جول قادىرىن جۇرگەن بىلەدى

ەلدى مەكەندەردى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ, قىج-قىج قايناعان تىنىمسىز تىرشىلىككە وشپەس ءنار بەرىپ جاتقان كۇرە جولداردىڭ قادىر-قاسيەتىن ونىڭ بەينەتىن تارتىپ جۇرگەن اۋىلدىقتاردان ارتىق ەشكىم بىلە قويماس. اسىرەسە, جاۋىندى-شاشىندى, بوراندى كۇندەرى قاتىناۋ ۇلكەن ازاپپەن تەڭ. ونىڭ ۇستىنە جولدىڭ ساپاسى ادام توزگىسىز بولسا, شوقىراق اتتىڭ ۇستىندە كەلە جاتقانداي جايسىز كۇي كەشەرى انىق. قىزىلجار وڭىرىندە كۇرمەۋى كەلىسپەگەن وسىناۋ وزەكتى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولىنبەگەن قاراجات باعىتتالىپ, وزىق تەحنولوگيالار قولدانىلا باستادى. ءبىز وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەيبىت يسمانوۆقا جولىعىپ, «قالدىق» قاعيداتىمەن ءاتۇستى عانا كوڭىل ءبولىنىپ كەلگەن الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ماسەلەگە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلۋى جايىن سۇراستىرعان ەدىك. – كولىك ينفراقۇرىلىمى ەل ءومىرىن­دە شەشۋشى بۋىن اتقاراتىنى, ورنىق­تى ورىن الاتىنى ەشقانداي تالاس تۋدىر­مايدى. ەلباسى ءوز جولداۋلارىندا سالا­­­نىڭ يندۋستريالىق ەكونوميكا مەن قو­عا­مىمىزدىڭ تامىرىنا قان جۇگىر­­تەتىن جۇيە ەكەنىن, ساپالى زاما­ناۋي ماگيسترالدارسىز دامىعان ەل بول­مايتىنىن تالاي رەت اتاپ كورسەتتى. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ ستراتەگيالىق جولدارى بەلگىلەندى. ۋاقىت وتكەن سايىن كولىك پەن بايلانىستىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق شارۋاشىلىق بايلانىستار جۇيەسىندەگى ءرولى ءوسىپ كەلەدى. پەتروپاۆل – رەسپۋبليكالىق جول­داردىڭ توعىسىندا ورنالاسقاندىقتان, ەكسپورت­تىڭ نەگىزگى اعىنى سانالاتىن شەكارالاس ايماقتاردى ءبىر-بىرىمەن باي­لانىستىرۋدا ماڭىزى وتە زور. وبلىس­تىڭ كولىك جۇيەسىندە 16 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەتىنىن, جىلىنا جۇزدەگەن مىڭ جولاۋشى مەن جۇك تاسىمالداناتىنىن, 200-دەن استام قوعامدىق اۆتوبۋس باعىتى جۇمىس ىستەيتىنىن, ەلدى مەكەندەردىڭ 96 پايىزى تاسىمالمەن تۇراقتى قامتىل­عانىن ەسكەرسەك, ساپالى قىزمەت كورسەتۋ قاشاندا باستى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. – دەسەك تە تۇرعىندار جولداردىڭ ساپاسىزدىعىنا ءجيى شاعىمدانىپ, بيلىك ورىندارىنا وكپە ارتىپ جاتادى. وسى پىكىرلەرمەن كەلىسەسىز بە؟ – «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەن. تەك مىنا جايتتى ەستە ۇستا­عان ابزال. وڭىردەگى اۆتوموبيل جول­دارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 9 مىڭداي شاقىرىم بولسا, 1500-ءى – رەسپۋبليكالىق, 2500-ءى – وبلىستىق, 5 مىڭدايى اۋداندىق ماڭىز­عا يە. ونىڭ ىشىندە 4489 شاقى­رىمى اس­فالتتى, 2600-ءى – قيىرشىق تاستى, 1884-ءى كوتەرمە جولدار سانالادى. وسىلاردىڭ 40 پايىزى كۇردەلى, 29 پايىزى ورتاشا جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. باسىم بولىگى وتكەن عاسىردىڭ 50-60-جىلدارى سالىنعانىن, بۇعان شيرەك عاسىردان بەرى جوندەۋ جۇرگىزىل­مەگەن­دىگىن قوسساق, جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە 8 توننادان اسپايتىن سالماققا ەسەپ­تەلگەنىن ەسكەرمەي بولمايدى. قازىر اۋىر كولىكتەردىڭ قارقىندى قوزعالىسى الدەنەشە ەسە ارتقان. وسىعان قاراپ-اق جول شىن مانىندە ءومىردىڭ وزەگى, باقۋات­تى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى ەكەنىن باي­قاۋعا بولادى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىس-كەلىس پەن الىس-بەرىستە جول قاتى­نا­سىنا ايرىقشا نازار اۋداراتىنى سوندىقتان. تاقتايداي تەپ-تەگىس جولدار بارار جەرىڭە تەز جەتكىزىپ, ەشقانداي اۋرە-سارساڭعا سالمايدى. قازاقستاننىڭ كولىكتىك ينفراقۇرىلىمىن 2020 جىلعا دەيىنگى دامىتۋ باعدارلاماسىندا حالىقارا­لىق تالاپتارعا ىڭعايلاي وتىرىپ كولىك جۇيەسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن, تران­زيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ, سەرۆيستىك قىز­مەت كورسەتۋدى جاقسارتۋ, جاڭا جۇمىس ورى­ندارىن اشۋ ۇستانىمدارى العا تارتىلعان. ەڭ باستىسى, جول ساپا­سىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن. وسى مەم­لەكەتتىك جوبا اياسىندا وبلىستا كولىك تاسىمالى شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ بويىنشا دايەكتى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. – ويىڭىزدى ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەي تۇسسەڭىز... – تولعاعى جەتكەن ءتۇيىندى ماسەلە اۋماق­تىق دامىتۋ باعدارلاماسىنا ارقاۋ ەتىلىپ, وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە ايرىقشا باسىمدىق بەرىلدى. ناتيجەسىندە بۇرىن-سوڭدى بولىنبەگەن قارجى قاراستىرىلىپ, بىلتىر­دىڭ وزىندە عانا 5 ميلليارد 140 ميلليون تەڭگە يگەرىلدى. بۇل قار­جىعا اۆتوكولىك جولدارىنىڭ 260 شاقى­رى­مى جوندەلدى. تايىنشا – چكالوۆ باعى­تىن­داعى اۆتوجولعا, ايىرتاۋ مەن م.جۇماباەۆ اۋداندارىنداعى جول وتپە­لەرىنە, اققايىڭ اۋدانىنداعى سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارىنا جۇمسالدى. كەللەروۆكا – تايىنشا – چكالوۆ باعىتتارى 85 مىڭ تۇر­عىنى بار تايىنشا, اقجار جانە ءۋاليحانوۆ اۋداندارىن بايلانىس­تى­راتى­نى ەسكەرىلىپ, ەرەكشە سەرپىن بەرىلدى. كىشكەنەكول – تەلجان – مورتىق – تىلەۋساي, نوۆونيكولسك – اندرەەۆكا, بوركي – تاشكەنتكا, ساۋمالكول – نوۆو­يشيمكا اۆتوجولدارى قامتىلدى. باسقارماعا جۇكتەلگەن تالاپتار ىشىندە وبلىستىق ماڭىزداعى جولداردى سالۋ, جوندەۋ, ءتيىمدى پايدالانۋ, تالاپقا ساي كۇتىپ-ۇستاۋ, جالپىعا ورتاق اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلىسىن باسقارۋ, تۇراقتى تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى كىرەدى. وسىعان وراي كەشەن­دى ءىس-شارالار جوسپارىن ودان ءارى جال­عاس­تىرۋعا بيىل 5 ميلليارد 813 ميل­ليون تەڭگە ءبولىنىپ, 360 شاقىرىم جول قالپىنا كەلتىرىلدى. – جاڭا تەحنولوگيانى قولدانۋعا كوش­كەن ەكەنسىزدەر. قانشالىقتى ءتيىمدى؟ – سالقىنداتىلعان رەسايكليرەندىرۋ, توپى­راقتى تۇراقتاندىرۋ سەكىلدى يننو­ۆاتسيا­لىق ادىستەر ەۋروپا ەلدەرىندە جۇيە­لى قولدانىلادى. ونىڭ جول ساپا­سىن جاقسارتۋ, قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ, قىزمەت مەرزىمىن ۇزارتۋ, باعا مەن ەنەرگيا شىعىنىن ازايتۋداعى ارتىق­شى­لىقتارى كوپ. بىلتىر بۇل ادىسپەن 40 شاقى­رىم جول جوندەلسە, بيىل 60 شاق­ىرىم قامتىلدى. تايىنشا – چكا­لوۆ اۆتوجولىنا, ايىرتاۋ, م.جۇما­باەۆ, شال اقىن, اققايىڭ اۋدان­­دارىنا قاراستى بىرنەشە باعىت بويىن­شا جولدىڭ ۇستىڭگى جابىندىسىنا قول­دانىلدى. سونىمەن قاتار جالپى سوماسى 1 ميلليارد 481 ميلليون تەڭ­گەنى قۇرايتىن ورتاشا جوندەۋلەر جۇرگىزىلدى. وزىق تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگى مول. ماسەلەن, ءبىر شاقىرىم اسفالت-بەتون جابىندىلى جولعا كۇردەلى جوندەۋ شىعىنى 130 ميلليون تەڭگەنى قۇراسا, ەندى شىعىن 2 ەسەگە دەيىن قىسقاردى. ەسكى اسفالتتى قايتادان پايدالانۋ ارقىلى ونىڭ قۇرامىن جاڭا ماتەريالدارمەن تولىقتىرۋ قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا ادىسپەن توسەلەتىن تاس جولدار بە­رىك­­تىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. بىلتىر پەتروپاۆل حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ ۇشىپ-قونۋ جولاعىن جوندەۋگە 4 ميلليارد, بيىل جولاۋشى­لار تەرمينالىنا 1,8 ميلليارد تەڭگە قاراس­تىرىلدى. تايىنشا اۋدانى, نوۆويشيمكا, ساۋمالكول كەنتتەرىندە اۆتو­بەكەتتەر, قىزمەت كورسەتەتىن پۋنكت­تەر, قالالاردا تاكسي تۇراقتارى سالى­نادى. وڭتۇستىك-ورال تەمىرجول ءبولىم­شەسىنىڭ ۆوكزالىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلۋدە. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىنا سايكەس «ششۋچە – كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل – رەسەي شەكاراسى» ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 132 شاقى­رىم بولاتىن «استانا – پەتروپاۆل» اۆتو­موبيل جولىن جاڭعىرتۋ قارقىندى ءجۇر­­گىزىلۋدە. بيىل ونىڭ قۇرىلىسى تو­لى­عىمەن اياقتالادى. وسىلايشا رەسەي­گە قاراي كولىك ءدالىزىن قۇرۋ جۇزەگە اسى­رىلادى. كوكتەمگى تاسقىننىڭ سالدارىنان 149 جول ۋچاسكەسىن قارعىن سۋ شايىپ كەتكەن بولاتىن. اسىرەسە, دونەتسك, روششينسك, پوكروۆكا – كورنەەۆكا تاسجولدارى ۇلكەن زارداپ شەكتى. ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىندى. وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىن جوندەۋگە 1,5 ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى. – قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلەدى. تۇرعىندار وتكەن جىلعىداي تاعى دا جول مەحناتىن تارتىپ جۇرمەي مە؟ – ءيا, قىستىڭ كوزى قىراۋدا ەلدى مەكەندەر اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناس­تىڭ ءبىرشاما قيىنداپ كەتەتىنى جاسىرىن ەمەس. تەرىسكەيدىڭ ۇسكىرىك ايازىندا, دولى بورانىندا جولداردى تازالاۋ, كەدەرگىسىز ءجۇرىپ-تۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وسى جاي كۇنى بۇرىن ويلاستىرىلىپ, اۆتوجولداردى كۇتىپ ۇستاۋ ءۇشىن «پەتروپاۆل جولدارى» جشس-مەن كەلىسىمشارت جاسالدى. ءسويتىپ  قىس مەزگىلىندە توتەنشە جاعداي­لاردى بولدىرماۋدىڭ بارلىق ىقتيمال شارالارى قاراستىرىلدى. «جول قادىرىن جۇرگەن بىلەدى» دەگەندەي, دىتتەگەن جەرگە شارشاماي-شالدىقپاي جادىراعان كوڭىلمەن جەتۋ – ءار ادامنىڭ مۇراتى. ولاي بولسا, قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايلاردى تياناقتى شەشۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ باستى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى.  – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى