بۇگىن قازاقستاندا فيلوسوفيالىق كونگرەسس باستالادى

بۇگىن «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى فيلوسوفيالىق-ساياساتتانۋلىق ولشەمدە» اتتى فيلوسوفتار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ حالىقارالىق فورۋمى جانە «قازاقستان فيلوسوفياسى الەمدىك فيلوسوفيالىق وي كەڭىستىگىندە: تاريحى, قازىرگى زامان, بولاشاعى» تاقىرىبىندا ءىى قازاقستاندىق فيلوسوفيالىق كونگرەسى ءوز جۇمىسىن باستايدى. كونگرەسس اياسىندا «قازاق فيلو­سوفيا­سى: كونە زاماننان قازىرگى كەزەڭگە دەيىن» تاقىرىبىندا قازاق فيلوسوفياسى­نىڭ تەوريالىق جانە وزەكتى ماسەلەلەرى تال­قىلانىپ, بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە, تاريحي تامىرلارى مەن رۋحاني مانىنە كوڭىل ءبولىنىپ, پىكىر الماسۋلار جوسپارلانعان. ەجەلگى زاماننان ەۋرازيا كەڭىس­تىگىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قازاقتاردىڭ باي رۋحاني مۇراسى بار. قازاق فيلو­سوفياسىنىڭ تاريحى حالىقتىڭ رۋحاني تاريحىمەن استاسىپ جاتىر. ول – حالقىمىزدىڭ تاريحىن جان-جاقتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ىرگەلى رۋحاني نەگىز جانە ادىستەمەلىك تەتىك. سوندىقتان حالىقتىڭ تاريحىن, ساياسي يدەولوگياسىن, ونەرىن, ادەبيەتىن, ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن, دىندارلىعىن جانە تۇتاستاي العانداعى دۇنيەتانىمىن پايىمداۋدان وتكىزۋدىڭ قازىرگى جاھاندانۋ زامانىنداعى وزەك­تىلىگى مول. شىعىستىڭ باي فيلوسوفيالىق مۇ­راسى, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفيالىق ويى پوەزيادا, فولكلوردا, مۋزىكادا, اۋىز ادەبيەتىندە, ميفولوگيادا, ماقال-ماتەلدەردە, قانات­تى سوزدەردە جاتىر. الەم مەن ادامدى تانۋ, تۇلعانىڭ ومىردەگى ورنى مەن ءرولىن انىقتاۋ فيلوسوفيالىق جانە ەتي­كالىق تۇرعىدان جان-جاقتى زەردەلەۋ­لەرگە ايرىقشا ءمان بەرۋ – قازاق فيلو­سوفياسىنىڭ ەرەكشە سيپاتى بولىپ تا­بىلادى. جالپى, قازاق فيلوسوفياسى – شىعىس فيلوسوفياسىنداعى ادامنىڭ رۋحاني جەتىلۋ, كەمەلدەنۋ, ادام بولۋ تۇجىرىمداماسىن ءارى قاراي جالعاستىرا وتىرىپ, ونى وزىندىك مازمۇنمەن بايىتقان دانالىق كوزى. تاريحي ۇدەرىستە قازاق فيلوسوفياسى ۇنەمى دامىپ وتىردى. الەۋمەتتىك-مادەني وزگەرىستەر مەن تاريح ساحناسىندا ورىن العان جاڭا ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ جولىندا قازاق ويشىلدارى ءبىر­شاما ەڭبەك اتقاردى. قازاق حاندىعى كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن جىراۋلاردىڭ, بي-شەشەندەردىڭ شىعارماشىلىعى قازاق فيلوسوفياسىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان ەدى. اقىندار مەن جىراۋلار, قولباس­شىلار مەن باتىرلار, حاندار مەن بيلەر, سال مەن سەرىلەر – ءبارى دە وزدەرى ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ وبەكتيۆتى قۇ­بىلىستارىن تىلگە تيەك, ويعا ورنەك ەتىپ, ءارتۇرلى دەڭگەيدە, بىراق جالپى العاندا رۋحاني دامۋ ءۇردىسى شەڭبەرىندە قازاق حالقىنىڭ قوعامدىق ساياسي, مادەني الەمىن, سايىپ كەلگەندە, فيلوسوفيالىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىن جاسادى. دالالىق ەركىن ويلاۋ, گۋمانيستىك كوزقاراستار, زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەسۋ, جەكە ادامنىڭ ءمانىن ىزدەۋ جانە قازاق حالقىنىڭ پروگرەسسيۆتى دا­مۋىن قامتاماسىز ەتىپ, قازاق قوعامىنىڭ زيات­كەرلىك تاريحىنىڭ نەگىزىن قۇرادى. ۇلتتىق مەملەكەتتى قالىپ­تاستىرۋ يدەياسى, ۇلتتىق قاجەتتىلىكتەردىڭ نە­گىزىندە تۋىندايتىن ءبىلىم بولسا, ۇلتتىق يدەيانىڭ ءبىلىمىن قالىپتاستىراتىن ناعىز زيالىلار. اسان قايعىدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتىپ وتىرعان جىراۋلار يدەياسىنىڭ رۋحى ءالى دە «ماڭگىلىك ەل» سياقتى ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ جاندانۋىنا باعىت-باعدار بەرەرى ءسوزسىز. ۇلى دالا ەلىنىڭ جىراۋلارى­نىڭ دۇنيەتانىمدىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ استارىندا الەمدى ءتۇسىنۋ, رۋحاني يگەرۋ اۋقىمىنداعى فيلوسوفيا­لىق ۇستانىمدار جاتىر. قازاق حالقى­نىڭ فيلوسوفيالىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ ناعىز جارقىن كورىنىستەرىن ايشىقتاي تۇسەتىن قازتۋعان, دوسپامبەت, شالكيىز, اقتامبەردى, مارعاسقا, جيەمبەت, بۇقار سياقتى جىراۋلاردىڭ ەلدى ەرلىككە, بىرلىككە شاقىرعان مازمۇندى جىرلارى, وتتى تولعاۋلارى بۇگىنگى ۇرپاق تاربيەسىنە, ۇلتتى رۋحاني قالىپتاستىرۋ ىسىنە ات سالىساتىنى انىق. جىراۋلار شى­عارماشىلىعىنداعى جاقسىنى جاماننان, دوستى قاستان اجىراتا ءبىلۋ, ار, ۇيات, ادامگەرشىلىك, ادىلەتتىلىك سياقتى رۋحانياتتىڭ ىرگەلى كاتەگوريالارىنا تالداۋ جاسالادى. قازىرگى تاريحي كەزەڭگە دەيىن ەلىمىزدە كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەر جارىققا شىقتى, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە استى, بىراق وسى از ۋاقىت ىشىندە قازاق فيلوسوفياسى ءوز دەڭگەيىندە تولىقتاي زەرتتەلىپ بولدى دەپ تە ايتۋ قيىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنە قاراستى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيلوسوفياسى ءبولىمى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاق دالاسىنىڭ ويشىلدارى» توپتاماسىنىڭ 4 تومى, «ۇلت­تىق يدەيا جانە قازاق فيلوسوفيا­سى» ۇجىمدىق مونوگرافياسى, سونىمەن بىرگە ءبولىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەكە مونوگرافيالارى جارىق كوردى. 2013 جىلى جارىق كورگەن «قازاق رۋحانياتى: تاريحي-فيلوسوفيالىق جانە ەتنومادەني نەگىزدەر» ۇجىمدىق مونوگرافياسىندا قازاق حالقىنىڭ رۋحانياتىنىڭ قا­لىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ تاريحي-في­لوسوفيالىق جانە ەتنومادەني نەگىز­دەرى زاماناۋي قۇندىلىقتار تۇرعى­سىنان ساراپتاۋدان وتكىزىلدى. 2014 جىلدان باس­تاپ قولعا الىنعان «قازاق فيلوسوفياسى تاريحى» (ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىن) 5 تومدىق ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ 3 تومى جارىق كورىپ, 4-تومى بيىل باسپاعا ۇسىنىلىپ وتىر. حالقىمىزدىڭ تاريحي-رۋحاني بولمىسىن قالىپتاۋ, مادەني-ەتنوستىق ءمۇد­دەلەرىن ىسكە اسىرۋ, قوعامدىق-الەۋ­­مەتتىك عىلىمداردىڭ باستى ماق­ساتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تاريحىنان كوز جازىپ قالعان حالىقتىڭ دامۋى باياۋ بولادى, ساناسى سالعىرت تارتادى. سول تاريحتىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى – رۋحاني تاريح, ول – ادامزات تاري­حى­نىڭ ايناسى. سەبەبى, ۇلتتىق ءدىلدى, ەتنوستىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىندا قالىپتاسقان اڭىزداردى, نىشانداردى, بەينەلەردى, ۇعىمداردى تەك شىن مانىندەگى حالىقتىڭ رۋحاني تاريحىن ءبىلۋ ارقىلى عانا تانۋعا بولادى. مۇنى ءبىز ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز دامۋى بارىسىنداعى حالىقتىڭ رۋحاني ۇمتىلىستارىنان انىق اڭعارامىز. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وسى ماسەلە قاراستىرىلدى. جالپى تاريحقا, ونىڭ ىشىندە رۋحاني تاريحقا دەن قويۋدىڭ كۇشەيە تۇسەتىن سەبەبى, ادامدار وتكەننەن بۇگىنگى كۇنگە ۇقساستىقتار ىزدەيدى, ودان بۇگىنگى كۇن ماسەلەلەرىنىڭ شەشىمدەرىن تابۋعا, ءتالىم-تاربيە, تاعىلىم الۋعا تالپىنادى. بۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىز ەلدىڭ سايا­سي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-رۋ­حا­ني احۋالىنا سايكەس فيلوسوفيا ءوز ماز­مۇنى مەن كەلبەتىن وزگەرتەدى, عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ جاڭا دۇنيەتانىمدىق باع­دارلارى انىقتالىپ, باسىم باعىتتارى ايشىقتالادى. قازىرگى تاۋەلسىز قازاق­ستان جاعدايىندا وتاندىق فيلوسوفيا الەمدىك فيلوسوفيانىڭ قۇرامداس ءبولى­گى بولىپ تابىلادى. ول ءوز بويىنا الەمدىك مادەنيەتتىڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىن جيناقتاپ, جالپىادامزات رۋحىنىڭ لوگيكاسىن تانىتاتىن قۇبىلىسقا اينالعانى ابزال. سوندا عانا قازاقتىڭ ۇلتتىق فيلوسوفياسى مەن الەمدىك فيلوسوفيا اراسىندا بايلانىس ورناپ, زەرتتەۋ مەن وقىتۋ كەڭ قانات جا­يىپ, ادام ساناسى مەن رۋحىنداعى تەرەڭ استارلار ايشىقتانا تۇسەدى. قازاقستانداعى قازىرگى فيلوسوفيانىڭ الدىندا جاڭا الەۋمەتتىك جانە ساياسي شىندىقتىڭ كۇردەلى ماعىناسىن اشۋ, وتپەلى كەزەڭنىڭ قايشىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وركەنيەتتى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىنىڭ مادەني-تاريحي العى­شارتتارىن بايىپتاۋ سياقتى قيىن دا كۇردەلى مىندەتتەر ءتۇر. جاڭا في­لو­سوفيالىق ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي-تەح­نيكالىق, ۇلتتىق جانە مادەني ساياساتتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى سانا­نىڭ ازاماتتىق قوعام مەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قۇندىلىقتارىن قا­جەت ەتەدى. جاڭا قۇندىلىقتارعا باع­دار ۇستانۋ قازاقستان دامۋىنىڭ دەمو­كراتيالىق جولمەن وربۋىنە, الەۋ­مەتتىك قاتىناستاردىڭ قوعامدى بىرىكتىرە تۇسەتىن قۇرىلىسقا اينالۋىنا نەگىز بولا الادى. وسىنداي فيلو­سوفيالىق تۇعىر ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ەلىمىزدە نىعايا تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى.  جازيرا وشاقباەۆا, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قر بعم عك فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى الماتى