«قاپتەسەر» دەگەن اتى بار, سوزگە شەشەن قاتىرار – ءبىر لاۋازىم يەسى, اينالمالى كرەسلو كيەسى كوپ الدىندا انت بەردى, مۇنىسىن پارىز سالت كوردى. – ىشپەيمىز, جەمەيمىز, ەلگە بولماسىن دەمەيمىز. ەشكىمدى الالامايمىز, ۇجىمدى قالاي الدايمىز. پارا العانداردى, ناعىز يتتىككە بارا العانداردى جەلكەسىنەن الامىز دا, الاستايمىز ارامىزدان. ۋادە بەرىپ وتىرىك, وتتامايمىز لەپىرىپ, «وشيرەتپەن» ءۇي بەرەمىز, قوڭىرتوبەل كۇي بەرەمىز. تەندىردى بۇزسا سوتتاتامىز, جەمقور دەگەن جاندىكتى وتقا اتامىز. ولگەن اكەسىن جوقتاتامىز. مىجىما جيىن-كەڭەستەردى, قيال عاجايىپ ەلەستەردى ولسەك تە بولدىرمايمىز, كوزبوياۋشىنى قوڭسى قوندىرمايمىز... – دەپ, لاۋازىم يەسى انت بەردى, بىراق تا ءبىر جىل وتپەدى-اۋ, «ارۋاقتى» انتىنان جالت بەردى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا, ەكى كەشتىڭ شاماسىندا. كەنەت, قاقپانعا ءتۇستى, ءيا, تەلەۆيزوردى اشىپ قالساق, «پۋلت» بايعۇستى باسىپ قالساق. «جەمقورلىق – جەگى قۇرت...» دەپ جاتادى ەگىلىپ. سونىمەن كۇندە ايقاي ءبىر كۇيگە ەندىك, جەمقورلىق ءشايدىڭ باتاسىنداي, «باۋىر باسىپ» ۇيرەندىك.
ۇرىمىز «ادال» بوپ قايتتى
ميلليوندى قىلعىتقان ۇرى ۇستالدى, قاشىپ كەتپەي ايتەۋىر ءتىرى ۇستالدى. قارا بولسىن, حان بولسىن قىلبۇراۋ ساپ, زاڭنىڭ ءوزى بۇگىن ءبىر دۇرىستالدى. باستىق بولىپ باستاعان ءدۇيىم كوشتى, ول قالايشا ء«مۇساپىر» كۇيىن كەشتى. ءۇيسىز, كۇيسىز, جۇمىسسىز شىن ءمۇساپىر, ء«بىزدى قۇرتقان وسى» دەپ گۋىلدەستى. تەرگەۋ ءبىتتى, قىلمىسكەر ەمەس ەكەن, بارلىعى دا ساعىم ءسوز, ەلەس ەكەن. قۋ ايلىقپەن ءجۇرىپتى ەلمەن بىردەي, تۇرمەگە اكەپ تۇنەتتى, و نەسى ەكەن؟! سول دوكەيىڭ اقتالدى عايىپتان كەپ, ء«وزىن ءوزى كىسى ەمەس بايىتقان» دەپ. بارىپ كەلدى جاقىندا ء«بىر جاققا», بار «كۇنادان» دەمەي كور, ايىققان دەپ...
ءازىربايجان قونارباەۆ
ماڭعىستاۋ وبلىسى
سولاقاي سوزدىك
جەمقور – اش ىشەگىنە دەيىن اشقاراقتىق جايلاعان «دىمكاس».
وتىرىكشى – شىن سويلەۋگە ەرنىنىڭ ەبى كەلمەيتىن «ولاق».
ماقتانشاق – ماداق سوزگە جەرىگى قانبايتىن «جەمىر».
ولەڭ – تالانتتىعا لاعىل, تالانتسىزعا شاعىل دۇنيە.
جاعىمپاز – دوكەيدىڭ ساۋساعىنا دەيىن جالايتىن, كەدەيگە جەلكەسىمەن قارايتىن تانىس.
توقال – وتاعاسىنىڭ قولتىعىنان كەنجەلەپ ءوسىپ شىققان «ماحاببات».
بايلىق – كوزىڭدى تۇندىراتىن, الاقانىڭدى تاستاي عىپ جۇمدىراتىن, ماستاندىرىپ ءوزىڭدى جىن قىلاتىن «قۇبىلىس».
سايتان – پەندەلەردىڭ ەت پەن تەرىسىنىڭ اراسىندا ءومىر سۇرەتىن ماق ۇلىق.
ەركەك – كەيبىر ايەلدەر ءۇشىن ءتىرى ويىنشىق.
تەلەديدار – شەتەلدەردىڭ بىرنەشە ءجۇز سەريالى كينولارىن سالىپ قوياتىن جاشىك.
جالقاۋ – كەم-كەتىگىنىڭ ءبارىن وزگەلەردەن كورەتىن مۇڭلىق.
كوز جاسى – مي بۇلتتانعاندا سىركىرەپ تە, كۇركىرەپ تە جاۋاتىن جاڭبىر.
تەاتر – ادامداردى سويماي-اق, جارماي-اق ىشىندە نە بار ەكەنىن كورسەتىپ بەرەتىن ۇستاحانا.
باقاي ەسەپ – الداۋدىڭ, الۋدىڭ, جەۋدىڭ ايلا-تاسىلدەرىنەن ارالاستىرىلىپ جاسالعان «قوسپا».
ءجۇنىس قوقىش ۇلى
الماتى وبلىسى
اۋىلدىڭ ايتقىشتارى تۇيە مەن تۇيمە
قوعام قايراتكەرى سەيىلبەك شاۋحامانوۆ ءبىرشاما جىل شيەلى اۋدانىن باسقاردى. بىردە الدىنا ءبىر مەكەمەدە جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن مارقۇم جاقاش قوڭىراتباەۆ اعامىز كەلىپ: – كورنەكى ۇگىت ءۇشىن قىزىل ماتا, بوياۋ كەرەك ەدى, سوعان قاجەتتى قارجى بولگىزسەڭىز, – دەگەن ءوتىنىش ايتادى. شىنتۋايتىندا, بۇل ءبىرىنشى حاتشىعا ايتاتىن ءوتىنىش ەمەس, مۇنداي ۇساق نارسەلەرگە مەكەمەنىڭ وزىندە دە مۇمكىندىكتەر جەتەدى. الايدا, اقكوڭىل جاقاڭدى مەكەمە باستىعى رايكوم جاققا سىلتەي سالسا كەرەك. ايتىلار ءسوز ايتىلدى, سوندا ءۋاجدى ءسوزدىڭ كەزەگىن كۇتتىرمەيتىن سەكەڭ: – جاقا, – دەيدى, – تۇيەدەي قىزىمىزدى الدىڭ, ەشتەڭە دەمەدىك, ەندى كەلىپ تۇيمەدەي شىعىندى دا بىزگە سالعىڭىز كەلەدى. مۇنداي ۋاق مۇقتاجىڭىزعا ءبىزدى ارالاستىرماڭىز, – دەپ ورىندى ازىلمەن ۇيالتسا كەرەك.
مۇز كەتىپ پە؟
قايبىر جىلى كوكتەمدە سىرداريا وزەنىندە كەپتەلگەن مۇز مول سۋدى ارناسىنان اسىرىپ, جاعالاۋداعى ەلدى مەكەندەرگە ەداۋىر قاۋىپ توندىرەدى. سونداي كەزدىڭ بىرىندە جولەك اۋىلىنا بارا قالعان جامالحانعا بۇرىنعى ارىپتەسى ورازبەك: – جاعدايدى كورىپ تۇرسىڭدار, قوناق ەتىپ كۇتىپ جىبەرەتىن رەتىمىز بار ەدى, كەيىن مۇز كەتكەن سوڭ ءبىر مالدىڭ باسىن جەرسىڭدەر, – دەپ جىلى ىقىلاس تانىتادى. كۇن ارتىنان كۇن جىلجىپ, مۇز دا كەتەدى, جاز دا شىعادى. الايدا, قوناققا شاقىرعان حابار ەستىلە قويمايدى. باياعى ءسوز قۇلاعىندا قالعان ومىرزاق اعا بىردە: – جامالحان, بىلسەڭ قايتەدى, ورەكەڭنىڭ اۋىلىنىڭ تۇسىنان مۇز كەتىپ پە ەكەن؟ – دەپ قوناققا قاشان بارامىز دەگەندەي ەمەۋرىن جاسايتىن كورىنەدى.
ۇيات بولماسىن
ىشىمدىكپەن ءالى دە قوشتاسا قويماعان بايەكەڭدى اۋىلدىڭ شالدارى ورتاعا الىپ: «اراق ءىشۋدى قوي, جاسىڭ كەلىپ قالدى», دەپ اقىل ايتاتىن كورىنەدى. ءارى-بەرى بۇلتالاقتاعانىمەن ولار دا قويار ەمەس, ەسكى دوسپەن قوشتاسۋعا ونشالىقتى ىقىلاسى جوق بايەكەڭ سوندا: – قوي دەسەڭدەر قويا سالامىن, بىراق قويشەكەڭنەن ۇيات بولاتىندىعىن نەگە ويلامايسىڭدار؟ – دەپ وزدەرىنە كىنا ارتاتىن كورىنەدى, جاسى ۇلكەن قويشىباي اعاسىنىڭ اششى سۋدان ءالى دە تارتىنا قويماعاندىعىن ەسكە سالىپ.
قازىرگى ءتارتىپ قانداي؟
بايدۇيسەن جەتپىستەن اسقانشا كولحوزدىڭ قويماسىندا قىزمەت ىستەدى. كەيىننەن شارۋاشىلىق ىرىلەنىپ, سوۆحوزعا اينالعانىندا ەڭبەك دەمالىسىنا شىعارادى دا, دەمالىس مەرزىمى بىتسە دە ونى قايتا بايىرعى قىزمەتىنە شاقىرا قويمايدى. تىپتەن, ارادا ەكى-ءۇش اي وتسە دە, ىزدەي قوياتىن ەشكىمنىڭ ءتۇرى كورىنبەيدى. سودان ۇيىندە قاشانعى جاتسىن, بايەكەڭ شارۋاشىلىقتىڭ جاڭا باسشىسى مۇستافاەۆتىڭ الدىنا كىرىپ: – قاراعىم, كولحوزدىڭ دەمالىسى ءبىر اي بولاتىن ەدى, بۇ سوۆحوزىڭنىڭ دەمالىسى تىپتەن ۇزاققا سوزىلاتىن سەكىلدى, جاتا-جاتا جامباسىم اۋىراتىندى شىعاردى, ءوزىمنىڭ جۇمىسىما كىرىسە بەرەيىن, – دەپ ءوز ويىن استارلاپ جەتكىزگەن كورىنەدى.
تۋىس دەپ ويلاماڭىز
جاڭاقورعان اۋداندىق «جاڭاقورعان تىنىسى» گازەتىندە ءتىلشى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن ءورازالى اپتالىق لەزدەمەدە جاۋاپتى حاتشى ۇسەن ابشەنوۆتەن كوبىرەك سىن ەستيتىن كورىنەدى. بىلايشا كۇندەرى جىلى قاباق تانىتاتىن اعاسى جينالىس ۇستىندە كۇرت وزگەرىپ, ءسوزىنىڭ بەتاشارىن ورازالىگە شۇيلىگۋدەن باستايتىن سەكىلدى. ونىڭ جازعان ماقالالارىن مىسالعا الىپ, كىنالاۋدى جيىلەتەدى. كەيىننەن جينالىستان شىققان سوڭ تاعى دا: «سەن ءىنىم بولعان سوڭ, وزگەلەرگە كوز ەتىپ ايتىپ جاتىرمىن, كوڭىلىڭە الما», – دەپ تە قوياتىنى بار. تاعى بىردە لەزدەمەگە كىرەر كەزدە ءورازالى ۇسەكەڭدى كىدىرتەدى دە: – اعا, بۇدان بىلايعى جينالىستا مەنى تۋىس ەكەن دەپ جاقىن تارتپاي-اق قويىڭىز, باسقالار دا ءسىزدىڭ «قامقورلىعىڭىزدى» كورسىن دە, – دەپتى.
نۇرماحان ەلتاي
قىزىلوردا وبلىسى
ورىسشا بىلمەيتىن
تىرپ ەتپەي توسەگىمدە تىرايىپ جاتقام. كەنەت بىرەۋ سيراعىمنان تارتىپ, باشپايىمنىڭ باسىن قايىرىپ, تابانىمدى قىتىقتاعانداي بولدى. جەلىمشە جابىسقان كوزىمدى تىرناي اشىپ, جان-جاعىما قاراسام, ايەلىم: – تەز تۇر, جاقىن ماڭداعى دۇكەنگە بارىپ قايت! ۇيدە تىسكە باسار دىم جوق, –دەيدى. ساسقانىمنان: «توڭازىتقىشتا لاۆر جاپىراعى بار ەمەس پە؟» – دەپپىن. «سونى ءوزىڭ جە!» – دەپ وقشا اتىلماسى بار ما! ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, شالبارىمنىڭ ءبىر بالاعىن ۇيدە, ەكىنشىسىن سىرتقا شىعا كيىپ, ايەلىم جازعان شۇبىرتپالى تىزىمگە قوسا ءومىرى ءبىر جەتپەيتىن تيىن-تەبەنىمدى قالتاما سۇڭگىتە سالا ورتالىق دۇكەنگە ىزعىتىپ كەلcەم, تاپ ەسىكتىڭ الدىندا ءبىر ورىس سولقىلداپ جىلاپ وتىر. بۇل پاتشاعارعا نە بولدى, ءبىزدىڭ ەلدە وزگە ۇلتتىڭ جىلاعانى نەسى, دەپ جاقىنداسام: «اعاتاي, نان الا الماي تۇرمىن, كومەكتەسىڭىزشى!» – دەيدى. قۇدايا توبا, ورىس بولسا دا اياپ كەتتىم. قالتامداعى ونسىز دا جەتپەيتىن تيىنىمدى الىپ شىقسام, ول قوينىنان ءبىر ۋىس اقشا شىعارىپ تۇر... «اقشام بار, تەك ءتۇرى عانا قازاق ساتۋشى اپايعا ورىسشام جەتىڭكىرەمەي تۇرعانى», – دەيدى... سول جەردە جاتا قالىپ جەر تەپكىلەي كۇلەمىن دەپ ىشەگىم ءتۇيىلىپ قالدى. ورىسشا بىلمەيتىن ورىس! قۇدايدىڭ بەرگەن وسىنشالىق عۇمىرىندا مۇندايدى كورسەم كوزىم شىقسىن. مەن كۇلگەن سايىن الگىنىڭ جىلاعان داۋىسى كۇشەيە ءتۇستى. – نەمەنەگە تاڭداناسىز؟ ءبىز قازاقشا بىلمەيتىن قازاق كورسەك ءتىپتى دە تاڭدانبايمىز, كۇلسەك تە ىشىمىزدەن كۇلەمىز. ءسىز مەنى تۇسىنەتىن شىعار دەپ ەدىم. ءبارى وسىلاي مازاق ەتەدى, «ورىسشا بىلمەيتىن ورىس» دەپ ساۋساعىن شوشايتىپ كەلەكە قىلادى. مەكتەپ قابىرعاسىنان بەرى كورگەن كۇنىم وسى. قازاقتىڭ بالالارى: «ورىسشا بىلمەيسىڭ!» دەپ كەمسىتەدى. سەندەر دە قازاقشانى قاتىرمايسىڭدار عوي دەسەم: «كازاك تيلي نە ۆاجنو, گلاۆنوە ورىسشا زناەم», دەيدى. وسىنىڭ بارىنە اتا-انام كىنالى! – شىراعىم-اۋ, ولاردىڭ نە جازىعى بار؟ سەن ءوزى تازا قاندى ورىسسىڭ با؟ – ءيا, اكەم دە, شەشەم دە جەتى اتاسىنان ورىس. تەك ولار مەنى قازاق مەكتەبىنە وقۋعا بەردى. جانە مەن ۇيرەنسىن دەپ وزدەرى دە ۇيدە ۇنەمى قازاقشا سويلەيتىن. شىركىن, تىم بولماسا سولاردىڭ بىرەۋى قازاق بولعاندا عوي, قازىر ورىسشا سايراپ تۇرار ەدىم. – قالقام-اۋ, دوسقا كۇلكى, دۇشپانعا تابا بولماي رەسەيگە كوشىپ كەتپەيسىڭ بە؟ – ءسىز دە قاتىرادى ەكەنسىز! وندا بارسام اشتان ولمەيمىن بە؟ اشتان ەمەس, اۋەلى نامىستان ولەمىن عوي. ونداعى ەڭ باس كوكەمنىڭ بەتىنە قالاي قارايمىن؟ انا ءتىلىمدى بىلمەيتىنىمدى ەستىسە انا ءدوي اعاي تىرىدەي «جەپ» قويماي ما مەنى؟ جو-جوق, بارا المايمىن! – سەنىكى دۇرىس ەكەن. بىزگە وزىڭدەي ءتۇرى ەمەس, ءتىلى قازاق ازاماتتار قاجەت. مەن ساعان تەگىن اقىل ايتايىن. باسقا ۇساق-تۇيەككە باسىڭدى قاتىرىپ قايتەسىڭ. وسى قازىر اندا بارىپ دەپۋتاتتىققا ءوز كانديداتۋراڭدى ۇسىن. – قويىڭىز, ۇيات بولادى! – ۇياتى نەسى؟! سەن ءبىز ءۇشىن جاڭالىق بولىپ تۇرسىڭ. بىزدە جاڭالىق اشقانداردىڭ ءبارى سويتەدى. بولدى, قالعان اقىل وزىمە دە قاجەت. – بولمايدى! ولار دا ورىسشام جوقتىعىن بىلسە مازاقتايدى... – سەن كۇت, مەن قازىر... الىنباعان ازىق-ت ۇلىك ادىرەم قالسىن دەدىم دە, ەكى وكپەمدى قولىما الا جۇگىرىپ ەنتىگە ۇيگە كىرگەن بەتتە «قيسىق قابىرعاما» بولعان جايتتى جايىپ سالدىم. ول بايعۇس تا «دينوزاۆر ءتىرىلىپ كەلىپتى!» دەگەندى ەستىگەندەي تاپىراقتاپ, ارەڭ ەسىن جيدى. بالا-شاعا, تايلى-تاياعىمىزبەن شۇبىرىپ دۇكەننىڭ الدىنا كەلسەك, الگىنىڭ ءىزى عانا جاتىر. قايدا كەتۋى مۇمكىن؟ ءتۇرى دە, ءتىلى دە قازاق ساتۋشىسى بار دۇكەن ىزدەپ كەتتى مە ەكەن؟ قوي, ونداي دۇكەن بۇل ماڭدا جوق قوي. بالكىم, اندا تۋرا تارتقان بولار. بەلگىسىز... سودان بەرى ساپ-سارى پەندەنى تابانىمنان تاۋسىلا ىزدەپ تابا الماي ءجۇرمىن. ايتپاقشى, ورىسشا بىلمەيتىن ورىستى كوشەدەن كورگەن جوقسىز با؟
الپىسباي ابدىل ۇلى
پاۆلودار وبلىسى
مۇنداي دا بولادى
ءبىر جىگىت عالامتور ارقىلى ءبىر بويجەتكەنمەن سويلەسىپ جۇرەدى دە, ءبارى جاقسى بولعان سوڭ كەزدەسپەككە بەل بايلايدى. جىگىتكە دوسى ايتادى: – ەگەر ول سەن ويلاعانداي ادەمى ءارى اقىلدى بولماي شىقسا قايتپەكسىڭ؟ – الدىمەن بارىپ كورەمىن, ەگەر ويىمنان شىقپاسا, «مەن ساعات توعىزدا دايىندىققا باراتىن ەدىم» دەپ كەتىپ قالامىن. سويتەدى دە كەزدەسۋگە كەلسە, ءبىر ادەمى قىز كەلىپ: – قانات دەگەن ءسىز بە؟ ءيا, دۇرىس, وتە جاقسى. بىراق مەن ساعات توعىزدا دايىندىققا باراتىن ەدىم, كەشىرىڭىز, – دەپ كەتىپ قالىپتى.
***
جاڭالىقتاردان: «وزبەكستاننىڭ ءبىر اۋىلى جەر سىلكىنىسىنەن قاتتى زارداپ شەگىپ, كوپتەگەن ءۇي قيراپ قالعان. قازاقستان تاراپى ول جاققا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك پەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن جانە قۇرىلىس جۇرگىزۋگە 500 وزبەك جىبەردى».
***
ءومىردىڭ زاڭدىلىعى: «ەگەر بيىككە كوتەرىلسەڭ, دوستارىڭ سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى بىلەدى, ال قۇلدىراپ كەتسەڭ, سەن دوستارىڭنىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىڭ».
***
ەگەر پەندە ءۇي تۇرعىزىپ, اعاش وتىرعىزسا جانە بالاسىن ەر جەتكىزسە – ونى «ناعىز ەركەك ەكەن» دەپ اسىعىستىق جاساۋدىڭ قاجەتى جوق... ويتكەنى, ول «ناعىز ايەل» بولۋى دا مۇمكىن. جەڭىلدىك جەتىپ ارتىلادى بايقاۋسىزدا سيۋرتۋكوۆتى ارا شاعىپ العانى. ونىسىنا كورشىسى: – ەندى سەن سارىپ بوپ اۋىرمايتىن بولاسىڭ! – دەپ قۋانتتى. سودان كوپ وتپەي سيۋرتۋكوۆتى يت قاۋىپ السىن. – ءبالى, سەن ەندى «پسيح» بولاسىڭ دا, سان ءتۇرلى جەڭىلدىكتەرىڭ بولادى, قانداي قىلمىس ىستەسەڭ دە جاۋاپ بەرمەيسىڭ! – دەپ كورشىسى تاعى قۋانتتى. بىلۋىمىزشە سيۋرتۋكوۆ ءالى جىندانا قويماسا كەرەك, ويتكەنى, وتباسىنىڭ كيكىلجىڭى كەزىندە ونى دولى قاتىنى تىستەپ الىپتى. – ەندى ايەلىڭمەن اجىراسىپ, باسىڭا بوستاندىق الۋعا قۇقىلىسىڭ! – دەپ تاعى دا قۋانتتى كورشىسى. سودان بەرى سيۋرتۋكوۆىڭىز وسىلاي ءجۇرىپ جاتىر. سارىپپەن اۋىرمايدى, جەڭىلدىك دەيتىندەرى جەتىپ ارتىلادى... نەگىزى – سوپايعان سوقا باسى. كوڭىلى كوكتە, تاناۋى شەلەكتەي دەسەك بولادى. كەي-كەيدە ونىڭ: «مەن دە بىرەۋدى تىستەپ الىپ, ءبىر جارىلقاسام با ەكەن؟» دەپ ويلاپ قوياتىنى بار.
ۆيكتور كونياحين
بالا ءتىلى – بال...
نەمەرەسى اجەسىنە: – اجە, ماعان 500 تەڭگە بەرشى. – نە دەيسىڭ, ەستىمەي تۇرمىن. – 1000 تەڭگە بەرە تۇرىڭىزشى... – سەن 500 تەڭگە سۇرادىڭ عوي.
* * *
اجەسى بەس جاسار نەمەرەسىنە ايتادى: – ق ۇلىنىم, قاراشى, «بيپ-بيپ» كەلە جاتىر. – اجە, قويشى, قايداعىنى ايتپاي. بۇل BMW 325 قوي!
* * *
– ماما, اكەم جۇمىستان كەلە جاتىر. نەنى ءبىرىنشى كورسەتەمىز: مەنىڭ كۇندەلىگىمدى مە, سەنىڭ جاڭا كويلەگىڭدى مە؟
* * *
– اكە, ءپىلدىڭ بالاسى قايدان پايدا بولعان؟ – مۇنى سەنىڭ ءتۇسىنۋىڭ قيىن بولسا دا ايتايىن...
– اكە, قۇتان اكەلدى دەمە, ول ءبارىبىر كوتەرە المايدى...
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر
