭعاي تيپتىك جوبا بويىنشا سالىنعان. سورەلەردىڭ جالپى ۇزىندىعى 29 شاقىرىمعا تەڭ. الەمدەگى سورەلەردىڭ جالپى ۇزىندىعى 300 شاقىرىم بولاتىن ارحيۆتەرمەن سالىستىرعاندا, بۇل – ورتاشا كورسەتكىش. بۇگىندە ءبىزدىڭ قورىمىزدا 780 مىڭ ساقتاۋ بىرلىگى بار. نەگىزىنەن, قاعاز قۇجاتتار. قويمالاردا ءالى دە ورىن بار. بۇعان قوسا, اۋديو, بەينە تاسپاعا جازىلعان قۇجاتتار, فوتوقۇجاتتار دا كەزدەسەدى. جەكە تەكتى قۇجاتتار, باسقارۋ قۇجاتتارى, حاتتامالار, شەشىمدەر, جينالىس قاعازدارى, تۇلعالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن جازىسقان حاتتارى جيناقتالعان. 780 مىڭ ساقتاۋ بىرلىگى 1200 قورعا بىرىكتىرىلگەن. قوعام تاراپىنان ەڭ كوپ قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن قۇجات ورتالىق كوميتەتتىڭ قورى مەن تاۋەلسىز قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىڭ قورىنا تيەسىلى. پرەزيدەنت ارحيۆى زاماناۋي تەحنولوگيانى ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋدى قولعا الىپ, قۇجاتتاردى ەلەكتروندىق جۇيەگە كوشىرۋدى نەگىزگى ماقسات ەتىپ قويدى. 780 مىڭ ساقتاۋ بىرلىگىنىڭ 160 مىڭى ءبىرىنشى ساناتتى قۇجاتتار دەپ تانىلعان. ەڭ كوپ پايدالانىلاتىن, سۇرانىسى جوعارى وسىناۋ قۇجاتتاردى قويما مەن وقۋ زالىنىڭ اراسىندا تاسىپ ءجۇرۋ بارىسىندا ساپاسى تومەندەمەس ءۇشىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ ماقساتىن قويىپ وتىرمىز. بۇگىنگى كۇنى 60 مىڭىن ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستىرۋعا قول جەتكىزدىك. ءتىپتى, ارحيۆكە كەلمەي-اق سۇراۋدى ينتەرنەت ارقىلى جولداپ, بار بولسا, قاجەتتى قۇجاتقا ءبىردەن تاپسىرىس بەرۋ مۇمكىندىگى بار.
– شەت مەملەكەتتەردىڭ مۇراعاتتارىنداعى قازاق حالقىنا قاتىستى دەرەكتەردى جيناپ, قۇندى قۇجاتتاردى ەلگە اكەلۋ باستاماسى قالاي جالعاسىن تاۋىپ جاتىر؟ اكەلىنگەن قۇجاتتاردىڭ ىشىندە قانداي قىزىقتى مالىمەتتەر بار؟
– شەتەلگە ارنايى بارىپ, دەرەكتەر ىزدەپ, تاۋىپ, قورىمىزدى تولىقتىرۋ تاريحشىلاردىڭ مىندەتى بولىپ ەسەپتەلگەنىمەن, پرەزيدەنت ءارحيۆى ءوز عىلىمي جوسپارلارىنا سايكەس, باسقا ەلدەردىڭ ارحيۆتەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. جاقىندا عانا ءبىزدىڭ ءتورت قىزمەتكەرىمىز رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىندە, ماسكەۋدىڭ باسقا دا ورتالىق ارحيۆتەرىندە جۇمىس ىستەپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاقستاندىقتار تۋرالى ءبىرتالاي دەرەك جيناپ قايتتى. ونىڭ ىشىندە قازاق ازاماتتارىنان قۇرالىپ, مايدانعا اتتانعان ديۆيزيالاردىڭ تاريحى, سونداعى سولداتتار مەن وفيتسەرلەردىڭ تاعدىرى تۋرالى ءبىراز دەرەكتەر جينالدى. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى بىلتىردان بەرى «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قازاقستاندىق تۇتقىندارى» دەگەن عىلىمي جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ بولجاۋىمىز بويىنشا, 1 ملن 200 مىڭ قىزىل اسكەرگە الىنعان قازاقستاندىقتاردىڭ 200 مىڭى سوعىس تۇتقىنى بولعان. گەرمانيا, رەسەي ارحيۆتەرىنەن, ءوز ارحيۆتەرىمىزدەن, جەكە ارحيۆتەردەن تابىلعان مۇلدە حابارسىز كەتكەن 35 مىڭ جاۋىنگەردىڭ اتى-ءجونىن انىقتاپ, قورىمىزعا ەنگىزىپ, «www.tutkyn.kz» دەگەن سايتىمىزدا اتى-ءجونىن جاريالادىق.
بولشەۆيكتىك بيلىك كەلگەننەن كەيىنگى وتكەن عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاق حالقى ءۇش بىردەي اشارشىلىقتى باستان وتكەردى. ەڭ اۋىرى 30-جىلدارداعى 4 ملن-عا جۋىق ادام كوز جۇمعان اشارشىلىق بولدى. 4 ميلليون دەپ ايتامىز. «ال ناقتى ولار كىمدەر ەدى؟» دەگەندە قينالامىز. سەبەبى ولاردىڭ اتى-ءجونىن ءوز ۋاقىتىندا ەشكىم دە قاعازعا ءتۇسىرىپ, ىزدەستىرگەن جوق. ال حولوكوستىڭ 6 ميلليون قۇربانىنىڭ 5 ميلليونىنىڭ ەسىمىن يزرايلدەگى, امەريكاداعى, باسقا ەلدەردەگى حولوكوست قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەيلەر مەن ارحيۆتەردەن تاۋىپ الاسىز. مۇنىڭ سەبەبى, قازاقستاندا ازاماتتاردى تىركەۋمەن اينالىسقان احاج دەپ اتالعان مەكەمە تەك 1934 جىلدان باستاپ قانا جۇمىس ىستەي باستاعان. سوراقىسى سول, رەسەي يمپەرياسى كەزىندە دە, كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە دە مال ساناعى جىل سايىن جاز ايىندا جۇرگىزىلىپ تۇرعان, ال ادامنىڭ ەسەبى الىنباعان. بۇعان قاراعاندا, قازاقستانداعى شىركەۋلەردە حريستيان ازاماتتارىن تۋا سالىپ تىركەپ وتىرعان. وسىنداي جاعدايدا ءومىر سۇرگەن قازاقستاندا «4 ملن ادام اشتىق قۇربانى بولدى» دەگەن دەرەكتى دالەلدەۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بىراق, بۇعان قاراماستان, وسى توپىراقتا ومىرگە كەلگەن, شاما-شارقىنشا تۋعان ەلىنە قىزمەت ەتكەن اتا-بابامىزدى تۇگەندەۋگە تولىق حاقىمىز بار. وسىعان بايلانىستى «asharshylyq.kz» اتتى ۆەب-سايت اشىپ, سول جەردە دەرەكتەردى جيناقتاپ جاتىرمىز.
بۇدان كەيىنگى ۇلكەن جوبالارىمىزدىڭ ءبىرى – قازاقستانعا كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان وزگە ۇلت وكىلدەرى مەن ەتنوستارى ماسەلەسىنە بايلانىستى قولعا الىندى. دەپورتاتسيا تۋرالى ۇلكەن ەكى جيناق باسىلىپ شىقتى. بۇل كىتاپقا دا شەتەلدىكتەر قىزىعۋشىلىق تانىتادى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى پرەزيدەنت ءارحيۆى ماماندارىن ون كۇنگە جۇمىس ساپارىنا شاقىرىپ وتىر. بۇعان ەكى نارسە ءتۇرتكى بولدى. ونىڭ ءبىرى, سوڭعى جىلدارى 30-عا جۋىق امەريكالىق عالىم ارحيۆىمىزگە كەلىپ, كەڭەستىك ءداۋىردى جانە تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىن زەرتتەپ, ۇلكەن عىلىمي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. ەكىنشىسى, حولوكوست مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ءبىزدىڭ ارحيۆتىڭ وقۋ زالىندا جۇمىس ىستەپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقستانعا ەۆاكۋاتسيالانعان ەۆرەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۋرالى كوپتەگەن قۇجاتتار تاپتى. ءبىز ولاردىڭ ءوتىنىشىمەن 12 مىڭ پاراق قۇجاتتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىن ازىرلەپ بەرىپ, ۆاشينگتونداعى حولوكوست مۋزەيىنە جولدادىق. بۇگىندە ازيا مەن افريكاداعى سوعىس پەن تەرروريزم قۇربانى بولۋدان قاشقان مىڭداعان بوسقىندار كۇللى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە ۇلكەن قيىندىق تۋعىزىپ, حالىقارالىق دارەجەدەگى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىندى شەشىمىن تابا الماي وتىر. ال اشارشىلىق پەن سوعىستان ءوزى دە ارەڭ امان قالىپ, ەس جيا الماي وتىرعاندا كۇشتەپ كوشىرىلىپ اكەلگەن مىڭداعان باسقا ۇلت وكىلدەرىنە قاباق شىتپاق تۇگىلى بارىمەن ءبولىسىپ, باۋىرىنا تارتقان قازاق حالقىنا ءتانتى ەكەنىن امەريكالىق ارىپتەستەرىمىز ءجيى ايتادى. پرەزيدەنت ءارحيۆى وسىنداي اۋقىمدى جوبالارىمەن قاتار, ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى بويىنشا بەلسەندى قىزمەت اتقارۋدا. ويتكەنى, ارحيۆ – مەملەكەتتىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى تاريحىنىڭ ساقتاۋشىسى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
• 20 قاڭتار, 2017
ارحيۆ - مەملەكەت تاريحىنىڭ ساقتاۋشىسى (سۇحبات)
الماتىنىڭ كەۋدە تۇسىندا ورنالاسقان تەرەزەسىز, بىتەۋ قابىرعالى بيىك عيماراتتى العاش كورگەن ادام «نەگە بۇلاي؟» دەگەندەي قاسىنان تەلمىرە قاراپ وتەرى انىق. بىرەگەي ارحيتەكتۋرالىق نىساننىڭ ارحيۆ ەكەنىن اڭعارعاننان كەيىن عانا ستاندارتپەن سالىنعان مەكەمە مارتەبەسىنىڭ دە بيىك ەكەنىن باعامدايدى. بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى. «شاڭ باسقان ارحيۆ تالاي سىردى شەرتەدى». اۋىزەكى تىلدە وسىلاي دەگەنىمىزبەن, تاپ وسى تەڭەۋدىڭ قالىڭ-قالىڭ پاپكىلەردى قوراپتارمەن قاپتاپ, ۇستىنە توزاڭ قوندىرماي, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان بۇل ارحيۆكە ەش قاتىسى جوق. وسى كەزەڭگە دەيىن ەلىمىز تۋرالى وتە اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي, عىلىمي, مادەني اقپاراتتار جيناپ, دەموكراتيالىق قوعام قالىپتاستىرۋداعى يدەولوگيالىق ءمانى جوعارى دەرەكتەردىڭ التىن قورىن جاساقتاپ وتىرعان بۇل ارحيۆ بارلىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ قازىرگى زامان تاريحى سالاسىنداعى عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعى بولىپ تابىلادى. ەڭ قۇندى ۇلتتىق بايلىعىمىز ساقتالعان پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بوريس جاپاروۆ ءارحيۆتىڭ جەتىستىگىن عانا ەمەس, بۇل سالا توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدى دە ورتاعا سالدى.
– بوريس الىكەن ۇلى, سءىز باسقارىپ وتىرعان مەكەمە كەشەگى قكپ وك پارتيا تاريحى ينستيتۋتى جانىنان قۇرىلعان ورتالىق مەملەكەتتىك قازىرگى زامان تاريحى ءارحيۆىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى عوي. دەگەنمەن, ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى ارحيۆ ءىسى جاڭگىر حان زامانىنان جەتكەن قۇجاتتارمەن بايلانىستىرىلادى. ءارحيۆتىڭ كەشەگى تاريحىن بۇگىنگى كۇنمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ اڭگىمەلەسەڭىز...
– راس, ەڭ العاشقى ارحيۆ ءجاڭگىر حاننىڭ باسقارۋى كەزىندە بوكەي ورداسىندا قۇرىلعان. ال كەڭەس وداعى تۇسىندا 1924 جىلى بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك پارتياسى قازاق (قىرعىز) ولكەلىك كوميتەتىنىڭ جانىنان «يستپارت» (كوممۋنيستىك پارتيا مەن وكتيابر رەۆوليۋتسياسى تاريحى جونىندەگى كوميسسيا) قۇرىلىپ, وعان ساكەن سەيفۋللين باسشى بولىپ تاعايىندالادى. سول كەزدىڭ وزىندە ارحيۆ سالاسىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, رەتتەۋگە بايلانىستى ۇلكەن شارالار جۇرگىزىلگەن ەكەن. ارحيۆ سالاسىنا ايىرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ, وكىلەتتىلىگى وتە مىقتى, ايتقانىنىڭ ءبارى بۇلجىماس زاڭ رەتىندە قابىلدانعان نكۆد-نىڭ قۇرامىنا بەرگەن. مارتەبەسى سونداي, ارحيۆشىلەرگە شەن بەرۋ قۇقىنا دەيىن يە بولعان. ارحيۆ بۇگىنگى كۇنى پرەزيدەنتتىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جانە مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىناتىن, ەسەپ بەرەتىن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن اقپاراتتىق ءارى ارحيۆتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا نەگىزگى مىندەتتەردى اتقارىپ, ولاردىڭ قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك ساقتاۋعا قابىلدايدى.
– قولدانىستاعى «ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ, رەسپۋبليكاداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ ماماندارى زاڭعا قاتىستى وي-ءپىكىرىن ءبىلدىرىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. ارحيۆ جۇمىسىن رەفورمالاۋعا بۇل سالا شىنىمەن مۇقتاج با؟
– ەلباسىنىڭ مەملەكەت الدىنا قويعان مىندەتتەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىنە تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, دامىعان ارحيۆ دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءۇزدىكسىز جەتىلىپ وتىرۋدى مۇرات تۇتامىز. سول سەبەپتى ەلىمىزدەگى وزگە دە ارحيۆتەرمەن جانە دامىعان ەلدەردىڭ مۇراعات جۇمىسىمەن مۇقيات تانىسىپ, جاڭا تاريح سالاسىنداعى جۇمىستارعا بايلانىستى ءتاجىربيە الماسىپ, عىلىمي-ءادىستەمەلىك كومەك كورسەتىپ وتىرامىز. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىستارىن ارالاپ, عىلىمي كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىپ, ايماقتاعى احۋالمەن جەتە تانىستىق. ارحيۆ سالاسىندا وزەكتى پروبلەمالار بار.
كەڭەستىك كەزەڭدە ۇكىمەت قۇرامىندا «باس ارحيۆ باسقارماسى» دەگەن مەملەكەتتىك ورگان بار بولاتىن. ول ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەردىڭ جۇمىسىن رەتتەپ, بەلگىلى ءبىر ستراتەگيامەن باسقارۋدى قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن. 1990 جىلدارداعى وڭتايلاندىرۋ ءىسى قولعا الىنعان كەزدە, ارحيۆ سالاسى ەڭ سوڭعى كەزەككە ىسىرىلىپ, ءتىپتى, باسقا سالالاردىڭ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەندە, ارحيۆ جۇمىسى ۇمىتىلىپ كەتتى. قولدانىستاعى زاڭنىڭ وزىندە «سول ساياساتتى كىم جۇرگىزۋى كەرەك» دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزىنىڭ باسى اشىلىپ, انىقتالماعان. «ارحيۆ تۋرالى» زاڭنىڭ باستاپقى نۇسقاسىندا «وكىلەتتى ورگان» دەپ انىق كورسەتىلگەن ەدى, كەيىن وزگەرىس ەنگىزگەن كەزدە «وكىلەتتى ورگاننىڭ» مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرىپ جۇرگىزۋگە مىندەتتى ەكەندىگى زاڭ ماتىنىنەن ءتۇسىپ قالعان. ورىنداۋشى ورگاندار بار, ال ساياساتتى جاساپ, ىسكە اسىراتىن ورگان كورسەتىلمەگەن. جاڭا زاڭ جوباسىنا بايلانىستى بىرنەشە تارماقتان تۇراتىن تۇجىرىمداما, وي-پىكىرىمىزدى جازىپ, ءتيىستى ورىندارعا جولدادىق, ءناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەر.
كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ارحيۆ سالاسىن الدىمەن ءبىر مينيسترلىكتىڭ قۇرامىنا, كەيىن باسقا مينيسترلىكتىڭ قۇزىرىنا اۋىستىراتىن ادەت پايدا بولدى. بۇل تىم بولماسا كوميتەت تە ەمەس, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى جاي عانا دەپارتامەنت دەڭگەيىندە قالىپ وتىرعانى ارحيۆ جۇمىسىنا نەمقۇرايلى قاراۋدىڭ سالدارى. قاراپايىم مىسالمەن سالىستىرار بولساق, ەلىمىزدە التىن, ۆاليۋتا جانە سول سياقتى ماڭىزدى قورلار بار, سول سەكىلدى مەملەكەتتىڭ بار تاريحىن ساقتاپ وتىرعان ارحيۆ قورى دا بار. بىراق سول قوردى باسقاراتىن بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ۆەرتيكال جوق. وتكەن جىلعى ءساۋىر ايىندا رەسەي فەدەراتسيانىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ءوزىنىڭ جارلىعىمەن مادەنيەت مينيسترىنە باعىنىپ كەلگەن فەدەرالدى ارحيۆ اگەنتتىگىن تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىندىردى. اقش-تىڭ وزىندە دە ارحيۆ تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىنادى.
جاقىندا كورەيانىڭ ۇلتتىق ارحيۆ پرەزيدەنتىنىڭ شاقىرۋىمەن وڭتۇستىك كورەياعا ساپارلاپ قايتتىم. قازاقستان مەن وڭتۇستىك كورەيا ۇلتتىق ءارحيۆى ءىس بىرلىگى ءجونىندە كەلىسىمگە قول قويدىق. بۇل ەلدە ارحيۆ مارتەبەسىنىڭ جوعارى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ كەلدىك. ارحيۆ مەملەكەتتىڭ ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا دا تىكەلەي قاتىسىپ وتىراتىن ورگان بولىپ ەسەپتەلەدى. ال, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وبلىستىق ارحيۆتەر تولىعىمەن وبلىستىق اكىمشىلىكتەردىڭ قاراماعىندا. ارحيۆ ءىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنگەن وبلىس اكىمدەرى قولدان كەلگەن كومەگىن بەرىپ وتىرادى. ايماقتاعى ارحيۆتەر ءبىر وبلىستا ءتىل باسقارماسىنىڭ قۇرامىندا, ەكىنشى وبلىستا مادەنيەتتىڭ ىشىندە ارالاسىپ كەتكەن. جوعارىدان «ارحيۆ ماسەلەسىن ۇمىتپاڭدار» دەگەن تاپسىرما بەرىلگەننەن كەيىن اكىمدىكتەر امالسىز باسقارمالاردىڭ بىرەۋىنە قوساقتاپ قويۋدى ادەتكە اينالدىرعان.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆتەرىندە 22 ملن-نان استام ءىس بىرلىگى ساقتاۋلى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ارحيۆ قورىنا كىرەتىن ىستەر بار. ۇلتىق ارحيۆ قورعا تۇسكەن ءار قۇجاتتى ماڭگىلىك ساقتاۋعا وتكىزگەن سوڭ, ونى ساقتاۋدى دا قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ۇرپاقتار اۋىسسا دا, ارحيۆ قۇجاتتارى قالادى. ماڭگىلىك ساقتاۋعا الىنعان ۇلتتىق قوردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, سول قالپىندا ۇستاپ وتىرۋ – ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاسيەتتى بورىشى.
– بۇگىنگى جاستار ارحيۆ ءىسىن ماماندىق رەتىندە يگەرۋگە تالپىنىس جاساپ, قىزىعۋشىلىق تانىتا ما؟
– سوڭعى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ بەس قالاسىندا: الماتىدا, قاسكەلەڭدە, اقتاۋدا, استانادا, قىزىلوردادا ارحيۆ عيماراتتارى سالىندى. ونىڭ سىرتىندا بىرقاتار وڭىرلەردە كىشىگىرىم قوسىمشا ساقتاۋ قويمالارىنىڭ سالىنعانىن ەسەپتەمەسەك, ارحيۆ قۇرىلىسى قاجەتتىلىككە ساي ءجۇرىپ جاتقان جوق. ارحيۆتە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ساناتىنا كىرمەيدى, ولاردىڭ ايلىقتارى دا تومەن. سوندىقتان بولار, ارحيۆ ىسىنە قىزىعۋشىلىعى بولعانىمەن, جاستار دا جالاقىسى جوعارى, ءومىر سۇرۋگە قولايلى ماماندىقتاردى تاڭداپ, جەمە-جەمگە كەلگەندە ويىنان تايقىپ كەتە مە دەپ ويلايمىن. قوعامنىڭ ءوزىندە «ارحيۆتە كىلەڭ جاسى كەلگەن كارى-قۇرتاڭدار جۇمىس ىستەيدى» دەگەن پىكىر قالىپتاسقانىن نەسىنە جاسىرامىز؟ سولاي بولا تۇرا, ارحيۆتە جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ارقايسىسىن ءوز ىسىنە ادال بەرىلگەن جان دەپ ويلايمىن. ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە ارحيۆ ءىسى ماماندىعى بويىنشا ماماندار دايارلانادى. ونىڭ ءوزى 20 ستۋدەنتتىڭ باسىن قۇراعان ءبىر عانا توپ, ال ول ەلىمىزدەگى 200 مەملەكەتتىك ءارحيۆتى, ونىڭ سىرتىنداعى جۇزدەگەن ۆەدومستۆولىق, جەكە ارحيۆتەردىڭ ءبارىن قامتاماسىز ەتە المايدى. سوعان قاراماستان, جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر اراسىندا قالالىق وليمپيادا ۇيىمداستىرىپ, بىلتىر رەسپۋبليكالىق «جاس ارحيۆشىلەر» بايقاۋىن وتكىزدىك. جاڭا كاسىپكە باۋلىپ, ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىن كوزدەدىك. جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتىپ, كەلىسىمشارت نەگىزىندە ونداعى عالىمدار مەن وقىتۋشىلاردىڭ, بولاشاق ارحيۆ ءىسى ماماندىعىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىزدىڭ ارحيۆكە كەلىپ ەڭبەك ەتۋىنە جاعداي تۋعىزۋدامىز.
– كەز كەلگەن ارحيۆ اقپاراتى جۇرت ءۇشىن جاريا سيپاتقا يە دەپ جاتاسىزدار. بۇگىندە ارحيۆ قويمالارىندا قۇپياسى اشىلماعان جۇزدەن استام عانا قۇجات قالعان ەكەن. ول جاريا بولسا, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلەتىن كورىنەدى. ال بۇل قۇجاتتارعا كىمدەر قول جەتكىزە الادى؟
– پرەزيدەنت ارحيۆىندە 37 ارحيۆ قالىپتاستىرۋشى دەرەككوزى بار. ولاردىڭ قاتارىنداعى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىنىشتى بولعان مينيسترلىكتەر, ۆەدومستۆولار قۇپيا ءىس قاعازدارىن جۇرگىزەتىندىگى قالىپتى جاي. مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى قۇجات-دەرەكتەر ءبىزدىڭ ارحيۆتىڭ ساقتاۋىنا وتكىزىلەدى. قۇپيا قۇجاتتار تەك ءبىزدىڭ عانا ەمەس, ءار مەملەكەتتىك ارحيۆتە بار. بۇرىننان سولاي قالىپتاسقان. ال كەڭەس وداعى كەزىندە مەملەكەتتىك ارحيۆتەر ساقتاپ وتىرعان قۇجاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جابىق بولىپ كەلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جاريالىلىق قاعيداسىنا ساي قورىمىزداعى قۇجاتتارعا جاڭا كوزقاراسپەن قاراپ, مۇمكىندىگىنشە, قۇپيا سانالىپ كەلگەن قۇجاتتاردى اشىق قۇجاتتار قاتارىنا اۋىستىرۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ جاتىرمىز. وسىعان بايلانىستى ارنايى قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا كوپتەگەن قۇجاتتاردى كوپشىلىكتىڭ پايدالانۋىنا ۇسىنىپ وتىر.
– پرەزيدەنت ارحيۆىندە قانشا ءىس بىرلىگى ساقتالعان؟
– ءبىزدىڭ عيمارات 1 ملن ساقتاۋ بىرلىگىنە ەسەپتەلىپ, 1974 جىلى بىرىڭعاي تيپتىك جوبا بويىنشا سالىنعان. سورەلەردىڭ جالپى ۇزىندىعى 29 شاقىرىمعا تەڭ. الەمدەگى سورەلەردىڭ جالپى ۇزىندىعى 300 شاقىرىم بولاتىن ارحيۆتەرمەن سالىستىرعاندا, بۇل – ورتاشا كورسەتكىش. بۇگىندە ءبىزدىڭ قورىمىزدا 780 مىڭ ساقتاۋ بىرلىگى بار. نەگىزىنەن, قاعاز قۇجاتتار. قويمالاردا ءالى دە ورىن بار. بۇعان قوسا, اۋديو, بەينە تاسپاعا جازىلعان قۇجاتتار, فوتوقۇجاتتار دا كەزدەسەدى. جەكە تەكتى قۇجاتتار, باسقارۋ قۇجاتتارى, حاتتامالار, شەشىمدەر, جينالىس قاعازدارى, تۇلعالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن جازىسقان حاتتارى جيناقتالعان. 780 مىڭ ساقتاۋ بىرلىگى 1200 قورعا بىرىكتىرىلگەن. قوعام تاراپىنان ەڭ كوپ قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن قۇجات ورتالىق كوميتەتتىڭ قورى مەن تاۋەلسىز قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىڭ قورىنا تيەسىلى. پرەزيدەنت ارحيۆى زاماناۋي تەحنولوگيانى ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋدى قولعا الىپ, قۇجاتتاردى ەلەكتروندىق جۇيەگە كوشىرۋدى نەگىزگى ماقسات ەتىپ قويدى. 780 مىڭ ساقتاۋ بىرلىگىنىڭ 160 مىڭى ءبىرىنشى ساناتتى قۇجاتتار دەپ تانىلعان. ەڭ كوپ پايدالانىلاتىن, سۇرانىسى جوعارى وسىناۋ قۇجاتتاردى قويما مەن وقۋ زالىنىڭ اراسىندا تاسىپ ءجۇرۋ بارىسىندا ساپاسى تومەندەمەس ءۇشىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ ماقساتىن قويىپ وتىرمىز. بۇگىنگى كۇنى 60 مىڭىن ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستىرۋعا قول جەتكىزدىك. ءتىپتى, ارحيۆكە كەلمەي-اق سۇراۋدى ينتەرنەت ارقىلى جولداپ, بار بولسا, قاجەتتى قۇجاتقا ءبىردەن تاپسىرىس بەرۋ مۇمكىندىگى بار.
– شەت مەملەكەتتەردىڭ مۇراعاتتارىنداعى قازاق حالقىنا قاتىستى دەرەكتەردى جيناپ, قۇندى قۇجاتتاردى ەلگە اكەلۋ باستاماسى قالاي جالعاسىن تاۋىپ جاتىر؟ اكەلىنگەن قۇجاتتاردىڭ ىشىندە قانداي قىزىقتى مالىمەتتەر بار؟
– شەتەلگە ارنايى بارىپ, دەرەكتەر ىزدەپ, تاۋىپ, قورىمىزدى تولىقتىرۋ تاريحشىلاردىڭ مىندەتى بولىپ ەسەپتەلگەنىمەن, پرەزيدەنت ءارحيۆى ءوز عىلىمي جوسپارلارىنا سايكەس, باسقا ەلدەردىڭ ارحيۆتەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. جاقىندا عانا ءبىزدىڭ ءتورت قىزمەتكەرىمىز رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىندە, ماسكەۋدىڭ باسقا دا ورتالىق ارحيۆتەرىندە جۇمىس ىستەپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاقستاندىقتار تۋرالى ءبىرتالاي دەرەك جيناپ قايتتى. ونىڭ ىشىندە قازاق ازاماتتارىنان قۇرالىپ, مايدانعا اتتانعان ديۆيزيالاردىڭ تاريحى, سونداعى سولداتتار مەن وفيتسەرلەردىڭ تاعدىرى تۋرالى ءبىراز دەرەكتەر جينالدى. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى بىلتىردان بەرى «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قازاقستاندىق تۇتقىندارى» دەگەن عىلىمي جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ بولجاۋىمىز بويىنشا, 1 ملن 200 مىڭ قىزىل اسكەرگە الىنعان قازاقستاندىقتاردىڭ 200 مىڭى سوعىس تۇتقىنى بولعان. گەرمانيا, رەسەي ارحيۆتەرىنەن, ءوز ارحيۆتەرىمىزدەن, جەكە ارحيۆتەردەن تابىلعان مۇلدە حابارسىز كەتكەن 35 مىڭ جاۋىنگەردىڭ اتى-ءجونىن انىقتاپ, قورىمىزعا ەنگىزىپ, «www.tutkyn.kz» دەگەن سايتىمىزدا اتى-ءجونىن جاريالادىق.
بولشەۆيكتىك بيلىك كەلگەننەن كەيىنگى وتكەن عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاق حالقى ءۇش بىردەي اشارشىلىقتى باستان وتكەردى. ەڭ اۋىرى 30-جىلدارداعى 4 ملن-عا جۋىق ادام كوز جۇمعان اشارشىلىق بولدى. 4 ميلليون دەپ ايتامىز. «ال ناقتى ولار كىمدەر ەدى؟» دەگەندە قينالامىز. سەبەبى ولاردىڭ اتى-ءجونىن ءوز ۋاقىتىندا ەشكىم دە قاعازعا ءتۇسىرىپ, ىزدەستىرگەن جوق. ال حولوكوستىڭ 6 ميلليون قۇربانىنىڭ 5 ميلليونىنىڭ ەسىمىن يزرايلدەگى, امەريكاداعى, باسقا ەلدەردەگى حولوكوست قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەيلەر مەن ارحيۆتەردەن تاۋىپ الاسىز. مۇنىڭ سەبەبى, قازاقستاندا ازاماتتاردى تىركەۋمەن اينالىسقان احاج دەپ اتالعان مەكەمە تەك 1934 جىلدان باستاپ قانا جۇمىس ىستەي باستاعان. سوراقىسى سول, رەسەي يمپەرياسى كەزىندە دە, كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە دە مال ساناعى جىل سايىن جاز ايىندا جۇرگىزىلىپ تۇرعان, ال ادامنىڭ ەسەبى الىنباعان. بۇعان قاراعاندا, قازاقستانداعى شىركەۋلەردە حريستيان ازاماتتارىن تۋا سالىپ تىركەپ وتىرعان. وسىنداي جاعدايدا ءومىر سۇرگەن قازاقستاندا «4 ملن ادام اشتىق قۇربانى بولدى» دەگەن دەرەكتى دالەلدەۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بىراق, بۇعان قاراماستان, وسى توپىراقتا ومىرگە كەلگەن, شاما-شارقىنشا تۋعان ەلىنە قىزمەت ەتكەن اتا-بابامىزدى تۇگەندەۋگە تولىق حاقىمىز بار. وسىعان بايلانىستى «asharshylyq.kz» اتتى ۆەب-سايت اشىپ, سول جەردە دەرەكتەردى جيناقتاپ جاتىرمىز.
بۇدان كەيىنگى ۇلكەن جوبالارىمىزدىڭ ءبىرى – قازاقستانعا كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان وزگە ۇلت وكىلدەرى مەن ەتنوستارى ماسەلەسىنە بايلانىستى قولعا الىندى. دەپورتاتسيا تۋرالى ۇلكەن ەكى جيناق باسىلىپ شىقتى. بۇل كىتاپقا دا شەتەلدىكتەر قىزىعۋشىلىق تانىتادى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى پرەزيدەنت ءارحيۆى ماماندارىن ون كۇنگە جۇمىس ساپارىنا شاقىرىپ وتىر. بۇعان ەكى نارسە ءتۇرتكى بولدى. ونىڭ ءبىرى, سوڭعى جىلدارى 30-عا جۋىق امەريكالىق عالىم ارحيۆىمىزگە كەلىپ, كەڭەستىك ءداۋىردى جانە تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىن زەرتتەپ, ۇلكەن عىلىمي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. ەكىنشىسى, حولوكوست مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ءبىزدىڭ ارحيۆتىڭ وقۋ زالىندا جۇمىس ىستەپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقستانعا ەۆاكۋاتسيالانعان ەۆرەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۋرالى كوپتەگەن قۇجاتتار تاپتى. ءبىز ولاردىڭ ءوتىنىشىمەن 12 مىڭ پاراق قۇجاتتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىن ازىرلەپ بەرىپ, ۆاشينگتونداعى حولوكوست مۋزەيىنە جولدادىق. بۇگىندە ازيا مەن افريكاداعى سوعىس پەن تەرروريزم قۇربانى بولۋدان قاشقان مىڭداعان بوسقىندار كۇللى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە ۇلكەن قيىندىق تۋعىزىپ, حالىقارالىق دارەجەدەگى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىندى شەشىمىن تابا الماي وتىر. ال اشارشىلىق پەن سوعىستان ءوزى دە ارەڭ امان قالىپ, ەس جيا الماي وتىرعاندا كۇشتەپ كوشىرىلىپ اكەلگەن مىڭداعان باسقا ۇلت وكىلدەرىنە قاباق شىتپاق تۇگىلى بارىمەن ءبولىسىپ, باۋىرىنا تارتقان قازاق حالقىنا ءتانتى ەكەنىن امەريكالىق ارىپتەستەرىمىز ءجيى ايتادى. پرەزيدەنت ءارحيۆى وسىنداي اۋقىمدى جوبالارىمەن قاتار, ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى بويىنشا بەلسەندى قىزمەت اتقارۋدا. ويتكەنى, ارحيۆ – مەملەكەتتىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى تاريحىنىڭ ساقتاۋشىسى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
ەگەمەندىكتى نىعايتۋداعى كەشەندى ءتاسىل
اتا زاڭ • كەشە
اتا زاڭ • كەشە
كۇزەت قىزمەتىن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • كەشە
ازاماتتاردىڭ 78%-دان استامى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدايدى
اتا زاڭ • كەشە
سوت اكىمدىككە ارنايى ءوتىنىش جاسادى
ايماقتار • كەشە
استانادا ەكى قاباتتى عيماراتتىڭ شاتىرى جانىپ جاتىر
وقيعا • كەشە
