تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق جولىن ابىرويلى ءجۇرىپ وتكەن قازاقستان – قوعام ءومىرىنىڭ سان-سالاسىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر مەن قوماقتى تابىستارعا قول جەتكىزگەن تۇراقتى دا ءورىستى ەل. مەملەكەتىمىز ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەرپىلىستەردىڭ اياسىندا جالپىحالىقتىق كەشەندى الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار وسى 25 جىلدا حالىقتىڭ تاريحي-مادەني, رۋحاني-ەتنوستىق جادىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا اسا اۋقىمدى, يگى باستامالار كوتەرىلىپ, لايىقتى جوبالار ورىندالدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن الايىق. تەڭدەسى جوق بۇل جوبانىڭ ناتيجەسى – تاۋەلسىزدىككە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەۋگە تۇرارلىق. ال ەلورداداعى ءتۇپ-تامىرى سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنان ءنار الاتىن ساۋلەتتى دە الەۋەتتى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ومىرگە كەلۋى, حالىققا ايقارا ەسىگىن اشۋى مادەنيەت قۇبىلىسى دەۋگە نەگىز بار.
ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي: «ۇلتتىق مۋزەي – قازاق ەلىنىڭ, قازاقستاننىڭ وتكەنىن, بۇگىنىن جانە بولاشاعىن الەمگە تانىتاتىن ايرىقشا مادەنيەت شامشىراعى».
كەشەگى ۇلت كلاسسيكتەرى زامانىندا «الىپتىڭ ادىمى» دەگەن ۇعىم ايتىلاتىن. ۇلتتىق مۋزەي – رۋحاني-مادەني قۇبىلىس رەتىندە ناعىز الىپتىڭ ادىمى. عيمارات كولەمى مەن ورنالاسقان جەرىنىڭ اۋقىمى, قۇرىلىس ساۋلەتىندە جاڭاشىلدىق پەن ءداستۇردىڭ قاتار كورىنۋى, ىشكى مازمۇنى تۇگەلدەي دەرلىك جاڭا تەحنولوگيا قۇرالدارىمەن جابدىقتالۋى – مۋزەيدىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, اسقاقتىعىن ايشىقتاي تۇسەدى. دەگەنمەن, وسى مادەنيەت ورداسىنىڭ بۇرىنعى-سوڭعى مۋزەيلەردەن ەرەكشەلىگى ءبىر بۇل ەمەس. ەلوردانىڭ ساۋلەتىنە ءسان قوسقان ۇلتتىق مۋزەيدە زاماناۋي تالاپ پەن تالعامنىڭ كورىنىسى – تاۋەلسىز قازاقستان جانە استانا زالدارى. مۇندا ءاز ازاتتىقتىڭ اڭسارى مەن اقيقاتى, ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ بەل-بەلەستەرى, ەلوردانىڭ تابالدىرىعى مەن زاڭعار شاڭىراعى دالدىكپەن, دەرەكپەن, بەينەمەن ۇسىنىلعان.
ال ساناۋلى جىلداردا استانالىقتار مەن قوناقتاردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالعان ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحى زالى, تاريح زالى, ەتنوگرافيا زالى, زاماناۋي ونەر زالى, التىن زالى تالايدىڭ تاريحي تانىمىن, مادەني بىلىگىن كوتەرگەنى ءسوزسىز. بۇلاردىڭ بارلىعى كونە زامانداردان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى ۇلتتىڭ تاريحىنان, تاعدىرىنان, رۋحاني ومىرىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن ەكسپوناتتارمەن جاساقتالعان. ءوتكەننىڭ كوزىندەي ءاربىر ەكسپونات جونىندە اۋديو, ۆيدەو ماتەريال, دەرەكتى فيلم ازىرلەپ, ماقالا نەمەسە عىلىمي ەڭبەك جازۋعا مۇمكىندىك مول. راسىندا, بۇل ءۇردىس جۇزەگە اسىپ تا جاتىر. مۇنىڭ ءبارى ءتاۋەلسىزدىك قۇندىلىعىن, ەلباسى ايقىنداعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ءمانىن ۇقتىرىپ, وتانداستارىمىزعا رۋحاني تانىم مەن تاباندىلىق سىيلاپ وتىر.
جالپى ءاربىر مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ نىعايۋى جانە ونىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە دامۋى ساياسي-ەكونوميكالىق وركەندەۋگە عانا بايلانىستى ەمەس. كەز كەلگەن ەلدىڭ رۋحاني-مادەني الەۋەت, سالت-ءداستۇر, پايىم-پاراسات دەڭگەيى – ىلگەرىلەۋىنىڭ نەمەسە قۇلدىراۋىنىڭ ولشەمى. بولاشاعىنا سەنىمدى ەل ءجۇرىپ وتكەن جولىن, ۇلتتىق قۇندىلىعىن ۇمىتپايدى. ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن وسىنىڭ ءبارىن جاڭا پىشىمدە جاس ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرادى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى قيىندىقتى دا, سىن-قاتەرلەردى دە باستان كەشىردى. وسىنىڭ بارىندە ءبىزدى دانا اباي اماناتتاعان اقىل مەن قايرات جارقىن كۇندەرگە قاراي الىپ شىقتى. ول – رۋحانياتقا سۋارىلعان اقىل, ەلدىككە تابان تىرەگەن قايرات ەدى. ەلباسى: «تاريحتىڭ تاعىلىمى بىزدەن ەل قامىن ويلار ەستىلىكتى تىلەيدى», دەپ كوشەلى وي ايتۋى سوندىقتان.
از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مەملەكەتىمىزدە عاسىرعا بەرگىسىز جۇمىستار تىندىرىلعانى تاريح ولشەمىنە سالعاندا ءارى ەلدىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, ءارى الەمدىك باسەكەدە دەس بەرمەۋىمىزدىڭ ارقاسى. ءجۇرىپ ءوتكەن جولدىڭ تاعىلىمدى ءساتتەرى, قيلى كەزەڭدەرى ەرتەڭگى بۋىن ءۇشىن ايتۋلى تاريح, ءىزاشار دەڭگەي. ماسەلەن, مەملەكەت شەكاراسىنىڭ تۇتاس شەگەندەلۋى جانە ول جونىندە كورشىلەرمەن جوعارى دەڭگەيدە ديپلوماتيالىق, مامىلەگەرلىك كەلىسىمدەردىڭ جۇرگىزىلۋى – قازاقستاننىڭ ولجاسى عانا ەمەس, الەمدىك بەيبىتشىلىكتىڭ ولجاسى. ويتكەنى دەربەستىكتىڭ ەڭ باستى كەپىلىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك شەكارا ەكەنى بارشاعا ءمالىم. رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرىمەن اراداعى زاڭداستىرىلعان شەكارا – اتا-بابا ارمانىنىڭ اقيقاتى, بولاشاقتىڭ بايانى. مىسالى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى 1782 شاقىرىم شەكارا سىزىعى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ەڭ داۋلى, ءتۇيىنى كوپ شەپتىڭ ءبىرى بولعانىن حالىق ۇمىتا قويعان جوق. وسى كۇرمەۋى مول, تالاي قيىندىققا اكەلۋ قاۋپى بار ماسەلەنى قازاقستان ديپلوماتياسى اقىلمەن, بىلىكپەن, پاراساتپەن شەشتى. ال دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ۇزىن رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى 7591 شاقىرىمدىق شەكارا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىمەن ناقتىلانىپ, بەكىتىلدى. ۇلتتىق مۋزەيگە وسى تاريحي وقيعالاردىڭ ءار ءساتىن كوزگە ەلەستەتەتىن قۇجاتتار, دەرەكتەر, بەينەلەر قويىلعان.
ەلىمىزدىڭ ەل باستايتىن ەرتەڭگى بۋىنى جونىندەگى ۇستانعان باعىتى وتە تياناقتى ءارى جۇيەلى جوسپارلانعانى بارشامىزعا ايان. مىسالعا, «بولاشاق» باعدارلاماسىن الساق تا جەتىپ جاتىر. قازىر وسى ءبىر زياتكەرلىك باعدارلامانىڭ شاپاعاتىن كورىپ وتىرعانداردىڭ سانى 11 مىڭنان اسىپ ءتۇستى. ولار الەمنىڭ 33 مەملەكەتىندەگى ەڭ تاڭداۋلى ءبىلىم وردالارىندا وقىپ, تاجىريبەسىن شىڭداپ قايتتى. قازاقستان ءبىلىمى دۇنيە ءجۇزى بىلىمىمەن جالعاسىپ, «اقىل – اۋىس, ىرىس – جۇعىس» بولدى. اۋىلدىڭ مۇعالىمىنە دەيىن شەتەلدىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن مەڭگەردى.
ءوز ەلىنىڭ ەرتەڭىنە نەمقۇرايلى قارامايتىن ەل عانا مۇنداي اۋقىمدى جوبالاردى قولعا الاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل – سوڭعى 25 جىل ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا جاسالعان ەڭ ۇلكەن ينۆەستيتسيا. «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى ءبىلىم الىپ قايتقان جاستار ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى كوش باستار ازاماتتارى بولارى ءسوزسىز. ولاردىڭ الدىڭعى لەگى قازىردىڭ وزىندە العان ءبىلىمى مەن يگەرگەن تاجىريبەسىن ەل يگىلىگىنە جۇمساپ وتىر. ۇلتتىق مۋزەي زالدارىنان وتانىمىزدىڭ وسى ايشىقتى ءىزدەنىسىن, جاستاردىڭ تالابىن كورسەتەتىن بەينەلىك ساتتەر دە از ەمەس.
ەل ىرگەسىن بەكىتىپ, حالىق سانىن ارتتىرىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن اسقاقتاتا جەلبىرەتە ءتۇسۋىمىز ءۇشىن قاتارىمىزدىڭ كوبەيىپ, سانىمىزدىڭ ارتۋى – ماڭىزدى قادام. اتام قازاق «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەپ بەكەر ايتپاعان. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ات باسىن اتاجۇرتقا بۇرعىزىپ, ازات قازاق ەلىنىڭ ءبىر ۋىعى بولىپ قادالۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ – تاعدىردىڭ دا, تاريحتىڭ دا جارقىن بەتى دەر ەدىك. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ: «ءبىزدى ەل تۋرالى بيىك ۇعىمدار, ورتاق مۇددەلەر عانا بىرىكتىرە الادى» دەپ ۇلتقا قاراتا ايتقان ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ۇلتتىق مۋزەيدە الەمگە تارىداي شاشىلعان قازاق حالقىنىڭ قيلى تاعدىرى مەن ەگەمەندىكتەن كەيىنگى اتاجۇرتقا ورالۋىن كورسەتەتىن دايەكتەمەلەر دە جەتكىلىكتى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ جولىندا اتقارىلعان ىرگەلى ىستەردىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەۋگە نەگىز بار. دۇنيە جۇزىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە ۇلت مەكەندەيتىن مەملەكەتتەر كوپ. بىراق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى ورگان ەشبىر ەلدە جوق. كارى تاريح ءدىنى, ءتىلى, مادەنيەتى سان الۋان ەتنوستاردى ءبىر شاڭىراققا ۇيىستىرعان مۇنداي قۇرىلىمدى بىلمەيدى. ىنتىماعى جاراسقان ەتنوستار بىرلىگى – فەنومەن, قازاق ەلىنىڭ ىرىلىك, پاراساتتىلىق, باۋىرمالدىق تاريحىنىڭ, ءداستۇرىنىڭ جالعاسى. ەجەلدەن قۇراق قۇراپ, ۇيلەسىمنىڭ ءمانىن بىلگەن قازاق جۇرتى بىلايشا ءبىر-بىرىمەن قابىسپايتىن, ورىلمەيتىن سان ءتۇرلى ۇعىم-تۇسىنىكتى, دۇنيەتانىمدى جاراستىقپەن, اقىلمەن قيسىنىن تاۋىپ قيىستىرىپ وتىر. كەلۋشىلەر ۇلتتىق مۋزەيدىڭ كوپ زالىنان وسى ۇيلەسىمنىڭ تەك-تامىرىن, قازىرگى ءورىسىن كورە الادى.
جالپى ەلباسى ايتقانداي, ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا ءبىز ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق. وسكەلەڭ ۇرپاق الدىندا دا ەڭسەمىز تىك, كەلىمدى-كەتىمدى مەيماندارعا دا جارقىراتىپ كورسەتە الاتىن دۇنيەلەرىمىز بارشىلىق. «تاۋەلسىز قازاقستان» جانە «استانا» اتاۋىنداعى زالدار – ۇلت ارمانىن, ەل اقيقاتىن, جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاق ەلى شىندىعىن ايقىنداي تۇسەدى. كەڭەس وداعى قيراندىسىنىڭ شاڭىنا كومىلمەي, باتىس پەن شىعىس وتىندە ەلىكتەۋ-سولىقتاۋعا ۇشىراماي, ءتولتۋما قاسيەتىن, ەلدىگىن ساقتاپ قالعان قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىر ىشىندەگى ايتۋلى وقيعالارى, ماڭىزدى كەزەڭدەرى ەكسپوزيتسيالاردا «مەنمۇندالاپ» تۇر. ماسەلەن, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش رەت قابىلدانعان اتا زاڭى, مەملەكەتتىك ماڭىزدى قۇجاتتار, مەملەكەتتىك ناگرادالار, ۇلتتىق ۆاليۋتا, تاعى باسقا دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزگى نىشاندارى كوز قۋانتادى, ماقتانىش سەزىمىنە بولەيدى. سونىمەن قاتار اتالعان زالداعى پروتون-م راكەتاسى مەن وتاندىق «Kazsat» جەرسەرىگىنىڭ ماكەتى وتانىمىزدىڭ عارىش سالاسىنداعى جەتىستىگى مەن ىزدەنىسىن ايقىنداپ تۇر دەي الامىز. ال سوڭعى 25 جىل ءىشىندە شەتەلدەردە, الەمدىك باسەكەلەردە ەل بايراعىن جەلبىرەتكەن سپورتشىلاردىڭ جەكە زاتتارى مەن ماراپاتتارى مۋزەيگە كەلۋشى جاسوسپىرىمدەر مەن بالالارعا رۋح پەن كۇش سىيلاپ, ولاردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىنا دەگەن قۇشتارلىعىن, وتانشىلدىعىن ارتتىرىپ وتىر.
ال «استانا» زالىنىڭ قايتالانباس ءبىتىمى, بەت-بەينەسى بار. مۇنداعى ەلوردانىڭ ەلەۋلى وقيعالارىنا بايلانىستى ەكسپوناتتاردى كورۋ ارقىلى جاسامپازدىقتىڭ ءمانىن ۇعۋعا بولادى. قازبا جۇمىستارى كەزىندە استانا ماڭىنداعى ەجەلگى بوزوق قالاشىعى ورنىنان تابىلعان ءجادىگەرلەر قالا مادەنيەتىنىڭ سوناۋ ەرتە داۋىرلەردەن قالىپتاسا باستاعانىن ايعاقتاي تۇسەدى. جەكەلەگەن عيماراتتاردىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىمەن سىزىلعان العاشقى نوبايلارى – ەرتەڭگى تاريحتىڭ قۇندى قۇجاتى عانا ەمەس, «ەلوردا ساۋلەتى» دەگەن فەنومەننىڭ كىلتى. زالدىڭ ورتا بولىگىندە ورنالاسقان قازىرگى استانانىڭ سەرپىندى ماكەتى كەلۋشىلەر ءۇشىن وتە قىزىقتى دۇنيە بولىپ تۇر. بۇل ماكەت قالانىڭ نەگىزگى بولىگى قالاي قۇرىلعانىن, ءوسىپ نىعايعانىن ەدەن استىنان كوتەرىلىپ شىققان كورنەكى بەينەلەر ارقىلى جەتكىزگەن. ال حرونيكالىق-قۇجاتتىق ءتارتىپپەن ورنالاستىرىلعان 16 ءدۇڭگىرشەكتەگى ماتەريالدار كونە داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى قالا تاريحىمەن جان-جاقتى تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سايىپ كەلگەندە, ەگەمەندىكتى ايالاپ, دەربەستىكتى دارىپتەگىمىز كەلسە, ەلىمىزدىڭ باسقا مۋزەيلەرىنەن دە «استانا» جانە «ءتاۋەلسىز قازاقستان» دەگەن اتاۋمەن زال اشقانىمىز ءجون. ەگەر جەكە زال رەتىندە جاساقتاۋعا ءمۇمكىندىك بولماسا, وسى اتاۋمەن ەكسپوزيتسيالار ۇيىمداستىرساق, نۇر ۇستىنە نۇر. سەبەبى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى: تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز, ەلدىگىمىزدىڭ مايەگى, ال استانا – ازاتتىقتىڭ ايشىقتى نىشانى, اسقاق ارماننىڭ اقيقاتى.
ۇلتتىق مۋزەيگە الىس-جۋىقتان كەلگەن قوناقتار مۇنداي تاقىرىپتاعى زالداردىڭ وزگە مۋزەيلەردە سيرەك كەزدەسەتىنىن ايتىپ, تاڭدانىستارىن جاسىرا المايدى. اسىرەسە كەڭەستىك داۋىردەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى ەلدەردەن كەلەتىن مارتەبەلى مەيمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعى ەرەكشە. ولار قازاقستان مەن استانا ايناسىنا قاراپ ءوز ەلدەرىن, باس قالالارىن سالىستىرىپ جاتادى. ءسويتىپ ىزگى نيەتى مەن ىقىلاس-تىلەگىن جاسىرماي ايتادى.
بۇيىرسا, قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ ءالى تالاي مەرەيلى بەلەستەرىنە شىعادى. ۇرپاق اۋىسادى, زامان وزگەرەدى. ءبىراق ەلدىك قۇندىلىق, مەملەكەتتىلىكتىڭ اسىل ارقاۋى ءوزگەرمەيدى. ول تەمىرقازىق – تاريحى تەرەڭ, باعدارى باياندى قازاق ەلىنىڭ عاسىرلاردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ارمانى, ەلباسى نەگىزدەگەن «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى. ۇلتتىق مۋزەي – وسى مۇراتتىڭ شامشىراعى.
دارحان مىڭباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى
تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق جولىن ابىرويلى ءجۇرىپ وتكەن قازاقستان – قوعام ءومىرىنىڭ سان-سالاسىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر مەن قوماقتى تابىستارعا قول جەتكىزگەن تۇراقتى دا ءورىستى ەل. مەملەكەتىمىز ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەرپىلىستەردىڭ اياسىندا جالپىحالىقتىق كەشەندى الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار وسى 25 جىلدا حالىقتىڭ تاريحي-مادەني, رۋحاني-ەتنوستىق جادىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا اسا اۋقىمدى, يگى باستامالار كوتەرىلىپ, لايىقتى جوبالار ورىندالدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن الايىق. تەڭدەسى جوق بۇل جوبانىڭ ناتيجەسى – تاۋەلسىزدىككە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەۋگە تۇرارلىق. ال ەلورداداعى ءتۇپ-تامىرى سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنان ءنار الاتىن ساۋلەتتى دە الەۋەتتى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ومىرگە كەلۋى, حالىققا ايقارا ەسىگىن اشۋى مادەنيەت قۇبىلىسى دەۋگە نەگىز بار.
ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي: «ۇلتتىق مۋزەي – قازاق ەلىنىڭ, قازاقستاننىڭ وتكەنىن, بۇگىنىن جانە بولاشاعىن الەمگە تانىتاتىن ايرىقشا مادەنيەت شامشىراعى».
كەشەگى ۇلت كلاسسيكتەرى زامانىندا «الىپتىڭ ادىمى» دەگەن ۇعىم ايتىلاتىن. ۇلتتىق مۋزەي – رۋحاني-مادەني قۇبىلىس رەتىندە ناعىز الىپتىڭ ادىمى. عيمارات كولەمى مەن ورنالاسقان جەرىنىڭ اۋقىمى, قۇرىلىس ساۋلەتىندە جاڭاشىلدىق پەن ءداستۇردىڭ قاتار كورىنۋى, ىشكى مازمۇنى تۇگەلدەي دەرلىك جاڭا تەحنولوگيا قۇرالدارىمەن جابدىقتالۋى – مۋزەيدىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, اسقاقتىعىن ايشىقتاي تۇسەدى. دەگەنمەن, وسى مادەنيەت ورداسىنىڭ بۇرىنعى-سوڭعى مۋزەيلەردەن ەرەكشەلىگى ءبىر بۇل ەمەس. ەلوردانىڭ ساۋلەتىنە ءسان قوسقان ۇلتتىق مۋزەيدە زاماناۋي تالاپ پەن تالعامنىڭ كورىنىسى – تاۋەلسىز قازاقستان جانە استانا زالدارى. مۇندا ءاز ازاتتىقتىڭ اڭسارى مەن اقيقاتى, ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ بەل-بەلەستەرى, ەلوردانىڭ تابالدىرىعى مەن زاڭعار شاڭىراعى دالدىكپەن, دەرەكپەن, بەينەمەن ۇسىنىلعان.
ال ساناۋلى جىلداردا استانالىقتار مەن قوناقتاردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالعان ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحى زالى, تاريح زالى, ەتنوگرافيا زالى, زاماناۋي ونەر زالى, التىن زالى تالايدىڭ تاريحي تانىمىن, مادەني بىلىگىن كوتەرگەنى ءسوزسىز. بۇلاردىڭ بارلىعى كونە زامانداردان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى ۇلتتىڭ تاريحىنان, تاعدىرىنان, رۋحاني ومىرىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن ەكسپوناتتارمەن جاساقتالعان. ءوتكەننىڭ كوزىندەي ءاربىر ەكسپونات جونىندە اۋديو, ۆيدەو ماتەريال, دەرەكتى فيلم ازىرلەپ, ماقالا نەمەسە عىلىمي ەڭبەك جازۋعا مۇمكىندىك مول. راسىندا, بۇل ءۇردىس جۇزەگە اسىپ تا جاتىر. مۇنىڭ ءبارى ءتاۋەلسىزدىك قۇندىلىعىن, ەلباسى ايقىنداعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ءمانىن ۇقتىرىپ, وتانداستارىمىزعا رۋحاني تانىم مەن تاباندىلىق سىيلاپ وتىر.
جالپى ءاربىر مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ نىعايۋى جانە ونىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە دامۋى ساياسي-ەكونوميكالىق وركەندەۋگە عانا بايلانىستى ەمەس. كەز كەلگەن ەلدىڭ رۋحاني-مادەني الەۋەت, سالت-ءداستۇر, پايىم-پاراسات دەڭگەيى – ىلگەرىلەۋىنىڭ نەمەسە قۇلدىراۋىنىڭ ولشەمى. بولاشاعىنا سەنىمدى ەل ءجۇرىپ وتكەن جولىن, ۇلتتىق قۇندىلىعىن ۇمىتپايدى. ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن وسىنىڭ ءبارىن جاڭا پىشىمدە جاس ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرادى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى قيىندىقتى دا, سىن-قاتەرلەردى دە باستان كەشىردى. وسىنىڭ بارىندە ءبىزدى دانا اباي اماناتتاعان اقىل مەن قايرات جارقىن كۇندەرگە قاراي الىپ شىقتى. ول – رۋحانياتقا سۋارىلعان اقىل, ەلدىككە تابان تىرەگەن قايرات ەدى. ەلباسى: «تاريحتىڭ تاعىلىمى بىزدەن ەل قامىن ويلار ەستىلىكتى تىلەيدى», دەپ كوشەلى وي ايتۋى سوندىقتان.
از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مەملەكەتىمىزدە عاسىرعا بەرگىسىز جۇمىستار تىندىرىلعانى تاريح ولشەمىنە سالعاندا ءارى ەلدىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, ءارى الەمدىك باسەكەدە دەس بەرمەۋىمىزدىڭ ارقاسى. ءجۇرىپ ءوتكەن جولدىڭ تاعىلىمدى ءساتتەرى, قيلى كەزەڭدەرى ەرتەڭگى بۋىن ءۇشىن ايتۋلى تاريح, ءىزاشار دەڭگەي. ماسەلەن, مەملەكەت شەكاراسىنىڭ تۇتاس شەگەندەلۋى جانە ول جونىندە كورشىلەرمەن جوعارى دەڭگەيدە ديپلوماتيالىق, مامىلەگەرلىك كەلىسىمدەردىڭ جۇرگىزىلۋى – قازاقستاننىڭ ولجاسى عانا ەمەس, الەمدىك بەيبىتشىلىكتىڭ ولجاسى. ويتكەنى دەربەستىكتىڭ ەڭ باستى كەپىلىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك شەكارا ەكەنى بارشاعا ءمالىم. رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرىمەن اراداعى زاڭداستىرىلعان شەكارا – اتا-بابا ارمانىنىڭ اقيقاتى, بولاشاقتىڭ بايانى. مىسالى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى 1782 شاقىرىم شەكارا سىزىعى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ەڭ داۋلى, ءتۇيىنى كوپ شەپتىڭ ءبىرى بولعانىن حالىق ۇمىتا قويعان جوق. وسى كۇرمەۋى مول, تالاي قيىندىققا اكەلۋ قاۋپى بار ماسەلەنى قازاقستان ديپلوماتياسى اقىلمەن, بىلىكپەن, پاراساتپەن شەشتى. ال دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ۇزىن رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى 7591 شاقىرىمدىق شەكارا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىمەن ناقتىلانىپ, بەكىتىلدى. ۇلتتىق مۋزەيگە وسى تاريحي وقيعالاردىڭ ءار ءساتىن كوزگە ەلەستەتەتىن قۇجاتتار, دەرەكتەر, بەينەلەر قويىلعان.
ەلىمىزدىڭ ەل باستايتىن ەرتەڭگى بۋىنى جونىندەگى ۇستانعان باعىتى وتە تياناقتى ءارى جۇيەلى جوسپارلانعانى بارشامىزعا ايان. مىسالعا, «بولاشاق» باعدارلاماسىن الساق تا جەتىپ جاتىر. قازىر وسى ءبىر زياتكەرلىك باعدارلامانىڭ شاپاعاتىن كورىپ وتىرعانداردىڭ سانى 11 مىڭنان اسىپ ءتۇستى. ولار الەمنىڭ 33 مەملەكەتىندەگى ەڭ تاڭداۋلى ءبىلىم وردالارىندا وقىپ, تاجىريبەسىن شىڭداپ قايتتى. قازاقستان ءبىلىمى دۇنيە ءجۇزى بىلىمىمەن جالعاسىپ, «اقىل – اۋىس, ىرىس – جۇعىس» بولدى. اۋىلدىڭ مۇعالىمىنە دەيىن شەتەلدىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن مەڭگەردى.
ءوز ەلىنىڭ ەرتەڭىنە نەمقۇرايلى قارامايتىن ەل عانا مۇنداي اۋقىمدى جوبالاردى قولعا الاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل – سوڭعى 25 جىل ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا جاسالعان ەڭ ۇلكەن ينۆەستيتسيا. «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى ءبىلىم الىپ قايتقان جاستار ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى كوش باستار ازاماتتارى بولارى ءسوزسىز. ولاردىڭ الدىڭعى لەگى قازىردىڭ وزىندە العان ءبىلىمى مەن يگەرگەن تاجىريبەسىن ەل يگىلىگىنە جۇمساپ وتىر. ۇلتتىق مۋزەي زالدارىنان وتانىمىزدىڭ وسى ايشىقتى ءىزدەنىسىن, جاستاردىڭ تالابىن كورسەتەتىن بەينەلىك ساتتەر دە از ەمەس.
ەل ىرگەسىن بەكىتىپ, حالىق سانىن ارتتىرىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن اسقاقتاتا جەلبىرەتە ءتۇسۋىمىز ءۇشىن قاتارىمىزدىڭ كوبەيىپ, سانىمىزدىڭ ارتۋى – ماڭىزدى قادام. اتام قازاق «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەپ بەكەر ايتپاعان. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ات باسىن اتاجۇرتقا بۇرعىزىپ, ازات قازاق ەلىنىڭ ءبىر ۋىعى بولىپ قادالۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ – تاعدىردىڭ دا, تاريحتىڭ دا جارقىن بەتى دەر ەدىك. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ: «ءبىزدى ەل تۋرالى بيىك ۇعىمدار, ورتاق مۇددەلەر عانا بىرىكتىرە الادى» دەپ ۇلتقا قاراتا ايتقان ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ۇلتتىق مۋزەيدە الەمگە تارىداي شاشىلعان قازاق حالقىنىڭ قيلى تاعدىرى مەن ەگەمەندىكتەن كەيىنگى اتاجۇرتقا ورالۋىن كورسەتەتىن دايەكتەمەلەر دە جەتكىلىكتى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ جولىندا اتقارىلعان ىرگەلى ىستەردىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەۋگە نەگىز بار. دۇنيە جۇزىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە ۇلت مەكەندەيتىن مەملەكەتتەر كوپ. بىراق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى ورگان ەشبىر ەلدە جوق. كارى تاريح ءدىنى, ءتىلى, مادەنيەتى سان الۋان ەتنوستاردى ءبىر شاڭىراققا ۇيىستىرعان مۇنداي قۇرىلىمدى بىلمەيدى. ىنتىماعى جاراسقان ەتنوستار بىرلىگى – فەنومەن, قازاق ەلىنىڭ ىرىلىك, پاراساتتىلىق, باۋىرمالدىق تاريحىنىڭ, ءداستۇرىنىڭ جالعاسى. ەجەلدەن قۇراق قۇراپ, ۇيلەسىمنىڭ ءمانىن بىلگەن قازاق جۇرتى بىلايشا ءبىر-بىرىمەن قابىسپايتىن, ورىلمەيتىن سان ءتۇرلى ۇعىم-تۇسىنىكتى, دۇنيەتانىمدى جاراستىقپەن, اقىلمەن قيسىنىن تاۋىپ قيىستىرىپ وتىر. كەلۋشىلەر ۇلتتىق مۋزەيدىڭ كوپ زالىنان وسى ۇيلەسىمنىڭ تەك-تامىرىن, قازىرگى ءورىسىن كورە الادى.
جالپى ەلباسى ايتقانداي, ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا ءبىز ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق. وسكەلەڭ ۇرپاق الدىندا دا ەڭسەمىز تىك, كەلىمدى-كەتىمدى مەيماندارعا دا جارقىراتىپ كورسەتە الاتىن دۇنيەلەرىمىز بارشىلىق. «تاۋەلسىز قازاقستان» جانە «استانا» اتاۋىنداعى زالدار – ۇلت ارمانىن, ەل اقيقاتىن, جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاق ەلى شىندىعىن ايقىنداي تۇسەدى. كەڭەس وداعى قيراندىسىنىڭ شاڭىنا كومىلمەي, باتىس پەن شىعىس وتىندە ەلىكتەۋ-سولىقتاۋعا ۇشىراماي, ءتولتۋما قاسيەتىن, ەلدىگىن ساقتاپ قالعان قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىر ىشىندەگى ايتۋلى وقيعالارى, ماڭىزدى كەزەڭدەرى ەكسپوزيتسيالاردا «مەنمۇندالاپ» تۇر. ماسەلەن, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش رەت قابىلدانعان اتا زاڭى, مەملەكەتتىك ماڭىزدى قۇجاتتار, مەملەكەتتىك ناگرادالار, ۇلتتىق ۆاليۋتا, تاعى باسقا دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزگى نىشاندارى كوز قۋانتادى, ماقتانىش سەزىمىنە بولەيدى. سونىمەن قاتار اتالعان زالداعى پروتون-م راكەتاسى مەن وتاندىق «Kazsat» جەرسەرىگىنىڭ ماكەتى وتانىمىزدىڭ عارىش سالاسىنداعى جەتىستىگى مەن ىزدەنىسىن ايقىنداپ تۇر دەي الامىز. ال سوڭعى 25 جىل ءىشىندە شەتەلدەردە, الەمدىك باسەكەلەردە ەل بايراعىن جەلبىرەتكەن سپورتشىلاردىڭ جەكە زاتتارى مەن ماراپاتتارى مۋزەيگە كەلۋشى جاسوسپىرىمدەر مەن بالالارعا رۋح پەن كۇش سىيلاپ, ولاردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىنا دەگەن قۇشتارلىعىن, وتانشىلدىعىن ارتتىرىپ وتىر.
ال «استانا» زالىنىڭ قايتالانباس ءبىتىمى, بەت-بەينەسى بار. مۇنداعى ەلوردانىڭ ەلەۋلى وقيعالارىنا بايلانىستى ەكسپوناتتاردى كورۋ ارقىلى جاسامپازدىقتىڭ ءمانىن ۇعۋعا بولادى. قازبا جۇمىستارى كەزىندە استانا ماڭىنداعى ەجەلگى بوزوق قالاشىعى ورنىنان تابىلعان ءجادىگەرلەر قالا مادەنيەتىنىڭ سوناۋ ەرتە داۋىرلەردەن قالىپتاسا باستاعانىن ايعاقتاي تۇسەدى. جەكەلەگەن عيماراتتاردىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىمەن سىزىلعان العاشقى نوبايلارى – ەرتەڭگى تاريحتىڭ قۇندى قۇجاتى عانا ەمەس, «ەلوردا ساۋلەتى» دەگەن فەنومەننىڭ كىلتى. زالدىڭ ورتا بولىگىندە ورنالاسقان قازىرگى استانانىڭ سەرپىندى ماكەتى كەلۋشىلەر ءۇشىن وتە قىزىقتى دۇنيە بولىپ تۇر. بۇل ماكەت قالانىڭ نەگىزگى بولىگى قالاي قۇرىلعانىن, ءوسىپ نىعايعانىن ەدەن استىنان كوتەرىلىپ شىققان كورنەكى بەينەلەر ارقىلى جەتكىزگەن. ال حرونيكالىق-قۇجاتتىق ءتارتىپپەن ورنالاستىرىلعان 16 ءدۇڭگىرشەكتەگى ماتەريالدار كونە داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى قالا تاريحىمەن جان-جاقتى تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سايىپ كەلگەندە, ەگەمەندىكتى ايالاپ, دەربەستىكتى دارىپتەگىمىز كەلسە, ەلىمىزدىڭ باسقا مۋزەيلەرىنەن دە «استانا» جانە «ءتاۋەلسىز قازاقستان» دەگەن اتاۋمەن زال اشقانىمىز ءجون. ەگەر جەكە زال رەتىندە جاساقتاۋعا ءمۇمكىندىك بولماسا, وسى اتاۋمەن ەكسپوزيتسيالار ۇيىمداستىرساق, نۇر ۇستىنە نۇر. سەبەبى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى: تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز, ەلدىگىمىزدىڭ مايەگى, ال استانا – ازاتتىقتىڭ ايشىقتى نىشانى, اسقاق ارماننىڭ اقيقاتى.
ۇلتتىق مۋزەيگە الىس-جۋىقتان كەلگەن قوناقتار مۇنداي تاقىرىپتاعى زالداردىڭ وزگە مۋزەيلەردە سيرەك كەزدەسەتىنىن ايتىپ, تاڭدانىستارىن جاسىرا المايدى. اسىرەسە كەڭەستىك داۋىردەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى ەلدەردەن كەلەتىن مارتەبەلى مەيمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعى ەرەكشە. ولار قازاقستان مەن استانا ايناسىنا قاراپ ءوز ەلدەرىن, باس قالالارىن سالىستىرىپ جاتادى. ءسويتىپ ىزگى نيەتى مەن ىقىلاس-تىلەگىن جاسىرماي ايتادى.
بۇيىرسا, قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ ءالى تالاي مەرەيلى بەلەستەرىنە شىعادى. ۇرپاق اۋىسادى, زامان وزگەرەدى. ءبىراق ەلدىك قۇندىلىق, مەملەكەتتىلىكتىڭ اسىل ارقاۋى ءوزگەرمەيدى. ول تەمىرقازىق – تاريحى تەرەڭ, باعدارى باياندى قازاق ەلىنىڭ عاسىرلاردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ارمانى, ەلباسى نەگىزدەگەن «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى. ۇلتتىق مۋزەي – وسى مۇراتتىڭ شامشىراعى.
دارحان مىڭباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا وليمپيادا چەمپيونى ميحايل شايدوروۆتى سالتاناتتى تۇردە قارسى الدى
ەلوردا • بۇگىن, 02:45
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
«رەال» باس باپكەرگە بايلانىستى شەشىم قابىلدادى
فۋتبول • كەشە
