وزەننىڭ ەجەلگى اتاۋى – شىڭعىرلاۋ

«ەگەمەننىڭ» ورال قالاسىنداعى ءتىلشى قوسىنىنا ءباسپاسوز ارداگەرى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ەل اعاسى قۋانىشقالي عۇسمانوۆ كەلدى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقان سوڭ كەلگەن شارۋاسىن ايتتى. پورتفەلىن اشىپ, ىشىنەن كومپيۋتەرگە باسىلعان ءبىر پاراق قاعازدى الىپ ۇسىندى. مۇندا ءبورلى اۋدانىنىڭ ءبىر توپ تۇرعىندارى حاتتى تۇپ-تۋرا گازەتى­مىز­دىڭ باسشىلارىنا جازىپتى. سول كىسىلەردىڭ وزىنە جولدامادىڭىزدار ما؟» دەگەن ساۋالىمدى ەلەڭ قىلماي: «ءسىز وب­لىستاعى «ەگەمەننىڭ» وكىلى ەمەسسىز بە؟ سوندىقتان, حاتتى وزىڭىزگە امانات ەتىپ تاپسىرامىز. نەمەسە وسى حاتتىڭ جەلىسىندە ماتەريال ازىرلەسەڭىز وعان دا ريزامىز» دەپ اقساقال تابانداپ وتى­رىپ الدى. امال جوق, اعا بۋىن ءارىپ­تە­ستىڭ ايتقانىمەن كەلىسۋگە تۋرا كەلدى. حاتتىڭ مازمۇنى بىلاي. ەلىمىزدەگى جەر, سۋ مەن ەلدى مەكەن­دەر­­دىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا حالىق قوي­عان ەجەل­گى اتاۋلارى بار ەكەنى بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى –شىڭعىرلاۋ وزەنى. بۇل وزەن شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ شىعىس بولىگىندەگى مەلوۆايا تاۋىنان باستالىپ, تەڭىز بەتىنەن 10-15 مەتر بيىكتىكتە اعاتىن جايىق وزەنىنە قۇيادى. ءارى ەكى اۋ­دان­نىڭ اۋماعى ارقىلى وتەدى. وسى ەكى ارادا ءبورلى اۋدانىنىڭ اقسۋ, كەن­تۇبەك, پۋگاچەۆ, ءبورلى, بۋماكول اۋىل­­دىق وكرۋگتەرى ورنالاسقان. وسى حات­قا قول قويىپ وتىرعان اعا بۋىن ازاماتتاردىڭ ءبارى شىڭعىرلاۋ وزەنى­نىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلىپ, ونىڭ سۋىنا شومىلىپ وسكەندەر. ايتايىن دەگەنىمىز, ەجەلدەن شىڭ­عىر­­لاۋ دەپ اتالعان وزەن بۇگىندە ۋتۆا دەپ بۇر­مالانىپ ايتىلىپ ءجۇر. ءارى ءدال وسىلاي قاتە جازىلىپ ءجۇر. شىڭ­عىرلاۋ اۋدانى اۋماعىندا شىڭ­عىرلاۋ وزەنى دەپ و باستاعى ءتول اتاۋى بويىنشا دۇرىس اتالسا, ءبورلى اۋدانىنا كەلگەندە ۋتۆا بولىپ وزگەرىپ شىعا كەلەدى. سوندا ءبىر وزەندە ەكى اتاۋ بولعانى ما؟ بۇل تاريحي شىندىق پەن قيسىنعا مۇلدەم سايكەسپەيدى. ەلى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا بيىل جيىرما بەس جىل تولىپ وتىر. كەڭەس­تىك كەزەڭدەگى توتاليتارلىق رەجيمدە ورىن العان ۇستىرتتىكتەردى ەندى ءوزى­مىز تۇزەتۋىمىز قاجەت ەمەس پە؟ بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ قولىمىزدى ەشكىم قا­عىپ وتىرعان جوق. كەلىمسەكتەردىڭ كە­سى­رى­­نەن وزگەرگەن ەلدى مەكەندەر مەن جەر, سۋ اتاۋلارىنىڭ ءتول ماعىناسىن قاي­تا­دان ورنىقتىرۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق پا­رىزىمىز. بۇل تۇجىرىمنىڭ ۋتۆا دەپ قاتە اتالىپ جۇرگەن شىڭعىرلاۋ وزەنىنە دە تىكەلەي قاتىسى بار. ءتىپتى, سوناۋ الپىسىنشى جىلدارعا دەيىن ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق-اكىمشىلىك كارتاسىندا وزەن اتاۋى شىڭعىرلاۋ دەپ دۇرىس جازىلعانىن دا كوزىمىز كوردى. ودان بەرگى كەزەڭدە نەندەي تۇلەن ءتۇرتىپ كەت­كەنى ءبىز ءۇشىن بەلگىسىز كۇيىندە قا­لىپ وتىر. وسى ماسەلە جونىندە جەرگىلىكتى ات­قا­رۋشى جانە سايلانبالى ورگاندار باسشىلارىنىڭ اتىنا بىرنەشە ءدۇر­كىن حات تا جازعانبىز. بىراق, بۇدان ەشقانداي ناتيجە بولار ەمەس. ءبىزدىڭ قولىمىزدا 2010 جىلعى 19 اقپان­دا جىبەرىلگەن سول كەزدەگى قر ۇعا گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلى­مي قىزمەتكەرى, توپونيميكا توبىنىڭ جەتەك­­شىسى, ۇكىمەت جانىنداعى ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى سلامقۇل ءابدىراحمانوۆتىڭ حاتى دا بار. ويتكەنى, ءبىز سول كەزدە قر مادەنيەت جانە اقپا­رات مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتىنە شىڭعىر­لاۋ وزەنىنىڭ ءتول اتاۋىن قايتارۋ جونىندە حات جولداعانبىز. بۇل سول حاتقا بايلانىستى جازىلعان جاۋاپ ەدى. مۇندا اتالعان ينستيتۋت شى­عارعان 32 تومدىق «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارى كاتالوگىنىڭ» ون ەكىنشى تومىندا بۇل وزەننىڭ ۋتۆا دەگەن جاڭساق اتاۋى ءتۇ­زەتىلىپ, شىڭعىرلاۋ دەپ بەرىلگەنى اي­تىلعان. بۇدان كەيىنگى شىعىپ جاتقان كارتالار مەن جەر, سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى باس­قا دا عىلىمي ەڭبەكتەردە تەك حا­لىق بەرگەن ءتول اتاۋ جازىلاتىنى ءما­لىم­دەل­گەن. حات يەسى ءوز جاۋابىن بۇل ءما­سە­لەنى جەرگىلىكتى ورىنداۋشى ورىندار مەن اۋدان تۇرعىندارى قاداعالاپ وتى­رۋى قاجەتتىگىن كورسەتكەن. امال قان­شا, اباي اتامىز ايتقانداي, «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاس» دەگەن حال-كۇيدى ءالى دە باستان كەشىپ كەلەمىز. ءبىز شىڭ­عىرلاۋ وزەنىنىڭ ەجەلگى اتاۋىن قاي­تا­را­تىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى دەپ ءبىل­ەمىز. مىنە, ءبىر توپ تىل جانە ەڭبەك ار­دا­­­گەر­لەرى, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازا­مات­تارى قول قويعان حات وسىلاي ءتۇيىن­دە­لىپتى. ءبىزدىڭ باسقا ايتارىمىز جوق. «ەگەمەنگە» ەلدەن كەلگەندە اي­تايىن دە­گە­نىمىز وسى ماسەلە ەدى. وسى حات ءوزى­ڭىز­گە امانات, دەدى ەلىنە ءجۇ­رەر ءسات­تە قۋانىشقالي عۇسمانوۆ اقساقال. ءال­بەتتە, اماناتقا قيانات جا­ساۋعا بولماي­دى. سوندىقتان, ەل­دىك­تى كوكسەگەن جەردىڭ اتىن ەلدىڭ حاتىنا بالاعان ەل اعالارىنىڭ تىلەگىن گا­زەتىمىزگە جولداعاندى ءجون كوردىك. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» باتىس قازاقستان وبلىسى, ءبورلى اۋدانى