«قىزىلجار-قۇس» قايتا قاناتتاندى

«كاسىپورىن قايتا قوسىلدى» دەگەن حابارىن ەستىپ قىزىلجار اۋىلى جاققا بارىپ قايتقان ەدىك. جالپى, اقسۋ قالاسى اۋىلدىق اۋماعىنا قاراستى «قىزىلجار-كۇس» فابريكاسىنىڭ جوباسى ەلىمىزدە قابىلدانعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك ەدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن. 2011 جىلى جۇمىرتقا وندىرەتىن «قىزىلجار اگرو» جشس بانكروتقا ۇشىرادى دا, كەيىن «قىزىلجار-قۇس» سەرىكتەستىگى دەپ اتالدى. جاڭا ينۆەستور شارۋاشىلىقتى جاڭادان قۇرۋدى باستادى. ياعني, 1954 جىلدان بەرى جۇمىرتقا ءوندىرىپ كەلە جاتقان كاسىپورىندى قۇس ەتىن وندىرۋگە كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. «بالاپانداردىڭ ينكۋباتسيالىق جۇمىرتقالارى قاراعاندىلىق شارۋاشىلىقتان ساتىپ الىنادى. قۇس ەتىن ءوندىرۋدىڭ باستاپقى كولەمى جىلىنا 4 مىڭ توننانى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا قۇس فابريكاسىندا 150-دەي تۇرعىن ەڭبەك ەتۋدە...» دەپ جازدىق گازەتىمىزدە كەزىندە. كاسىپورىننىڭ جولعا ءتۇ­سۋى­­­­­­نە مونوقالالاردى دامىتۋ,­ «بيز­­نەس­تىڭ جول كارتاسى-2020» ءجا­نە «اگروبيزنەس-2020» باع­دار­لامالارى ار­قى­لى­­ مەم­لەكەتتىك قول­داۋ جاسال­دى.­ ەكىن­شى­دەن, ءوندىرىستى اقسۋ – مو­نو­قالا بو­لىپ تۇر ءازىر­گە. اينا­لاسى تولى اۋىلدا­رى بار مو­نوقالانىڭ بۇل باع­­دار­­لا­ماسىنىڭ, اسىرەسە, اۋىل­دىق­تارعا پايداسى ءتيۋى ءسوز­سىز. فەر­مادا ەڭبەك ەتكەن جۇمىس­شى­لاردىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلدارى قۇس فابريكاسىندا 320 مىڭ تاۋىق بولسا, جىل سايىن 14 ميلليون جۇمىرتقا الىپ وتىرعان كورىنەدى. كورشى اۋىلداردى قوسقاندا 200 تۇرعىن فابريكادا جۇمىس جاساپتى. جالپى, «قىزىلجار-قۇس» جشس ينۆەستورى داۋلەت سىز­دى­قوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇس فابريكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ جوبا­سى­نىڭ جال­پى قۇنى 5,7 ملرد تەڭگەنى قۇراي­دى. 2012-2014 جىلدارى 3,6 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. قۇس فابريكاسىنىڭ 9 قۇس قوراسى, قۇس سويۋ تسەحى, ينكۋباتور, توڭازىتقىش تسەحى قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاڭعىرتىلعان. گوللانديا, گەر­مانيا جانە رەسەيدەن جاڭا جاب­دىقتار جەتكىزىلىپ, ورناتىلعان. سەرىكتەستىكتىڭ قۇس فابريكا­سىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەگىندە جىلىنا 4 مىڭ توننا قۇس ەتى وندىرىلەدى. بۇل وبلىستاعى قۇس ەتىنە دەگەن سۇرانىستىڭ 70 پايىزىن وتەيدى. ەكىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلعاندا ءون­دى­رىس قۋاتى 8 مىڭ تونناعا جەتەدى. بىراق, كاسىپورىن اشىلماي جاتىپ, جابىلدى. سەبەپ – باسە­كە­­لەستىك. فابريكا ونىمدەرى جەر­گى­­­لىكتى ىشكى نارىققا شىق­قان كەز­­دە ونىمدەرى وتپەي قال­دى. اق­سۋ قالالىق كاسىپكەرلىك ءبو­لى­مى بۇعان تاعى ءبىر سەبەپ: 2014-2015 جىلدارعى رۋبل باعا­مى­ن­ىڭ تومەندەۋى, ەكىنشىدەن, وب­لىس­تاعى ساۋدا نۇكتەلەرىنە وسكەمەن, الماتى, قاراعاندى ءجا­نە رەسەيلىك قۇس فابريكالارى­نان تاۋىق ەتى جەتكىزىلۋى دەيدى. ال با­­عاسى ارزان ءارى ساپالى ءونىمدى ءىز­دەيتىن تۇتىنۋشى تاڭداۋىنا ەشكىم شەك قويا المايدى. ساپالى ءونىمنىڭ جولى بولادى. سوندىقتان, «قىزىلجار-قۇس» سەرىكتەستىگىندە ساۋدا ورىندارىنان قايتقان, وتپەگەن ءونىمنىڭ جينالىپ قالۋى فابريكانىڭ توقتاۋىنا اكەلىپ سوقتى. ەكىنشىدەن, ينكۋباتسياداعى جۇ­مىرتقادان ءوسىپ شىعاتىن قۇس­تارعا ارنالعان جەمشوپتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن وندىرىستىك تەح­­نولوگيالىق ءۇردىس بۇزىلسا كە­رەك. لوگيستيكالىق جۇيەنىڭ قول­عا الىنباۋى, ساۋدا جەلىلەرى كەس­تەسىنە ۇڭىلمەۋدىڭ ناتيجەسى جانە بار. – قايتا اشىلدىق. رەسەيلىك, وسكەمەندىك باسەكەلەستەر بۇدان ءارى بىزگە كەدەرگى بولمايدى, – دەپ سەندىردى ءبىزدى «قىزىلجار-قۇس» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني كۋزمەنكوۆ. – قىركۇيەك ايىندا 200 توننا قۇس ەتىن شىعاردىق. قازىر 80 تونناسى ساۋدالاندى. ءتى­پ­- ءتى. كاسىپورىن شىعاراتىن جاڭا­دان 16 ءتۇرلى ءونىم قوسىلىپتى. بۇ­عان دەيىن توڭازىتقىشتاردى جال­عا الساق, قازىر ءوزىمىز ساتىپ ال­د­ىق. كاسىپورىن ءوز جۇمىسىن ءبىر جىل­عا توقتاتقانىمەن, 840 ادام ءوز جۇمىس ورىندارىندا قالدى. قازىر ءرۋبلدىڭ باعامى تۇراقتى, رەسەيلىك قۇستىڭ قۇنى دا ءبىزدىڭ ونىممەن سالىستىرعاندا ارزانعا تۇسە قويمايدى, – دەيدى. ارينە, قازىر قاي كاسىپورىن بولماسىن, ءونىم وتكىزۋ, ەڭ باستى ماسەلە. وتاندىق ونىمگە جول اشۋ, وتاندىق ءونىمدى وتكىزۋدىڭ جولىن تاپپاي وتىرعاندايمىز. بىرىنشىدەن, «قىزىلجار-قۇس» سەرىكتەستىگى اۋەلدەن جۇمىرتقا ءوندىرىپ كەلدى, اينالدىرعان ءبىر-ەكى جىلدا قۇس ەتىن مول وندىرە قويۋ دا وڭاي ەمەس. الدىمەن دۇرىس جوبا, جوسپار, عىلىمي تۇردەگى زەرتتەلگەن دايىندىق كەرەك. سەرىكتەستىكتە بولعان كەزىندە بىردە توقتاپ, بىردە جۇمىس جاسايتىن قۇس ەتىن ءوندىرۋدى قولعا الماقشى كاسىپورىننىڭ الداعىسى قالاي بولار دەدى مە, وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆتىڭ ءوزى دە جۇمىرتقا ءوندىرۋدى قايتادان قولعا العان دۇرىس دەگەن-ءدى. ويتكەنى, فابريكانى بالاپاندارمەن جانە ينكۋباتسيالىق جۇمىرتقالارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن الدىمەن قۇس تۇقىمىن اسىلداندىرۋ دەگەن دە ۇلكەن ماسەلە بار. يننوۆاتسيالىق جاڭاشىلدىقتار وندىرىسكە ەنۋى قاجەت. ساپالى ءونىم كوزىنىڭ باستى ءتۇرى وسى – اسىل تۇقىمدى قۇس. ياعني, قۇس وسىرۋگە دە عىلىمي كوزقاراس, عالىمدار كومەگى قاجەت. قۇس ءوسىرۋ­شىلەردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە وتان­دىق قۇس كروستار جوق. قۇس كروسى دەگەنىمىز ەتتى جانە جۇمىرتقا بەرەتىن باعىتتاعى قۇستاردىڭ اسىل تۇقىمى كورىنەدى. ازىرگە بۇل ماسەلەدە شەت ەلدەن اكەلىنەتىن اسىل تۇقىمعا تاۋەلدى ەكەنبىز. ءبىزدىڭ وڭىردە وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن, ءتىپتى قۇستاردىڭ بيوازىقتىق قاۋىپسىزدىك تاقىرى­بىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار دا از ەمەس. ەگەر ءوندىرىس ولارمەن بىرلەسە جۇمىس جاساسا, فابريكا بىردە اشىلىپ, بىردە جابىلمايتىن شەت ەلدەردەگىدەي وركەنيەتتى قۇس كەشەنىنە اينالار ەدى. ءبىز كورگەن «قىزىلجار-قۇس» فابريكاسىنىڭ تسەح ءىشى سۋىق, سالقىن. مۇندا نەگىزىنەن ايەلدەر جۇمىس جاساۋدا. ونىمدەردىڭ قالاي جاسالىپ, قالاي ورالىپ بۇكتەلىپ جاتقانىنا دەيىن كورىپ تۇرمىز. قۇس ەتى تارتىلىپ, جۇقا قاپتارعا سالىنۋدا. بۇل جەرگىلىكتى نارىقتاعى جاڭاشىلدىق ەكەن. تۇشپارا جاساي بەرەسىز. فابريكادا 240 ادام ەڭبەك ەتۋدە. ورتاشا جالاقىلارى 50-60 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. – اقتوبە, قاراعاندى, شىم­كەنت, الماتى وڭىرلەرىنەن تاپسىرىستار تۇسۋدە, – دەيدى ەۆگەني كۋزمەنكوۆ. كاسىپورىن باسشىسى سۇرانىس ارتتى دەپ قۋانىپ تۇر. ءونىم ساپاسى جوعارى دەيدى. ايىنا قۇس فابريكاسى مىڭ تونناداي جەم تۇتىنادى ەكەن. ءبىر كەلى ازىقتىڭ باعاسى – مىڭ تەڭگە. قازىر قاراعاندىدان ەمەس, جۇمىرتقانى رەسەيدەن ساتىپ الادى. جۇمىرتقا دەمەكشى, وسى جۋىردا عانا وڭىردەگى جەتەكشى اۋىلىندا «پاۆلودار-قۇس» قۇس فابريكاسى دەگەن تاعى ءبىر كا­سىپ­­ورىن جۇمىسىن باستادى. ءبى­رىن­شى كەزەڭىندە جىل سايىن 63 ميل­ليونعا دەيىن جۇمىرتقا ءوندىر­مەكشى. جوباعا سالىنعان ينۆەستي­تسيا­لار كولەمى – 500 ميلليون تەڭ­گە. جەرگىلىكتى بۇل فابريكا «قىزىل­جار-قۇسقا» باسەكەلەس بولا­دى دەگەن ءسوز. – ءبىز بالاپانداردىڭ العاشقى پار­تياسىن اكەلدىك. ەندى ولار­­دى 130 كۇن ىشىندە جەمدەپ,­ ءوسى­رەتىن بولامىز, – دەيدى «پاۆ­لو­دار-قۇس» جشس-ءنىڭ ديرەكتو­رى ەربول دوسىباەۆ.  ءونىم سا­تى­لىمعا شىعارۋ ءۇشىن وبلىس كا­سىپ­ورىندارى مەن ساۋدا جەلىلەرىمەن الدىن الا كەلىسىمشارتقا وتىر­دىق. برويلەر ءادىسى ارقىلى با­لاپاندار ءوسىرىپ, كاسىپورىننىڭ ءىشى-سىرتى جاڭارىپ, زامانعا ساي تەحنولوگيا بويىنشا قۇس ءوسىرىپ, ەت پەن جۇمىرتقانى كوبەيتپەكشى. فابريكانى جەممەن قامتاماسىز ەتەتىن قۇراماجەم كاسىپ­­ورنى جۇمىس ىستەيدى. – ءبىزدىڭ تاۋىق مەملەكەتتىك ستاندارت تالاپتارىنا ساي. ەكو, حالال ساپاسىنىڭ ستاندارتتارى بار. توڭازىتقىشتار ساتىپ الىپ, سالقىنداتىلعان ەت ساۋدالايمىز. ەگەر وسكەمەندىك تاۋىق ەتى پاۆلودارعا دەيىن ءبىر تاۋلىكتە جەتەتىن بولسا, قىزىلجارلىق  تاۋىق سويىلعانان كەيىن جارتى ساعات وتكەن سوڭ دۇكەن سورەلەرىندە تۇرادى, – دەيدى فابريكا ديرەكتورى ەۆگەني كۋزمەنكوۆ. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار وبلىسى, قىزىلجار اۋىلى