اياۋلى ارمان, الىس جول

باۋبەك بۇلقىشەۆ عيبراتىن باعامداعاندا كۇللى الەمنىڭ اشۋ-كەگى, ورنا مەنىڭ كەۋدەمە كەپ! جاۋ جولىنا اتام سەنى بومبا بول دا جارىل, جۇرەك!                                                    قاسىم تاقۋا تاريحتىڭ ادام ويىن سان-ساققا جۇگىرتەتىن ۋاعىز-ءدارىسىن تىڭداعان سايىن ىقىلىم زاماننىڭ شۇڭەتىنە تەرەڭدەي بەرىپ, ادام بالاسىنىڭ نازىك جۇرەگىن قا­تايتقان, جۇمساق مىنەزىن كوركەمدىكتەن ايىر­عان, اق تىلەگىنىڭ ورنىنا نالەت ايت­تىرعان زۇلمات سوعىس تۇسىنا كەلگەندە با­سىڭدى ج ۇلىپ الاسىڭ. مايدان دالاسى تەك ەرلىك پەن كوزسىز باتىرلىقتان تۇر­ماي­تىنىن, وندا قاسىرەتى مەن قايعىسى قاباتتاسقان بەيباق تاعدىرلاردىڭ بۇرا­لاڭ جولدارى, باقىتى مەن قۋانىشى تاپتالعان زوبالاڭدارى جاتقانىن ىشتەي تۇسىنۋگە تالپىناسىڭ. حرونولوگيالىق زاڭدىلىقپەن وسى جىلدار ارالىعىندا سوعىس ءوتتى دەگەنىمىزبەن, قانشاما جەكەلەگەن ومىرلەردىڭ ءۇستىن جانشىپ وتكەن قورقىنىشتى كۇندەردىڭ اۋىرتپالىعىن ءدال بۇگىن سەزىنىپ, تولىق تۇسىنە الار ما ەكەنبىز. باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن اسقاق پافوس­پەن وقىعان ۇرپاق سوعىس كەزىندەگى توتەنشە جاعدايلاردى ۆاسيل بىكوۆ شىعارمالارىنداعى جازمىشتاي قابىلداي بەرمەيدى. وندا دا ساتقىندىق پەن سەرتكە بەرىكتىك, ماحاببات پەن ادالدىق, ۇرەي مەن ەگويزم ءبىر-بىرىمەن تايتالاسىپ, ءومىر سۇرۋگە قۇلشىنىپ جاتادى. بەيبىت كۇندەردەگى ادام جانىنىڭ ادىلەتسىز قىلىقتارىن سوعىستىڭ ءوزى جەڭە الماپتى. سوعىس كۇندەرى پەندە بالاسىنىڭ كۇنشىلدىگىن ءبىر ساتكە بولسا دا تىيماپتى. اسپاننان وق جاۋعان تۇندەر الاۋىز كورشىنىڭ, باقتالاس زامانداستىڭ ءناپسىسىن سىندىرماپتى. سونىمەن قوسا, اياۋلى ارمانعا جەتۋدىڭ الىس جولىن دا قىسقارتا المادى. جەڭىسكە دەگەن ەرلىك سالتىن دا بۇزۋعا دارمەنى جەتپەپتى. ءبارىبىر مەيىرىم, جاقسىلىق جەڭىپتى. سوعان تاۋبە ايتاسىڭ! كىم سوعىستى اڭساسىن... ادام سافي ءزاۋزا­تىنىڭ قانىن دۇنيە پايداسى ءۇشىن تو­گۋگە قۇمار تاسجۇرەككە ايتىلعان قارعىس بۇ دۇنيەدە, نە و دۇنيەدە يەسىن تابارى دا حاق. بىراق سول قارعىس جەتكەنشە قول قۋسىرىپ وتىرار ازامات ازامات پا؟ جانىڭ بايگەگە تىگىلىپ, قاي قاڭعىعان وق شىبىن جانىمدى اجالعا ۇستاتار ەكەن دەگەن ۇرەيلى ساتتە جاسالماعان ەرلىك ەرلىك پە؟ سوعىس كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, ەرلىك ءبىر كەرەمەت جاۋجۇرەكتىكتەن ەمەس, ازاماتتىقتان تۋار ابىرويلى قادام بولسا كەرەك. باۋبەك بۇلقىشەۆ ءوزىنىڭ قىسقا عۇمى­رىندا ىلعي وسىنداي ابىرويلى قادامعا باراتىن وفيتسەر سياقتى ەلەستەيدى. ونىڭ ءتارتىپتى بۇزۋى, سوزىندە تۇرماۋى, تۋعان جە­رىنىڭ ءار پۇشپاعىن جاقسى كورمەۋى مۇمكىن ەمەس. قازاق ادەبيەتىنىڭ جاس بۋىنى رەتىندە ءوزىن جاقسى سەزىنىپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن ىلعي ءوزىن قامشىلايتىن تۇسى سوعىس قانا ەمەس. ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ ەستەلىگىندە الەم ادەبيەتىنىڭ توم-توم شىعارمالارىن وقىپ, ءتىپتى, تۇسكى اسقا شىقپاي, ءبىر ستاقان ايراندى قاناعات ەتىپ, التىن ۋاقىتتى قيماعانىن جازادى. بالكىم, ءبىر تىلسىم قۇدىرەت جاس قالامگەرگە عۇمىرىنىڭ قىس­قالىعىن سەزدىرگەن شىعار. جيىرمادان جاڭا اسقان شاعىندا گەتە, شيللەر شى­عار­مالارىن ءتارجىمالاپ, اۋدارماداعى العاشقى قادامدارىن دا جاسايدى. اسكەرگە شاقىرتىلىپ, ودان ارى مايدانعا اتتانعان باۋبەكتىڭ پاتريوتتىق شىعارمالارى باسپاسوزدە ۇزدىكسىز جاريالاندى. قالامىن قارۋىمەن قاتار كوتەرىپ جۇرگەن جاۋىنگەر-جازۋشى قاندى مايدان دالاسىندا دا جازۋىن توقتاتپادى. قولى قالت ەتكەندە مۇقان يمانجانوۆقا حات جازىپ, ولەڭ, ماقالالارىن رەتتەپ, «الماتىلىقتارىنىڭ» باسىن جازدى. باۋبەكتىڭ ء«ومىر سۇرگىم كەلەدى» دەگەن ماقالاسىن وقىعاننان كەيىن اسقار توقماعامبەتوۆكە حابارلاسقان مۇحتار اۋەزوۆ: «مەنىڭشە, وتە جاقسى جازىلىپتى. ول ءوزى سويلەمەپتى, جۇرەگىن سويلەتىپتى. ونىڭ ءوزى ءبىر وتە تالانتتى جىگىت ەكەن. شىركىن, سوعىستان امان قايتسا, جازۋشى بولايىن دەپ تۇرعان دارىن ەكەن. ءسوز ساپتاۋى, وي ءورىسى وتە تەرەڭ جاتىر... ماعان قاتتى ۇنا­دى, كوزىمە جاس الدىم...», دەيدى. «ابەكە, مىناۋ بالا عاجاپ قوي, كەرەمەت قوي... بۇعان دەيىن قالاي ەلەۋسىز كەلگەن... سوعىس كەزى ويىن قاناتتاندىرىپ, قالامىن وتكىرلەپ جىبەرىپتى عوي...», – دەيدى ىسقاق دۇي­سەنباەۆ ءابۋ سارسەنباەۆقا مايدان گازە­تىن شىعارىپ ءجۇرىپ. «سول جۇلدىزدى مەزگىلسىز ءسوندىرىپ الامىز با دەپ قورقامىن. ول قازىر ساپەرلەر روتاسىنىڭ كومانديرى. ال ساپەر دەگەندەر ۇنەمى وق استىندا. شا­بۋىلعا جول اشاتىن دا سولار. وق اس­تىندا ءجۇرىپ كوپىر سالاتىن دا سولار...» دەگەن ءابۋ سوزىنەن كەيىن باۋبەكتى گازەتكە ال­دىرماقشى بوپ, جوعارى جاققا حات جازادى. «تەزدەتە كورىڭدەر, ەڭ بولماسا ديدارلاسىپ قايتايىن. قاتتى ساعىندىم» دەگەن باۋبەك مۇقانعا دا گازەتكە اۋىسۋىن, وندا جازۋعا كوپ مۇمكىندىك بولاتىنىن جالىنا جازعان. بىراق تاعدىر ونى قۇپتاماپتى... ءيا, سوعىس جاڭا كوكتەپ كەلە جاتقان قانشا تالانتتى ەرتە قىرىقتى. ابدوللا جۇماعاليەۆ, ءالي ەسمانبەتوۆ, يحلاس ادام­بەكوۆ, وماربەك پۇسىرمانوۆ, سابىرجان ۇكەنوۆ, باقتيار مەڭدىعازين سياقتى «جا­ڭا ءوسپىرىم, كوگەرىم» كەتكەندەردىڭ اراسىندا ەسىمى بىزگە بەيمالىم قالعانى قان­شاما. قاسىم امانجولوۆ ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ورناتىپ كەتكەن «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» پوە­ماسى بۇرىن-سوڭدى قازاق ادەبيەتىندە ۇلگىسى جوق شىعارما ەكەنىن ۇعىنا باستاعانىمىزدا سولاردىڭ ار جاعىندا قانشا تالانتتىڭ قۋات-كۇشى جاتقانىن اڭعارا دا بەرمەدىك. جالعىز قاسىمنىڭ ەمەس, ءبارىنىڭ اقىندىق قۋاتى وسى پوەماعا كەلىپ قۇيىلدى ما ەكەن. كىم بىلەدى, ايتەۋىر سول پوەما تەك ابدوللانى ەمەس, سول سياقتى قانشا اقىندى ۇدايى ەسكە سالىپ تۇرادى. «وسى عالامات قىرعىن سۇراپىل سوعىس ۇستىندە جانىڭا سۇيەۋ بولاتىن نارسە – ءبىزدىڭ جىگىتتەر ەرلەرشە ءولىپ جاتىر دەگەن سەنىم! ولاردىڭ ولىمىندە دە ءومىر بار!» دەگەن باۋبەك ءسوزى قايتا-قايتا جاڭعىرادى. باۋبەكپەن جولىعۋ – وتە قىزىق. ول ساعان اقىلى ۇلكەن اعا بولىپ كەڭەس ايتىپ تۇرىپ المايدى. نەمەسە پاراسات بيىگىنەن تومەن قارامايدى. ول سول بيىككە ۇمتىلادى. جانە ساعان بار سىرىن ايتادى. ءوزى ايتاتىن قالامگەرلەر سياقتى, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر وكىلىنە اينالۋدى قالايدى. ول دا سەن سياقتى ءالى ەشتەڭەگە قول جەتكىزبەگەن جاس. مۇڭىن دا جاسىرمايدى. سەن بەينە مۇقان سياقتىسىڭ. ۇنەمى ونىڭ حاتتارىن وقىپ, جاۋاپ بەرگىڭ كەلەدى. سوناۋ مايدان دالاسىنان ايتقان ارىز-تىلەگىن ورىنداپ, تەك باۋبەكتىڭ وتىنىشىمەن عانا قالا كەزگىڭ كەلەدى. سەيىت­جان, بيبىگۇلدەرگە سالەمىن جەتكىزگىڭ كەپ, الدە ءبىر گازەت-جۋرنال رەداكتسياسىنىڭ ەسى­گىن: «مىناۋ باۋبەكتىڭ ماقالاسى» دەپ اشقىڭ كەلەدى. سوعىس ۋاقىتىن ەمەس, باۋبەكتىڭ كوڭىلىن ساعىناسىڭ... ونىڭ كوڭىلى قاردان اق, سۋدان تازا. «تىڭدا, كاۆكازىندا» ادام تاعدىرلارىن سوعىستىڭ تەڭەستىرىپ جىبەرگەنىن جازىپ, كۇللى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ حالقىنا ۇندەۋ ايتاتىن قالامگەردىڭ دوسى بولۋ قانداي جاقسى. جانە مۇقان سياقتى دوس بولا الساڭ, قانە. نەمىستەر شابۋىلعا شىققاندا «كۇزەم تويدا بولعان قازاق جىگىتتەرى: «فريتستەر كۇزەمگە كىرىستى» دەپ ك ۇلىسىپ تۇرادى. جاۋ وعىنىڭ استىندا قاسقايىپ ك ۇلىسىپ تۇرعان شىعىس ادامدارىن جانىم سونداي سۇيەدى». دۇشپان وعىنىڭ ءوزىن ك ۇلىپ قارسى الاتىن شىعىس ۇلىنىڭ «ولىمنەن ۇياتى» كۇشتى ەكەنىن بۇلقىشەۆ قالاي جاقسى بىلەدى؟! ء«ومىردىڭ ەڭ بيىك شىڭى – جاستىق» دەگەن گەتە ءسوزىن ۇنەمى ايتاتىن ول ءوزىنىڭ جاس­تىعىن بارىنشا مولىنان پايدالاندى. جا­زۋىندا دا, سوعىستا دا. باۋبەك شىعارمالارىنان ۇلكەن كور­كەمدىكتى تالاپ ەتە المايمىز. اياقتاي الماي كەتكەن «الماتىلىقتار» رومانى سول ۋاقىت ءۇشىن ۇلكەن ەرلىكپەن پارا-پار ەدى. نەگە باۋبەك سوعىستا ءجۇرىپ رومان باستادى؟ مۇقانعا جازعان حاتتارىندا ۇنەمى جازۋ, پوەما, ولەڭ, ماقالالارى تۋرالى وي تولعايدى. ولاردىڭ باسپاسوزدە جارىق كورۋىن قاتتى قاداعالايدى. ادام وزىنە كەلە جاتقان اجالدى سەزە مە, راسىمەن. ايتپەسە مۇحتار, ءابۋ اڭساعانداي سوعىستان امان كەلسە, كامال سمايىلوۆ ايتقانداي: «ولەس گونچار مەن يۋري بوندارەۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ پەن ۆاسيل بىكوۆ سەكىلدى سوعىس­تىڭ فيلوسوفيالىق, مورالدىق, پسيحو­لوگيا­لىق اسپەكتىلەرىن تەرەڭ اشىپ جازار ما ەدى؟». باۋبەك حاتتارى – ءوزىنىڭ ءومىربايانى. ول ءجۇرىپ وتكەن جولدى الدەقانداي ارحيۆ پاراق­تارىن اقتارماستان, حاتىنان وڭاي اڭعارۋعا بولادى. ول تۋرالى جازعانداردىڭ ءبارى جاستىق دەگەن ء«ومىردىڭ بيىك شىڭىنا» كوز قادادى دا تۇردى. ال ارمانى, ويى وزىمەن قالدى... باۋبەكتىڭ جاستىق شىڭىنا شىققان سايىن ونىڭ ومىرلىك تاجىربيەسىنىڭ مولدىعىن (جاس تا بولسا), ادەبيەت تۋرالى پايىمىنىڭ قالىپتاسىپ, جانر تابيعاتىن سەزىنە العا­نىن, ادەبي ەستەتيكا مەن وزىندىك پوەتيكاسىن قالىپتاستىرعان قالامگەر ەكەنىن اڭعاراسىز. ادەبي مۇراسىن قالدىرۋعا, جيناقتاۋعا قانشا اسىققانىمەن, ونىڭ جازۋىنان وسى ءبىر اسىعىستىقتى ەش بايقامايسىز. كەرىسىنشە, وپتيميستىك لەپكە تولى شىعارمالارى قانشا جاسقا رۋح سىيلادى. مايدان دالاسىنا رەسپۋبليكانىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن «بۋلكيشەۆۋ» دەپ اعى­لىپ جاتاتىن حاتتاردىڭ كوبىن جاۋاپسىز قالدىرماعان كوڭىلى كوپ دۇنيەدەن ءۇمىتتى ەدى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ نەگىز­گى ارقاۋى – بەيبىتشىلىك. ولەڭدەرىندە دە, ماقا­لالا­رىندا دا, ءتىپتى, «الماتىلىق­تارىندا» دا ول سونى اڭسايدى. رومانىنداعى عازيز ماحاب­باتىنىڭ ار جاعىندا «ادام سوعىس كەزىندە قانداي ماحابباتىمەن اشىق جولىعىسىپ, ەركىن تىلدەسە السىن» دەگەن ەمەۋرىن جاتقانى انىق. باۋبەكتىڭ جاستىق شىڭىندا جاقسىلىققا قۇمارلىق, ومىرگە قۇشتارلىق, جەر بەتىنە ىزگىلىك تىلەيتىن مول مەيىرباندىق بار. سول شىڭنان ءبىز الىستاعان سايىن وسى ءبىر قۇداي سىيلاعان نىعمەتتەردەن دە الشاقتاپ بارا جاتقان سياقتى كورىنەمىز. ول – ءالى بىلعان­باعان, سول جاس قالپىندا سوعىس كورگەن قاسى­رەتتى, ارمانشىل جۇرەك. «مايداندا ءسويتىپ ءبىر كۇن مەن ولەرمىن, قوشتاسىپ جەر بەتىنەن جونەلەرمىن. ءبىر ولگەن سوڭ, قايعى جوق, ۋايىم جوق, قانداي بولار, و, سوندا جايىڭ سەنىڭ؟ ءرولىن ءوزى اتقارار ناشار جۇرەك, تەرەڭىنە باتارسىڭ دۇنيەنىڭ, ۇلىتاۋ قۇلاعاننان كەيىن سوقپاس, تەرەگى تۋىپ-وسكەن ءبىزدىڭ جەردىڭ, – ءسوز دە تۇسپەي اۋىزعا, – دەي بەرەرسىڭ, «و, ءولىم, جاۋىز ءولىم, جاۋىز ءولىم!». مىنە, ول ءبىزدىڭ كوكىرەگىمىزدى جەر بەتىنەن ادالدىق ىزدەگەن, ادام جانىن راحات ساۋ­لەسىمەن نۇرلاندىرعان ارمانشىل ويلارىمەن تولقىتىپ تۇر.   باعاشار تۇرسىنباي ۇلى