ەرلىك دەپ, باتىلدىق دەپ وسىنى ايت!

تاۋەلسىزدىك بىزگە ەلى سۇيگەن, ەلىن سۇيگەن ەلباسىمەن بىرگە كەلدى. قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى الپاۋىت مەملەكەت باسشىلارى ساناسار جاھاندىق ساياسي تۇلعاعا اينالدى. «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەس­مي قۇجاتى مارتەبەسىن الۋى ءسوزى­مىزگە دالەل. ەۋروپا­داعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدە وتكىزىلۋى دە ەلباسى بەدە­ل­ىمەن بايلانىس­تى. شانحاي ىن­تىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋى دا ەلباسىنىڭ دانالىعى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءتۇبى ءبىر تۇركى دۇنيەسىنىڭ باسى قوسىلدى. تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەڭەسى جۇ­مىس ىستەۋدە. حالىقارالىق ءتۇر­كى اكادەمياسى قۇرىلدى. بەي­بىت ءومىردى جاقتايتىنىن رەسمي مالىمدەگەن ەلباسى ن.ءا.نازار­باەۆ 1991 جىلدىڭ 29 تامى­زىندا «سەمەي پوليگونىن جا­بۋ تۋرالى» جارلىققا قول قوي­دى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاري­حي فاكت عانا ەمەس, باتىل شە­شىم ءارى باتىل قادام. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى حا­لىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى. تاريحي كەزەڭ – تاۋەل­سىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەي­تىلگەن ماجىلىسىندە قازاق­ستاندىقتاردىڭ ءومىر ساپاسىن تومەندەتپەۋدى تاپسىردى جانە الدىمىزعا بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەر قويدى. دۇنيە جۇزىندەگى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ جاقسارىپ كەتۋىنە ۇمىتتەنۋ اۋرەشىلىك ەكەنىن, ال­داعى ۋاقىتتا قامتىلار جاڭا شا­­را­لاردى قاراستىرا وتىرىپ, بۇ­عان دەيىنگى اتقارىلىپ كەلە جات­­قان جۇمىستاردىڭ جۇيەلى ءتۇر­دە جۇرگىزىلە بەرەتىنىن قاداپ ايتتى. جارتى ميلليونعا جۋىق حال­قى بار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ماقتاارال اۋدا­نىنىڭ حالقى ءۇشىن تاۋەلسىزدىك تارتقان ۇلكەن سىي بار. ول – سىرداريا كوپىرى. جالپى ۇزىن­دىعى 5,3 شاقىرىمدى قۇرايتىن التى كوپىر سالىندى, ونىڭ ەڭ ۇزىنى – 437 مەتر. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 3 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن قارجى جۇمسالعان بۇل كوپىر اۋدان حالقىن كورشى اۋداندارمەن, وبلىس ورتالىعىمەن بايلانىستىرىپ قانا قويعان جوق, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى­نە مۇمكىندىك بەردى. ماق­تا­ارالعا قۋانىش وسى كوپىرمەن كەل­دى دەسەك, ارتىق بولمايدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قى­تاي» ترانسقۇرلىقتىق ءدالىز ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. ەلوردامەن جالعاستىراتىن بىرنەشە جاڭا جولدار سالىندى. سونىمەن بىرگە, تەمىر جولدىڭ تابانى تيمەگەن ۇلىتاۋ جەرىنە پويىز قاتىنايتىن بولدى. بۇل دا تاۋەلسىزدىك سىيعا تارتقان تابىس. حح عاسىردا بار-جوعى 1442 شاقىرىمدى قۇرايتىن تۇركسىب پەن پاتشا زامانىندا سالىنعان ءترانسسىبىر ماگيسترالىن قوسقاندا بارلىعى 11 مىڭ شاقىرىم عانا تەمىر جول بولعان ەكەن. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارى 4 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق تەمىر جول سالىنىپتى, قازىرگى كەزدە بارلىعى 15 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق تەمىر جول حالىققا قىزمەت ەتۋدە. «جىگەرلى بولسا – ەر بولار, بىرلىكتى بولسا – ەل بولار» دەگەن ءجۇز جاساعان جامبىل جىراۋدىڭ دانا ءسوزىن ءىس جۇزىندە شىندىققا ۇلاستىرعان, ءتۇرلى ۇلت ۇرپاقتارىنىڭ باسىن قوسقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇگىندە ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتى ساقتاۋدىڭ باستى بەرىك تۇعىرىنا اينالدى... تاۋەلسىزدىك پەن ەلباسى ەگىز ۇعىم. ول تەرەڭدىگى مەن كەمەلدىگىنىڭ ارقاسىندا تار كەزەڭدە قول باستادى. كەز كەلگەن قيىندىقتان شىعار جولدى تابۋدا قاتەلەسپەۋگە بارىن سالدى. وعان ايقىن ءبىر دالەل – استانانى كوشىرىپ, جاڭا قالا تۇر­عىزىپ, استانا قالاسىن سا­لۋى. ەلباسى سوزىمەن ايتار بولساق, «ءبىز ارمانداردى اقي­قاتقا اينالدىردىق». استانا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بويتۇمارى, مەملەكەتتىگىمىزدىڭ باستى كۇشى. «استانانىڭ العاش­قى اۆتورى – تاۋەلسىزدىك. قازاق­ستان تاۋەلسىزدىك الماسا, اس­تانا ومىرگە كەلمەس ەدى. ...تاۋەل­سىزدىكتىڭ باستى بەلگىسى – ءوزىڭ­نىڭ تاعدىرىڭدى ءوزىڭ شەشۋگە قابى­لەتتىلىگىڭ. تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزە الۋىڭ. استانا – قا­زاق­ستان حالقىنىڭ دەربەس تاڭ­داۋى. استانا – ەلدىڭ بولاشاققا سالعان كوپىرى. جاڭا قوعامنىڭ سيمۆولى», – دەدى پرەزيدەنتىمىز. سارىارقانىڭ سارى بەلىندە ۇلان-بايتاق قازاق جەرىنىڭ ورتالىعىندا مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا استاناسىنىڭ بوي كوتەرۋى عاسىرلار توعىسىنداعى تاريحي قۇبىلىس. جاڭا مادەني-عىلىمي جانە ساياسي-ەكونوميكالىق الىپ ورتانىڭ, وتانىمىزدىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتەتىن, جان بىتىرەتىن ساۋلەتتى, قۋاتتى وردانىڭ دۇنيەگە كەلۋى – بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ باس­تاۋ كۇشى, قاينار بۇلاعى. ايتىلعاندا قۇلاققا اۋەزدى ءارى اسەرلى ەستىلەتىن وسى ءبىر تاما­شا اتاۋدى ويلاپ تاپقان دا, شا­عىن اۋلاسىنان باستاپ تاۋەل­سىزدىك سيمۆولىنا اينالعان «ءباي­تەرەككە» دەيىنگى بارلىق قۇرى­لىستىڭ سىزباسىن سىزىپ, ءساۋ­لەتىن ساۋلەلەندىرگەن دە پرە­زي­دەنت ەكەندىگىن قازاقستاندىقتار جاقسى بىلەدى. 1997 جىلى ەلباسى ن.ءا.نا­زار­­باەۆ­تىڭ جارلى­عىمەن استانانى الماتىدان اقمو­لاعا كوشىرۋ تۋرالى شە­شىم قابىلدانعان ءسات بارلىعى­مىزدىڭ دا ەسىمىزدە. قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ءارى-ءسارى كۇي كەش­كەنى دە جاسىرىن ەمەس. ەلور­­دانى الماتىدان استاناعا كوشىرۋ تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ العاشقى ستراتەگيالىق شەشىم­دەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن. جاناشىر جاندار جانۇشىرا جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتسە, كەيبىرەۋلەر ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, كەرىسپەسە دە كەلىسپەيتىندەرىن جاسىرماي, جاپا-تارماعاي جارىسا جازىپ تا, ايتىپ تا جاتتى. كورەگەن كوشباسشى 1998 جىلى 6 مامىر كۇنى جاڭا ەلوردانىڭ اتاۋىن استانا اتاعاندا تاڭداي قاعا تاڭىرقاعاندار دا, تالاسا تالقىلاعاندار دا بولدى. ەلباسىنى ەلى قولدادى. ەلدىڭ ەلدىگى مەن تەڭدىگىن ساقتاۋ جولىنداعى ىرگەلى ءىسىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى بولعانىن بۇگىندە وتكەن ۋاقىت دالەلدەپ, تاريح تارازىلاپ وتىر. پرەزيدەنت: «بۇل قالا, قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى مەنىڭ ماقتانىشىم ەدى, سوندىقتان ونىڭ اتاۋىن سان قۇبىلتۋعا جول بەرە المايتىن ەدىم. وندا اقمولانى قالاي اتاعان, ءدال ايتقاندا, قالاي قايتا اتاعان ءجون؟ ول اتاۋ قازاقستاندىقتاردىڭ, ەلىمىزدىڭ بارشا ۇلتى مەن ۇلىسىنىڭ عانا ەمەس, كىرپياز شەتەلدىكتەردىڭ دە كوڭىلىنەن شىعۋى كەرەك. ء…بىر جولى تۇندە, دالىرەك ايتسام, ساعات تۇنگى ەكىدە استانا دەگەن اتاۋ ويىما ساپ ەتىپ, كوكەيىمە قونا كەتكەنى. استانا دەگەنىمىز – استانا! قازاقشا ادەمى ەستىلەدى. قوماقتى, اۋىز تولادى, قىسقا دا نۇسقا, اۋەزدى. ورىسشا دا, اعىلشىنشا دا سولاي ەستىلەدى. بۇل اتاۋدا باتىلدىق, مىعىمدىق جانە ايقىندىق رەڭك بار. استانا!», – دەپ جازىپ, برازيليانىڭ استاناسى برازيليا دەگەن مىسال كەلتىرەدى. اقوردا – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ رەزيدەنتسياسى. ول استانانىڭ باستى ماقتانىشى. اقوردا – ەل دامۋىنىڭ جاڭا فيلوسوفياسىنىڭ كورنەكى بەينەسى. اقورداعا قويىلعان قازاقستاندىق سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارى قازاقستاننىڭ تۇتاس تاريحىن تانىتا الادى. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تالانتتى ۇلى, بەلگىلى سۋرەتشى بەكسەيىت تۇلكيەۆتىڭ « ۇلى كوش» اتتى كارتيناسى كورگەن كوزدىڭ جاۋىن الىپ قانا قويماي, سان مىڭ ويعا جەتەلەپ, ساناعا سەرپىن, سىلكىنىس سىيلايدى. ۇلى دالا ءداستۇرى ساباقتاس­تىعىنىڭ ساقتالۋ يدەياسى مەن ەۋرازيالىق تولەرانتتىلىق مادەنيەتتىڭ جالعاسۋى, وركەنيەت بيىگىنە ۇمتىلعان تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ جاسامپازدىعى – ءساۋ­لەتتىك ءانسامبلدىڭ كومپو­زي­تسيالىق وزەگىن قۇرايدى. بۇگىندە كورىكتى دە اسەم استانانىڭ ورتا­لى­عىنداعى سۋلى-جاسىل بۋلۆار, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ رەزيدەنتسياسى – اقوردا, استانانىڭ باستى سيمۆولى – «بايتەرەك», قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى – «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, تاۋەلسىزدىك سارايى, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, «استانا وپەرا» تەاترى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتى, «حان شاتىر», «استانا ارەنا» ستاديونى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, تاعى باسقا دا عاجايىپ عيماراتتار كورسەڭ كوز توياتىن سۇلۋلىق سىيلاپ, كوكىرەكتە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. استاناداعى عاجايىپ ورىنداردىڭ ءبىرى – «حان شاتىر» ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىعى. جاڭا قالا ءوسىنىڭ سولتۇستىك جاعىن الا بەرە, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن, ەكى ءجۇز مەترلىك, كوشپەندى الىپتىڭ قولىمەن تۇرعىزىلعان حان شاتىرلارى قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا ەسىكتەرىن ايقارا اشىپ, كوپشىلىكتى تاڭعالدىرىپ كەلەدى. بىرەگەي ساۋلەت-قۇرىلىس تۇجىرىمداماسى سارىارقانىڭ قاتال كليماتىنا توتەپ بەرەتىندەي ويلاستىرىلىپ, بىرنەشە تابيعي لاندشافت ۇسىنىلعان. جارىق, ىلعالدىلىق پەن تەمپەراتۋرا جىل بويى باقىلانىپ تۇرادى. «حان شاتىر» اۋا رايى قاتال ايماقتىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جايلى ورىنعا اينالدى. ەلباسى يدەياسىنىڭ ءبىر جەمىسى بولىپ تابىلاتىن «حان شاتىر» – كەلەشەكتەگى شاتىرلى قالاعا بارار باسپالداق. التىن شاپاقتى كۇن مەن 97 مەترلىك بيىكتىگى, الەمدىك جاراتىلىستىڭ ءۇش نەگىزىن بىلدىرەتىن ءۇش بولىكتەن تۇراتىن ىشكى ساۋلەتى «بايتەرەك» مونۋمەنتىن ەرەكشەلەندىرىپ قانا قويماي, قازاق ەلىن الەمگە ءمالىم ەتتى. «بايتەرەك» دەسە – استانا, استانا دەسە – «بايتەرەك» دەپ قاتار اتالاتىن ەگىز ۇعىمعا اينالدى. «بايتەرەك» – قازاقستان سيمۆولى! «بايتەرەك» – استانا سيمۆولى! ادام قيالىنىڭ جەمىسى استاناعا كەلۋشىلەرگە كەڭ-بايتاق قازاقستاندى الاقاندا تۇرعانداي ءبىر مەزگىلدە ارالاپ كورىپ, ونىڭ ساۋلەتى مەن جەرىنىڭ تاريحىمەن تانىسىپ ەرتەگىدەي ەلىتەر كەرەمەت ءسات سىيلاۋعا يە بولدى. ءسوزىمىزدىڭ دالەلى – «اتامەكەن – قازاقستان كارتاسى» ەتنومەموريالدىق كەشەنى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جانە شەتەلدەردەن كەلۋشىلەرگە ءبىر مەزگىلدە تاريحىمىز بەن تابيعاتىمىزدى تانىتا الاتىن بۇل كەشەن ەلوردامىزعا كوركەم كورىنىس قانا ەمەس, تاريحي كەلبەت بەرىپ تۇر. وسى ەتنوپارك جانىندا كۇمبەزدى كەڭىستىك, وكەاناريۋم, كينوزالدان تۇراتىن «دۋمان» ويىن-ساۋ­ىق كەشەنى بار. كۇمبەزدى زالدا قوجا احمەت ياساۋي كەسە­نەسى, ۇلى قىتاي قورعانى, گاليكار­ناس كەسەنەسى, بوستاندىق ەسكەرت­كىشى ورنالاسقان. ال اكۆاتەاتر­دا قىزىقتى كول شوۋىن جانە قاستارىنداعى جىرتقىش با­لىق­تاردى باقىلاۋعا بولادى. ەرتە زامانداعى حاندىق­تار­دىڭ قۇرىلۋىنان باستاپ قازاق­ستان­نىڭ ەگەمەندىگىن العانعا دەيىن­گى ۋاقىتتى قامتيتىن, تاريحى­مىزدى تاماشالاي الاتىن ەلباسى­نىڭ مادەني ورتالىق مۇرا­جايى استانا اجارىن اشا تۇسكەن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعى­رىن­داي اسپانعا اسقاق قاراپ تۇرعان «قازاق ەلى» تاريحي ەسكەرتكىش مونۋمەنتى ءبىزدىڭ قانشالىقتى ىرگەمىز بەرىك, شاڭىراعىمىز بيىك ەكەنىن بىلدىرەدى. ستەلانىڭ ۇشار باسىندا بەينەلەنگەن الىپ سامۇرىق قۇس – ەركىندىكتىڭ, كۇش-قۋاتتىڭ, كەڭدىك پەن تاكاپپارلىقتىڭ سيمۆولى. ءمارمار تاستان جاسالعان اسقاق مۇنارانىڭ ۇشار باسىندا زاڭعار اسپان ەركەسى – سامۇرىق قۇستىڭ بەينەسى قوندىرىلعان. سونداي-اق, استانامىز – كەلىسىمدى ويلاردىڭ, ىزگى نيەت پەن يگى تىلەۋدىڭ, كەمەلدى كەلەشەكتىڭ قالاسى. سارىارقا سامالىمەن تەربەلگەن ەركە ەسىلدىڭ بويىنداعى عاجاپ قالا. ول 2017 جىلى ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەنى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋگە دايىندالۋدا. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – استانانىڭ باس قۇرىلىسشىسى عانا ەمەس, باس ساۋلەتشىسى ءارى بارلىق يدەيالاردىڭ اۆتورى. باس قالانى سالۋعا جانى مەن رۋحىن قاتار سالعان مەملەكەت باسشىسى الدىنا ۇلكەن مىندەتتەر قويا ءبىلدى جانە ولاردى ورىنداپ كەلەدى. ءوزىنىڭ ءتول پەرزەنتىنە اينالعان استانا تۋرالى ەلباسى «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى كىتابىندا: «… ەركە ەسىل جاعاسىندا بوي كوتەرگەن, ەرەكشە ساۋلەتتىك لاندشافتى بار, بىرەگەي مۇسىندىك نىشاندارى ساپ تۇزەگەن, جوعارى تەحنولوگيالى بولاشاققا ۇمتىلعان, وزگەنى سىيلاپ, ءوزىنىڭ جاڭا استاناسى مەن ءوز ەلىن شەكسىز ماقتانىش تۇتاتىن كوپ ۇلتتى جانە كوپ ءدىندى حالقى بار اسەم دە مەيىرلى استانامىز, مىنە, وسىنداي قالا», – دەپ جازادى. ەڭ قۇندى بايلىق ادام كاپيتالى دەيتىن بولساق, استانا ادامدارىمەن اسقاق, ادامدارىمەن الىپ. ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن استانانىڭ ءوسىپ, كوركەيۋى وسى ادامداردىڭ ەڭبەگىنە تىكەلەي بايلانىس­تى. حالىق يگىلىگىنە سالىنىپ جاتقان كەرەمەت كەشەندەرگە قامقورلىقپەن قاراپ, كوزىنىڭ قاراسىنداي قورعاپ ءجۇرۋى, استانانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋى – ءوز وتانىنا دەگەن كەز كەلگەن قازاقستاندىقتىڭ ازاماتتىق بورىشى جانە پارىزى. ەلباسى – حالقىنىڭ تىرەگى. ءبىر تىلەكتە جۇرگەندە عانا مەجەلەگەن ماقساتىمىزعا جەتىپ, شىڭدى دا باعىندىرا الاتىنىمىزدى ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان دا ءبارىمىز ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي بىرلىكتە, ىنتىماقتا ۇيىمداسىپ, ۇرپاققا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن باياندىلىعىن ساقتاپ, ونى جەتكىزۋدى ويلايىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا شەرحان مۇرتازا: «باسشى بىرەۋ بولسىن, باسقامىز سوعان تىرەۋ بولايىق!», – دەگەن ەدى. وتە دۇرىس ايتىلعان. ەندەشە, بارلىعىمىز ەلباسىمىزعا تىرەۋ بولا بىلەيىك. وڭالباي اياشەۆ, وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسورى