دۇبىرگە تولى دۇنيە

جامانداسقاننان جاقسى پىكىر ەسىتە المايسىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ قاي ەلدىڭ بولسا دا ءورىسىن كەڭەيتەدى. بارىڭدى – ساتاسىڭ, جوعىڭدى – الاسىڭ. بۇل ۇيىمنىڭ (بسۇ) كەز كەلگەنگە ەسىگى اشىق ەمەس, قاتارىنا لاي­ىق­تى دەگەندەردى عانا, ۇيىمنىڭ تالابىنا سايلاردى عانا الا­دى. وعان كىرۋگە ۇمىتكەردىڭ ءبىرى – رەسەي فەدەراتسياسى. ءبىرازدان بەرى كىرە الماي ءجۇر. بسۇ تالابىنىڭ ءبىرى – كورشى ەلىنىڭ كەپىلدىگى كەرەك. ءاسى­رەسە, سول بسۇ-عا مۇشە ەل بولسا, ونى اتتاپ ءوتۋ قيىن. كور­شىلەرىڭ سەنى باس­قا­لارعا قاراعاندا, جاق­سىراق بىلەدى. سوندىقتان دا سولاردان سۇراۋ – پارىز. رەسەيدىڭ ءبىر كورشىسى – گرۋزيا. سول كورشىسى بسۇ-عا لايىق دەسە, ماسكەۋدىڭ تاسى ورگە دومالايدى. ال گرۋزيا رەسەي تۋرالى نە ايتۋى مۇمكىن؟ مۇنى كوزى قاراقتى ادامدار, اسىرەسە, ساياساتشىلار مەن ساراپشىلار جاقسى بىلەدى. كۇنى كەشە سوعىسقان ەلدەر. ابحازيا جانە وڭتۇستىك وسەتياداي ەكى قۇرى­لى­مىن تارتىپ العانداي, ءبولىپ اكەت­كەن. ەندى سونداي ەلدى تبيليسيدەگىلەر ماقتاي قويماسىن اڭعاراسىڭ. بىراق تالاپ بار, ءداستۇر بار, ونى اتتاپ كەتە المايسىڭ. ماسكەۋ گرۋزيامەن امالسىز كەلىسسوز ءجۇر­گىزۋگە ءماجبۇر. سويتسە دە ولارعا كەلىسەيىكشى دەپ وزدەرى بارىپ, قول­قا سالۋعا بەت جوق. الدىمەن ارا­اعاي­ىندىققا جۇرەتىندەردى ىزدەۋ كەرەك. اقىرىندا اراعا شۆەيتساريا جۇرەتىن بولدى. ءسويتىپ, رەسەي مەن گرۋزيا دەلەگاتسياسى شۆەي­تسا­ريانىڭ استاناسى بەرندە كەزدەستى. وسى جەردە بۇل ۇيىمنىڭ با­سىن­دا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى تۇر­عانىن ايتقان ءجون بولار. سولار الايىق دەسە عانا ۇيىمعا جول اشىلادى. كەيدە بۇل ماسەلە ساياسي سيپات الىپ, ءبىر ەلدى بۇل ۇيىمعا كىرگىزبەۋ ارقىلى ونى الەمدىك ەكو­نوميكالىق ۇدەرىستەن شەتتە­تىڭ­كى­رەۋ دە جۇزەگە اسىرىلادى. ءتىپتى ءال­ەمدىك ەكونوميكانىڭ بەلدى تۇتقا­لارىنىڭ ءبىرى رەسەيدىڭ ءوزى ودان سىرت قالىپ كەلگەنى وعان ايقىن مىسال. ەندى سول بسۇ-نىڭ تىزگىنىن ۇس­تاپ وتىرعان ەلدەر رەسەيدىڭ وعان كىرۋىنە رۇقسات ەتكەن سىڭايلى. ون­ىڭ وزىندە گرۋزيا سياقتى دۇشپان ەلى­­نىڭ الدىنا قول قۋ­­سى­رىپ بارۋعا ءماج­­بۇر ەتىپ وتىر. بۇل ماسكەۋدىڭ بەدەلىن ءتۇ­سىرەدى, امالسىز كو­­نە­دى. بىراق كەلىس­سوز تۇسىنىستىككە جەتكىزبەدى. بۇل تۋرالى رف سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ مالىمدەدى. «ەگەر تبيليسي ءوزىنىڭ ساياساتتاندى­رىل­عان پوزي­تسيا­سىنان قايتپايتىن بولسا, رەسەي بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا گرۋزيانىڭ قاتىسۋىنسىز ءوتۋى ءمۇم­كىن», – دەدى ول. ءبارىبىر رەسەيدىڭ باس ديپلو­ماتى گرۋزياسىز ماسەلە وڭاي شەشىلمەسىن اڭعارادى. «ەگەر اقش پەن ەۋرووداق, رەسەيدىڭ بسۇ-عا كىرۋىنە مۇددەلى بولسا, گرۋزياعا وڭ ىقپال ەتە الادى. ءبىز ولارعا شىن مۇددەلى بولساڭدار, بۇل شىنايى مۇددەلىلىك بولسا, گرۋزيا باسشى­لى­عىنىڭ بۇعان كوزىن جەتكىزىڭدەر, گرۋزيندەر قولدان پروبلەما تۋ­دىرماسىن دەيمىز». گرۋزيندەردىڭ «قولدان تۋدىر­عان پروبلەماسى» قانداي؟ ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيادا گرۋزيانىڭ كەدەندىك پۋنكتتەرى بولسىن دەيدى جانە بۇل قۇرىلىمداردى ءالى دە ءوز جەرى سانايدى. ال بۇعان ماسكەۋ جاعىنىڭ ولسە كونبەيتىنى انىق. ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسسوزدىڭ قالاي اياقتالارىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. گرۋزيانىڭ رەسەي تۋرالى وڭ پىكىر ايتۋى ەكىتالاي-اۋ دەيسىڭ. دەگەندە, وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جاي بار. كەزىندە رەسەي باسشىلىنىڭ اۋزىنان بسۇ-عا كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر بىرىگىپ وتەمىز دەگەن دە ءسوز شىققان. ءسىرا, ءبىز سول سوزگە سەنىپ, بسۇ-عا جەكە وتۋگە ارەكەت جاساي قويمادىق-اۋ. ال ەندى ءبىزدىڭ ەلىمىز دە بسۇ-عا كىرۋگە بەلسەندى ارەكەت جاساسا, ءجون-اۋ دەيسىڭ. بىزگە قارسى شىعا قوياتىن جامانداسقان ەلدەر جوق, جولىمىز جەڭىل بولار ەدى. * * * ساياساتقا قارۋ مەن ءدىننىڭ ارالاسقانى قيىن جۇرت نازارى قازىر اراب دۇنيەسىنە اۋعان. اشىنعان حالىق كوتەرىلىپ, تەك وزدەرىنىڭ عانا قامىن ويلاعان بيلىككە قارسىلىعىن بىلدىرگەنىن جۇرتتىڭ كوبى قۇپ كورىپ وتىر. قۇپ كورمەگەن نارسە – وسىناۋ قاراما-قارسىلىقتا قارۋدىڭ قولدانىلعانى. سول قارۋدان ادامدار قۇرباندىققا شالىنۋدا. قارسىلىققا شىق­قان حالىق ءوز­دە­رىنىڭ تالاپ-تىلەگىن, اشۋ-ىزاسىن الدى­مەن سوزبەن, ءتۇرلى ۇر­ان, پلاكاتتارمەن بىلدىرەدى. سوزدەرىنە بيلىك قۇلاق اسپاعان­دا, ودان قاتالداۋ ارەكەتتەرگە با­رادى. قولدارىنا تاس الادى, تاياق ۇستايدى. مۇنى بيلىكپەن نارازى­لار­دىڭ اراسىنداعى ءبىر شەك دەۋگە بولار. پاراساتتىلىق وسى جەردە شەشىم ايتۋعا ءتيىس. ورەسى جەتكەن بيلىك حالىقپەن ءتىل تابىسادى ءما­مى­لە جولىن ىزدەيدى. ايتپەسە وي­ىن­نان شىعادى, كەتەدى. ورەسى جەتپەسە, كۇشكە باسادى, قارۋعا ءجۇ­گىنەدى. قارۋ قولدانىلعان سوڭ, قان توگىلگەن سوڭ, ءتىل تابىسۋدىڭ اۋىلى الىس, پاراساتتىلىققا جۇگىنۋ قيىن. وتقا ورانعان ليۆيا سوعان ناق­تى مىسال. بۇل جەردە بار كىنانى مۋامار كاددافيگە يتەرە سالىپ, حالىقتى ارانداتقان كۇشتەردى اق­تاۋ­دىڭ دا ءجونى جوق. سول اران­دا­تۋشىلاردىڭ يتەرمەلەۋىمەن كوتە­رىل­گەن حالىقتىڭ ءوزى دە قارۋعا جۇگىنىپ, پاراساتتىلىق شەڭبەرىنەن اسقانى بار. كەيدە سول قارسى­لاس­تاردىڭ ورتاسىندا لاي سۋدان با­لىق اۋلايتىن ەكسترەميستەردىڭ ءجۇر­­گەنىن دە اڭعاراسىڭ. ولار حا­لىق نارازىلىعىن ءوز مۇددە­لە­رىنە پايدالانادى. وسى اراب دۇنيەسىندەگى قازىرگى جاعدايعا تالداۋ جاسالعاندا اڭعا­رى­لاتىن تاعى ءبىر جاي – ساياساتقا ءدىننىڭ ارالاسۋى جانە ونى بەلگىلى ءبىر سىرتقى-ىشكى كۇشتەردىڭ ءوز ءمۇد­دەلەرىنە پايدالانۋى. سىرتتاي قاراعاندا, ۇستاناتىن ءدىن بىرەۋ – يسلام ءدىنى. بىراق وسىناۋ ءدىننىڭ ەكى تارماعى – ءسۇننيزم مەن ءشيزمنىڭ قاقتىعىسۋى كوپ ەلدىڭ ىشىندە الاۋىزدىق تۋدىرىپ وتىر. قازىر جۇرت باحرەيندى كوبىرەك اۋىزعا الادى. وعان ساۋد ارابيا­سى مىڭ ادامدىق اسكەري كۇشىن كىرگىزگەن كورىنەدى, ال بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى 500 پوليتسياسىن جىبەرىپتى. ساراپشىلار بۇدان باحرەيندەگى جاعداي حالىقارالىق سيپات الدى, وعان باسقا ەلدەردىڭ قارۋلى كۇشتەرى ارالاسىپ جاتىر دەگەن قورىتىندى جاساپ تا ۇلگەردى. ونىڭ ارعى جاعىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, ەڭ الدىمەن شيەلەنىستىڭ نەگىزىندە ءدىني قاي­شى­لىقتىڭ جاتقا­نىن كورەمىز. وسى­ناۋ شاعىن عانا اراب مەملەكەتى حال­قى­نىڭ (سانى 1 ميل­ليونعا جەتپەيدى) با­سىم كوپ­شىلىگى (بىرەۋلەر – 75, ەكىنشىلەرى 60 پايىز دەيدى) يسلام­نىڭ شيت تارماعىنا جاتادى. ال بۇل ەلدە بيلىك با­سىن­دا – سۇننيتتىك مونارحيالىق اۋلەت. مىنە, ەندى شيتتەر ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورما جۇرگىزۋدى تالاپ ەتكەندە, بيلىكتە شيتتەردىڭ ازدىعىن العا توسادى. مىنە, ايدان اسا ۋاقىت شەرۋشىلەر ەل استاناسى ماناما قالا­سى­نىڭ ورتالىعىنا ورنالاسىپ, بيلىك تاراپىنان جاسالعان ۇسىنىستارعا كونبەي, مامىلەگە كەلمەي وتىر. سودان كەيىن باحرەين باسشىلىعى ءوزىنىڭ كورشىلەرىنەن, ناقتىراق ايت­قاندا, پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرى ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنەن كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل كەڭەسكە ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, كۋۆەيت, كاتار, ومان جانە باحرەين كىرەدى. كورشىلەر, وداقتاستار كومەككە كەلدى. الدىمەن ولار 10 ميلليارد دوللار قارجى بەردى, سونان سوڭ بىرەۋلەرى پوليتسياسىن, بىرەۋلەرى ءاس­كە­رىن جىبەردى. وپپوزيتسيا ونى باس­قىنشىلىق دەپ انىقتاما بەرىپ ءۇل­گەردى. ال ەل باسشىسى – كورول حاماد ءال-حاليفا بۇل كۇشتەردى سترا­تەگيالىق نىسانداردى قورعاۋعا شاقىرعانىن مالىمدەدى. سونىمەن بىرگە, ول ءدال وسى كۇنى ەلدە ءۇش اي مەرزىمگە توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەنىن جاريالادى. ءدىني قايشىلىق نەگىزىندەگى قاق­تىعىستاردىڭ باسقا جەرلەردە دە ورىستەۋ قاۋپى كۇشتى. وعان سىرت ەلدەر دە ىقپال ەتىپ وتىر. ليۆان­داعى شيتتەر بەلسەندىلىك كورسەتە باستادى. جەر-جەردە دەموكراتيا­لىق كۇشتەردىڭ جەڭىسىنە ءدىني-ەكس­ترەميستىك كۇشتەردىڭ ورتاقتاسقى­سى كەلەتىنى ايقىن. «ءال-كايدا» لاڭكەستىك ۇيىمىنىڭ دا وپپوزي­تسيا­مەن وداقتاسپاق ويى بار. ساياساتقا ءدىننىڭ ارالاسقانى قي­ىن بولاتىنى – بۇل ماسەلە بار­لىق ەلدەرگە ءتان. باي ەلدىڭ دە, كەدەي ەلدىڭ دە دىنگە قاتىسى بار. سول ءدىن قايشىلىققا نەگىز بولسا, ب ۇلىنەتىن دۇنيە تىم كوبەيەدى. ماماديار جاقىپ.