تاريحي سانا تاعىلىمى. سالعارا ۇلىنىڭ جاڭا كىتابى شىقتى

استاناداعى ۇلتتىق مۋزەيدە بەلگىلى عالىم, جازۋشى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ «جەر-جاھاندا ارعى اتاڭنىڭ ءىزى بار» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. تامىرى تۇپسىزگە تارتقان تۇركىلەردىڭ تاريحى تارازىلانعان تۋىندىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورى دارحان مىڭباي: «عىلىم– بەدەلگە ەمەس, دالەلگە توقتاۋى ءتيىس, ال ەڭبەكتەگى سىلتەمەلەرگە قاراپ, جازۋشىنىڭ قانشاما دەرەكتەردى سويلەتكەنىن كورۋگە بولادى. وسى رەتتە قويشەكەڭنىڭ عىلىمداعى مادەنيەتىنە توقتالا كەتسەم دەيمىن. كوپ ادامدار اقپاراتتى, دەرەكتەردى ال­عان سوڭ, دەرەككوزدى كورسەتپەي, ءوز اتتارى­نان بەرەتىندەرى بار. سىلتەمە جاساۋ, كىممەن اڭگىمەلەسكەنىن كەلتىرە وتىرىپ, ماعلۇماتتى قاي مۇراعاتتىڭ قاي جەرىنەن العانىن كورسەتۋ ۇلكەن مادەنيەتتىڭ بەلگىسى», دەي كەلە, تاريحتى تىرىلتكەن جازۋشى ەڭبەكتەرىنىڭ وزگە تىلدەرگە اۋدارىلۋىنىڭ اۋاداي قاجەتتىگىنە توقتالدى. قويشىعارا سالعارا ۇلى: «و باستا اكا­دەميالىق تاريحتى, كەز كەلگەن كاسىبي تاريح­شىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىعان سوڭ, ءبىز كىمبىز, قايدان كەلدىك, قالاي كەلدىك, تەگىمىز كىم دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ تابامىن با دەپ, ءتول تاريحتى تانۋعا دەن قويعان ەدىم. جاڭاشا ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى, سونىڭ ارقاسىندا ون شاقتى كىتاپ جازدىم. وسى ارادا جاڭاشا ويلاۋىما جول اشقان ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتايعا جىبەرۋىنىڭ ۇلكەن ماڭىزى بولدى. مەن نە جازسام دا ول رەسمي تاريحتىڭ بالاماسى ءتارىزدى. رەسمي تاريح تۇرىك حالىقتارىن VI عاسىردا پايدا بولدى دەسە, مەن ول بابالارىمىزدى ادامزات بالاسى جاراتىلعاننان بار حالىق دەپ دالەلدەر كەلتىرەمىن. ادامزات وركە­ني­ەتىن جاساعان وتىرىقشىلار, ال كوشپەلىلەر ونى قيراتۋشى, جابايى تاعىلار بولدى دەيدى, ال مەن بۇگىنگە دەيىنگى ادامزات بالاسىنا ءتان ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ءبارىنىڭ وشاعىنا وت تۇتاتقان كوشپەلىلەر وركەنيەتى دەيمىن. ءبىز وسى كۇنگە دەيىن وزدەرىنەن وزگەنى ەكىنشى سورتقا بالا­عان ەۋروتسەنتريستىك تانىم-تۇسىنىكپەن جازىلعان تاريحپەن كەلە جاتىرمىز. بۇل – بۇكىل كوشپەلىلەرگە, ونىڭ ىشىندە تۇركى حالىقتارىنا قىرباي جازىلعان ۇلكەن قيانات بولاتىن. ونداي عالىمداردىڭ دەرەك جوق دەگەندەرىنە دە ناندىق, ال شىنداپ كەلگەندە, بۇكىل يەروگليفتەردىڭ دە, سيمۆولدىق جازۋلاردىڭ دا, سىزىقتى «ا», «ب» جازۋلارىنىڭ دا نەگىزىن قالاعان تۇركىلەر دەگەن تاريحي شىندىققا نەگىزدەلگەن دەرەكتەر وتە كوپ», دەگەن جازۋشى ءبىزدىڭ عالىمدار تاراپىنان ەلەنبەي كەتەتىن ەڭبەكتەر بارلىعىنا قىنجىلىسىن جەتكىزدى. ماسەلەن, ومىردەن ەرتە وزعان تارازدىق زەرتتەۋشى امانتاي ايزاحمەتوۆتىڭ ەجەلگى گرەك ميفولوگيالارىنىڭ ەتيمولوگياسىن انىقتاۋداعى ءادىسى قازاق عالىمدارىنىڭ نازارىنا ىلىنبەدى, ال سودان 10 جىل وتكەندە رەسەيلىك زەرتتەۋشى عالىم يۋ.دروزدوۆ «تيۋركسكايا ەتنونيميا درەۆنەەۆروپەيسكيح نارودوۆ» اتتى كولەمدى ەڭبەگىندە ايزاحمەتوۆ ءادىسىن قايتالايدى. ال الەمدىك عىلىمعا بۇل دروزدوۆ ءادىسى دەپ ەنگەنىن جەتكىزگەن اۆتور ءارى قارايعى ويىن بىلايشا ساباقتادى: – وسى كىتاپتا بۇعان دەيىن ەشكىم ايتپاعان, تاريحشىلار قوزعاماعان جايلاردى جازدىم. افريكانىڭ دا, امەريكانىڭ دا, ەۋروپا مەن ازيانىڭ دا, تيبەتتىڭ دە, ءتىپتى, 12 مىڭ جىل بۇرىن اتلانت مۇحيتىنىڭ تۇبىنە كەتكەن اتلانتتار مەن 64 ملن  حالقىمەن تىنىق مۇحيتى جۇتقان «مۋ» كونتينەنتىنىڭ دە العاشقى تۇرعىندارى تۇركىلەر بولعان دەپ ەسەپتەيمىن. جانە ونى تاريحي نەگىزدە, سيمۆولدىق جازۋلار, عيباداتحانالاردا ساقتالعان دەرەكتەر نەگىزىندە تۇجىرىمدادىم. «قازا بەرسە دەرەك بار, بىراق ونى كورە بىلەتىن كوز, تاني بىلەتىن تانىم, ادالىن ايتا بىلەر ازاماتتىق پەن تا­ريح­شىنىڭ عىلىمعا ادالدىعى, كىسىلىك ازاماتتىعى كەرەك», دەگەن پايىمىمەن بولىسكەن جازۋشىدان سوڭ ءسوز مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى قاجىعالي مۇحامەدقالي ۇلىنا بەرىلدى. «قويشەكەڭ تۇركىلەردىڭ ەڭ ءبىرىنشى مەكەنى التاي ەمەس, التىن تاۋ ەكەندىگىن ايتىپ «ءسۇي», «جىۋ» كىتابىندا دا جازىلعان التىن تاۋ بوعدا تاۋى دەيدى. وعان دايەكتى دەرەكتەرى بار. تۇرىكتەر التاي تاۋىنا قاعانات قۇرعاننان كەيىن عانا كەلگەن, دەيدى. وسى جەردە ۇلكەن تاريحشىلار وسىنىڭ قايسى دۇرىس, قايسىسىنىڭ نەگىزى تەرەڭ ەكەندىگىن انىقتاۋى قاجەت ەمەس پە. تاريحقا قيانات جاسالماسىن, بولماسا ونى تەرىسكە شىعارسىن. دالەلدەسىن, بىراق بۇل جەردە سول ەرتەدەگى جازبالاردى دۇرىستاپ وقىپ, سارالايتىن ماماندار جاعى دا تاپشى ما دەپ تە ويلايمىن», دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى. ال جازۋشى تولەن ابدىك: «ۇلتتىق سانا تاريحي سانادان باستالادى. تاريحي سانا قالىپتاسۋ ءۇشىن ادام ءوزىنىڭ تاريحىن, ارعى تەگىن ءبىلۋى كەرەك. قويشەكەڭ وسى جۇمىستى ەرتەرەك باستادى. جازۋشىلاردىڭ تاريحي تاقىرىپتارعا قالام تارتۋىنىڭ حالىققا پايداسى مول, ول تاريحتى وقىلىمدى ەتۋدە. تاريحشىلاردىڭ ستيلىنەن گورى تىلدەرى ورامدى, وي كوركەمدىگى قوسىلعان ەڭبەكتى وقۋدىڭ پايداسىنا قوسا, جازۋشىلاردا باتىل ويلار, تىڭ يدەيالار, تۇجىرىمدار كوپ بولادى. سونىسىمەن عىلىمعا سونى ءىز تاستايدى, جالپى, قاي سالاعا دا باتىل ويلار اۋاداي قاجەت. قويشەكەڭ ءبارىن دەرەكتەرمەن دالەلدەي كەلە, ءسوز توركىنىنىڭ تەرەڭىنە تارتىپ, لينگۆيستيكالىق تالداۋ­لار جاسايدى», دەدى. تۇساۋكەسەردە عالىمدار نامازالى وماشەۆ, قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى تاريحي تاقىرىپتاردا كولەمدى دۇنيەلەر جازىپ جۇرگەن جازۋشىلاردىڭ شىنىندا دا كوركەم تىلىنە قوسا باتىل-باتىل بولجامدار جاساۋداعى وي ەركىندىكتەرىن قيسىندى جەرىندە تاريحشى عالىمداردىڭ مويىندايتىن تۇستارى مولدىعىنا توقتالسا, ءوزى دە تاريحتىڭ تەرەڭىنەن مارجان ءسۇزۋدى ماقسات ەتكەن جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى مەن وقىرماندار اتىنان تويشىبەك ءيىپ ۇلى, كەنجەبولات جولدىباي پىكىر قوسىپ, جۇرتىمىزدىڭ تاريحىن وزگەلەرگە تانىتا ءتۇسۋ ءۇشىن قويشىعارا سالعارا ۇلى ەڭبەكتەرىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ قولعا الىنسا دەگەن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»