قارا شاڭىراققا تۇركى جۇرتى قارىزدار

كوپ تۇرىك ەنشى الىسىپ تاراسقاندا, قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟ «قازاقستان» دەگەندە تۇركى اتاۋلىنىڭ تەبىرەنبەيتىنى جوق شىعار. التايدان اتىراۋعا, الاتاۋدان ارقاعا كوسىلىپ, ۇلان-عايىر جەردى جايلاپ جاتقان ەلدىڭ ەكى يىعىندا شىعىس پەن باتىس ورنالاسقان. بۇل ولكەسىز ەجەلگى اريلەردى, ساقتاردى, ۇلى عۇندار كوشىن, ۇلى تۇرىك قاعاندىعىن, دەشتى-قىپشاقتى جانە عالامداستىرۋدىڭ العاشقى لەگى – ۇلى جىبەك جولىن ەلەستەتۋ استە مۇمكىن ەمەس. تالاس تۇبىندە 751 جىلى بولعان تاڭ يمپەرياسى مەن مۇسىلمان اسكەرلەرىنىڭ شايقاسى تۇراننىڭ كەلەشەك تاريحى مەن مادەنيەتىن تۇبەگەيلى ايقىنداپ بەردى. يسلام ءدىنى بۇل جەرلەرگە ءبىرجولا ورنىعىپ, اتى اڭىزعا اينالعان اسەم دە كورىكتى قالالار پايدا بولدى. تۇركى تا­ري­حىن بۇگىندە وتىرارسىز نە ساۋرانسىز, يا بول­ماسا ءال-فارابي, قاشقاري, بالاساعۇني جانە باسقا دا ۇلى عۇلامالارسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. جارتى الەمگە ۇستەمدىك ەتىپ, تالاي عاسىر­داعى الەم تاريحى كوشىنىڭ باعىتىن ايقىنداپ بەرگەن شىڭعىستىڭ جاۋگەرشىلىك جورىقتارى دا كونە قازاق جەرىنەن باستالعان. التىن وردا, وسمانلى يمپەرياسى, ۇلى موعولدار يمپەرياسى سىندى قۋاتتى تۇركى مەملەكەتتەرى شوعىرىنىڭ داۋىرلەگەن شاعى تاريحي جادپەن تارازىلاعاندا قۇددى ءبىر كەشە عانا بولعانداي... تاريحتىڭ استان-كەستەن سوققان تالاي داۋىلىنىڭ وتىندە بولعان قازاقستاننىڭ ءوزىن دەربەس مەملەكەت رەتىندە جاريالاعانىنا دا مىنەكي, شيرەك عاسىر تولىپ وتىر. كەڭەس وداعى سەتىنەي باستاعان الماعايىپ زاماندا ءداۋىر ساحناسىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ شىعىپ, ۇشى-قيىرى جوق الىپ ەۋرازيادا وربىگەن ساياسي ۇدەرىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ كەتتى... تاريحتاعى جەكە تۇلعانىڭ ورنى قانداي دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەندە كەيدە ارتى پىكىرتالاسقا اينالىپ جاتاتىنى بار. الايدا, قازاقستان باسشىسىنىڭ تاريحتاعى ورنى دا, ەڭبەگى دە ەرەكشە. نازارباەۆسىز سوڭعى وتىز جىلداعى ەۋرازيا تاريحىن ەلەستەتۋ مۇمكىن دە ەمەس... سان سالالى باعىتتا, سان قىرلى اۋقىمدا سىرتقى قاتىناستارىن ورىستەتۋگە ءجىتى كوڭىل بولگەن قازاقستان تەكتىلىك تانىتىپ, تامىرى ءبىر تۇركى حالىقتارىمەن بايلانىسىن نىعايتۋدى دا نازاردان تىس قالدىرعان جوق. «جەتى عاسىرىن بىلمەگەن ەل – جەتەسىز» دەيتىن قازاقتىڭ دانالىق ماقالىن ساناعا مىقتاپ تۇيگەن بالعىن مەملەكەت تاريحتاعى بۇگىنگى ورنىن ءبىلۋ ءۇشىن وتكەندى تۇگەندەۋ قاجەت ەكەنىن جاقسى ءتۇيسىندى. قازىرگى تۇركى ىنتىماقتاستىعى ينستيتۋتتارى تىكەلەي پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعاندىعى بارشاعا ءمالىم. تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەندىگىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. سانامالاي ايتساق, سوناۋ 1992 جىلى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. ۋنيۆەرسيتەت – تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىندا ەڭ العاش حالىقارالىق مارتەبەگە يە بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى. 1993 جىلى تۇركى مادەنيەتىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمى (تۇركسوي) قۇرىلىپ, تۇركىتىلدەس ەلدەر مەن قاۋىمدارىنىڭ مادەني مۇرالارى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ الەمگە پاش ەتىلۋىنە, سونداي-اق, قايتا تۇلەپ-جاڭعىرۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزدى. وسى جىلداردا ەلدەرىمىز اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار ايتارلىقتاي ىلگەرىلەدى. تۇركيانىڭ ورتا جانە جوعارى ءبىلىم ورىندارى قازاقستاندا, باسقا ەلدەردە اشىلدى, ەلدەر اراسىنداعى اقپارات الماسۋ ۇدەرىسى ۇلعايا ءتۇستى. قازىرگى كەزدە ستۋدەنتتەرگە ءبىر تۇركى ەلىنەن ەكىنشى بىرىنە بارىپ وقۋعا, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە كوپتەگەن مۇمكىندىكتەر جاسالعان. تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى ءتۇرلى سالاداعى بايلانىستار ايتارلىقتاي ارتقان سوڭ, وسى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى باياندى ەتىپ, ەلدەر اراسىنداعى پايدا بولاتىن كوپتەگەن ماسەلەلەردى رەتتەيتىن, قارىم-قاتىناستاردى ۇيلەستىرەتىن قۇرىلىمدارعا سۇرانىس ارتا ءتۇستى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2008 جىلعى تۇركىتىلدەس ەلدەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا), 2009 جىلى تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تۇركى كەڭەسى) دۇنيەگە كەلدى, ال 2010 جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى استانا قالاسىندا شاڭىراق كوتەردى. تۇركپا-نىڭ نەگىزگى ماقساتى – وسى ۇيىمعا كىرەتىن ەلدەر اراسىنداعى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقان بايلانىستارعا زاڭنامالىق نەگىز جاساۋ, سونداي-اق, ءار سالاداعى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋ. ياعني, ءبىر سوزبەن ايتساق, تۇركپا – تۇركى دۇنيەسىنىڭ پارلامەنتتىك ولشەمى. تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى باۋىرلاس قارىم-قاتىناستاردىڭ ودان ءارى بەكي تۇسۋىنە ەلدەرىمىز اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى ءوزارا سىيلاستىق دەم بەرە تۇسەتىنى ءسوزسىز. 2015 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا رەدجەپ تايپ ەردوعان تۇركيا پرەزيدەنتى رەتىندە قازاقستانعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن سوڭ, استانادان تۇركىستانعا اتتاندى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەدجەپ تايپ ەردوعان تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە بارىپ, بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتتى. ەكى ەل باسشىلارى بۇدان سوڭ كونە شاھاردا بوي كوتەرگەن 2 مىڭ ورىندىق جاڭا مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. تۇركىستاندا پرەزيدەنت ەردوعان بىلاي دەدى: «قازاق پەن تۇرىك – باۋىرلاس حالىقتار. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنان مەملەكەتتەر ءبولىنىپ شىققان كەزدە, كوپتەگەن ەلدەر مۇسىلمان مەملەكەتتەردىڭ كۇنى قاراڭ بولادى دەگەن پيعىلدا بولعان ەدى. الايدا, قازاقستان سياقتى مەملەكەتتەر الەمدەگى ىرگەلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. مەن بۇعان باۋىرلاس ەل رەتىندە شىن جۇرەگىمنەن قۋانامىن. ءبىز, تۇركى حالىقتارى, قانداي جاعدايدا دا ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ تىلەۋىمىزدى تىلەپ, ءبىر بولۋىمىز كەرەك». باۋىر قادىرى باسىڭا كۇن تۋعاندا بىلىنەدى. تۇركيادا دەموكراتيا جولىمەن سايلانعان ۇكىمەتتى تايدىرماق بولعان قانقۇيلى مەملەكەتتىك توڭكەرىس ارەكەتىنەن سوڭ پرەزيدەنت نازارباەۆ شەت مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ تۇركياعا كەلىپ, قولداۋ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ ارقاشان تۇركياعا دەگەن رياسىز دوستىعى جانە دە تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن پرەزيدەنت ەردوعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى دەڭگەيىندە قۇرمەت كورسەتتى. شيرەك عاسىر ىشىندە قازاقستان مەملەكەت رەتىندە نىعايدى, تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال بولدى, بەدەلى اسقاقتادى. ەڭ باستىسى, ەلىن سۇيگەن, قازىرگى زامانعى ءبىلىم مەن عىلىمعا سۋسىنداعان جاڭا ۇرپاق پايدا بولدى. سوندىقتان دا, قازاقستان بولاشاعىنىڭ جارقىن ەكەنىنە كامىل سەنەمىن. جاساي بەر, نۇر شۇعىلالى ەل! ماعجان جۇماباەۆ حالۋك يپەك, تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, تۇركيا-قازاقستان پارلامەنتتىك دوستىق توبىنىڭ توراعاسى, تۇركپا قۇقىقتىق ىستەر جانە حالىقارالىق قاتىناستار كوميسسياسىنىڭ توراعاسى