تاريحي دەرەكتەر تاراز قالاسىنىڭ ەجەلدەن وركەنيەت, ونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ ورتالىعى بولعاندىعىن, مۇندا ءتۇرلى ءوندىرىس بۇيىمدارىن جاسايتىن شەبەرحانالاردىڭ جۇمىس ىستەگەندىگىن كورسەتىپ وتىر. ال كەشەگى كەڭەس ءداۋىرىندە تاراز وداق بويىنشا ەڭ ءىرى حيميا ونەركاسىبىنىڭ ورتالىعى بولدى. وداق تاراعان سوڭ بۇرىنعى جۇيەنىڭ ىدىراۋى, ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ بۇزىلۋى سەبەبىنەن قالانىڭ ينفراقۇرىلىمدارىندا بىرقاتار وزگەرىستەر پايدا بولىپ, ءوندىرىس جانە ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ جۇمىسىندا ىركىلىستەرگە جول بەرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا جۇرگىزىلىپ وتىرعان ىلكىمدى ەكونوميكالىق ساياسات ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى قالادا ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ورنىعىپ, ورلەۋ-دامۋ ۇردىستەرى ايقىن بايقالۋدا. اتاپ ايتقاندا, 2000 جىلى ونەركاسىپ ونىمدەرىن وندىرۋدەگى قۇلدىراۋ توقتاپ, دامۋ كەزەڭى باستالدى. مىسالى, 1999 جىلى قالانىڭ ونەركاسىپ ورىندارى بارلىعى 10,4 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرسە, ۇستىمىزدەگى جىلى بۇل كورسەتكىش 96 ملرد 627,9 ملن تەڭگەگە جەتتى.
جالپى, قالا بيۋدجەتىندە قۇرىلىس جۇمىستارىنا 10 ميلليارد 967 ميلليون, ونىڭ ىشىندە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقىلى 7 ميلليارد 911,4 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. ايتا كەتۋ كەرەك, جىل باسىندا جوعارى تۇرعان بيۋدجەتتەردەن بولىنگەن ترانسفەرتتەر مەن نەسيەلەردىڭ كولەمى 3 ميلليارد 888,4 ميلليون تەڭگەنى قۇراسا, بۇگىنگى كۇنى بۇل سوما 3,5 ەسەگە ارتىپ وتىر. ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ اياسىندا بولىنگەن وسىناۋ قارجى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءوز ىقپالىن تيگىزۋدە.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە. اعىمداعى جىلى قۇنى 10,0 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 3 يندۋستريالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ, 95 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. اتاپ ايتساق: «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ «مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتى» تاراز فيليالى ەكستراتسيوندى فوسفور قىشقىلىن وندىرەتىن ەفك-1 تەحنولوگيالىق جۇيەسىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اياقتايدى. جوبانىڭ قۇنى 7 ملرد 700 ملن تەڭگە, قۋاتتىلىعى جىلىنا 220 مىڭ توننانى قۇرايدى. ال «جامبىلگيپس» اق قۇرعاق قۇرىلىس قوسپالارىن جانە گيپس بۇيىمدارىن وندىرەتىن جاڭا تسەحتىڭ قۇرىلىسىن قايتا جاڭعىرتتى. جوبانىڭ قۇنى 1 ملرد 715 ملن تەڭگە, قۋاتتىلىعى جىلىنا – 270 مىڭ توننا. 50 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانۋدا.
وبلىس اكىمدىگى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋگە, ونىڭ ىشىندە گازعا 5,663 ملن تەڭگە, ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋگە 80,274 ملن تەڭگە ءبولدى. سونداي-اق, «باعۇل» جشس دانەكەرلەۋ ەلەكترودىن شىعارۋدىڭ ءوندىرىس قۋاتتىلىعىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر, جوبانىڭ قۇنى 585,5 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. جىلدىق قۋاتتىلىقتى 2 مىڭ تونناعا جەتكىزىپ, 45 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بۇدان بولەك, قازىرگى تاڭدا «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ جاڭا جامبىل فوسفور زاۋىتى فيليالى جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن قۇنى 1 ملرد 100 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 2 جوبانى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ولار, 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ىسكە اسىرىلاتىن قۇنى 200,0 ملن تەڭگە قۇرايتىن تۇيىرشىكتى فوسفور-كالي تىڭايتقىشىن شىعاراتىن ءوندىرىس ورنىنىڭ قۇرىلىسى جانە 900 ملن تەڭگە قۇرايتىن اۋا ءبولگىش قوندىرعىنى قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارى. بۇل جوبالاردىڭ تيىمدىلىگى ءوندىرىس شىعىندارىن ازايتۋمەن جانە وندىرىستەگى قاتتى قالدىقتاردى قايتا وندەۋمەن ەرەكشەلەنەدى.
«نۇرلى جول», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارى اياسىندا ءبىزدىڭ قالامىزدا بىرقاتار ەل يگىلىگىن كوزدەگەن سەرپىندى جوبالار ناقتى ىسكە اسىرىلۋدا. اتالعان باعدارلاما اياسىندا 3 نىسان بويىنشا 6723 مەتر قۇرايتىن جىلۋ جەلىلەرىنىڭ قۇبىرلارى اۋىستىرىلدى.
2011-2016 جىلدار ارالىعىندا ءوڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى بويىنشا تاراز قالاسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ملرد 633 ملن 100 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, 173 كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەرگە كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
قازىرگى تاڭدا قالادا 1 235 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي بار. جالپى, قالادا 13 شاعىن اۋدان جانە «اراي» الابىندا كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي كەشەنى ورنالاسقان. تاۋەلسىزدىك جىلدارى العاش بوي كوتەرگەن تۇرعىن الابى – «استانا» شاعىن اۋدانى بولدى, ونىڭ قۇرىلىسى 2007 جىلى باستالدى. ەكى جىلعا جۋىق مەرزىمدە قالانىڭ شەتكى بولىگىندەگى بوس جەرگە ينفراقۇرىلىمىمەن جانە الەۋمەتتىك نىساندارىمەن جاڭا ۇلگىدەگى كوپ قاباتتى ۇيلەر تۇرعىزىلدى. 2008 جىلدان باستاپ جالپى كولەمى 40 گەكتار اۋماقتا «بايتەرەك» شاعىن اۋدانىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇگىندە 6 قاباتتى 70 پاتەرلى ءبىر ءۇي, بارلىعى 1 460 پاتەردى قۇرايتىن 5 قاباتتى جيىرما ءۇش ءۇي, ارقايسىسى 200 توسەكتىك ەكى اۋرۋحانا, 280 جانە 75 ورىندىق ەكى بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. جەكە قارجىلارى ەسەبىنەن «ارايسترويماركەت» جشس 5 قاباتتى 75 پاتەرلى ەكى ءۇيدىڭ, «سەنىم» جشس 9 قاباتتى 240 پاتەرلى ءبىر تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. قالالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 1 200 ورىنعا ارنالعان مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالارى ازىرلەنۋدە, جوبا 2018 جىلى ىسكە اسادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق, 2014 جىلى «اراي» تۇرعىن القابىندا كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى باستالدى. 2015 جىلى تۇرعىن ءۇي-قۇرىلىس جيناق بانكى جەلىسىمەن ارقايسىسى 65 پاتەرلى ەكى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءجۇرگىزىلىپ, قولدانىسقا بەرىلدى. بيىل قوسىمشا تاعى ەكى 80 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن بىرگە, «بينوم» جشس ءىرى پانەلدى 80 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. سۇلەيمەنوۆ كوشەسىندە جالپى كولەمى 362 گەكتاردى قۇرايتىن 15-شاعىن اۋدانىن, «اۆتوبەكەت» اۋماعىنان جالپى كولەمى 100 گەكتاردى قۇرايتىن 14-شاعىن اۋدانىن سالۋ – الداعى جىلدارداعى نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى. بۇگىندە ءسۇلەيمەنوۆ كوشەسىندەگى تۇرعىن الاپتا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جەلىلەرىن تارتۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا, ال «اۆتوبەكەت» اۋماعىندا بۇل جۇمىستار اعىمداعى جىلى باستالدى.
ارينە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ىنتالاندىرۋ ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى شارالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەلباسى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا شىلدە ايىندا «اراي» الابىندا ارقايسىسى 80 پاتەرلى 6 ءۇيدىڭ قۇرىلىسىنا وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ ىشكى رەزەرۆى ەسەبىنەن 3 ملرد تەڭگە نەسيە ءبولىندى.
بيىل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى. ەگەمەندىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق كەزەڭىندە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە, تۇرمىس-جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان سان-سالالى ءىس-شارالار, ىرگەلى جوبالار مەن ماڭىزدى باعدارلامالار ءساتتى ىسكە اسىرىلىپ, مول تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. ەندىگى ماقساتىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋىن بيىك ۇستاپ, ەلىمىزدى ۇزدىك وتىزدىققا ەنگەن ماڭگىلىك ەل ەتۋ. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن ارتتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى جاقسارتۋ مىندەتى تۇر. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىر عانا وبلىس ورتالىعىندا 11 مەكتەپ, 56 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە, ەكى مەكتەپتەن تىس بالالار شىعارماشىلىعى ورتالىعى, التى دەنساۋلىق نىسانى, ءبىر مادەنيەت جانە التى سپورت كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلىپتى.
سوڭعى جىلدارى قالا اۋماعى كەڭەيىپ, بوي كوتەرگەن زاماناۋي ارحيتەكتۋرالىق نىساندارمەن بۇرىن دا اتاق-داڭقى تالاي جەرگە كەتكەن تاراز توتىداي تۇرلەنىپ كەلەدى. ەندى, مىنە, «گۇلدەنگەن قازاقستان» مونۋمەنتالدى-ارحيتەكتۋرالىق كەشەنى قالامىزدىڭ كوركىن اشا تۇسەتىنى ايدان انىق. قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى تاريحى تۇرىك ساقتارىنان باستاۋ العان. شىعىستا اركا ماڭگىلىك ماحاببات پەن باقىتتىڭ سيمۆولى بولىپ كەلەدى, شاڭىراق مەملەكەتتىڭ ءتۇپ نەگىزى – وتباسىنىڭ بەينەسى, سەگىز بۇرىشتى جۇلدىز قازاقستاننىڭ بولاشاققا باستار جولى ىسپەتتى جوبانىڭ ماعىناسىن اشا تۇسەدى. ونىڭ بيىكتىگى – 15,8 مەتر, كولەمى – 3,5 مەتر. سونداي-اق, وسى مونۋمەنتتىڭ جوباسىن جاساپ, ساۋلەتىن كەلىستىرگەن ازاماتتاردىڭ دا ەسىمدەرىن اتاپ كەتكەن ءجون بولار. ياعني, سۋرەتشى-مونۋمەنتشى امانات نازارقۇلوۆ جانە ساۋلەتشىلەر اسقار رىسپاەۆ, يلياس بەكەجانوۆ, ءجۇسىپ سۋانبەك شىعارماشىلىق كومپوزيتسياسى بويىنشا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرى سۋرەتتەرمەن ايشىقتالعان, ەشقانداي ارتىق اتريبۋتتار قاراستىرىلماعان.
تالاي جىلدان بەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان قۇمشاعال اۋماعىنداعى اسپالى كوپىردىڭ قۇرىلىسىنا بيىل جان ءبىتتى. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ايشا ءبيبى كوشەسىندەگى جول وتكەلى قايتا جاڭعىرتىلۋدا. بيىلعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 16,958 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, جۇمىستار باستالدى. سونداي-اق, تاعى ءبىر ماسەلە. ول قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى كولىك كوپ قاتىنايتىن اۋماقتارداعى جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان جەرۇستى كوپىرى, ياعني كەرىمباي اتىنداعى №12 ورتا مەكتەپ جانىنداعى جۇرگىنشىلەر وتكەلىنىڭ قۇرىلىسى دا باستالدى. بۇل دا جاعىمدى جاڭالىق. ويتكەنى, تۇرعىندار تالاپ-تىلەگىن ورىنداۋدا جەرگىلىكتى بيلىك حال-قارەكەتىنشە جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر. وسىلايشا ءتۇيىندى ماسەلەلەر رەت-رەتىمەن شەشىلەتىندىگى ءسوزسىز.
نۇرجان كالەندەروۆ,
تاراز قالاسىنىڭ اكىمى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
اقادىل رىسماحان
