اقپاراتتىق تەحنولوگيا الىمى

عىلىممەن ۇشتاسسا ناتيجە بەرەدى 2015 جىلعى 15 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىك كۇنى قار­ساڭىندا سويلەگەن قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەلباسى: «ءار­بىر ەلدىڭ جىلناماسىندا ونىڭ جاڭا تاريحىنىڭ باس­تاۋى بولعان تاعدىرشەشتى تاڭدار بولادى. ءبىز ءۇشىن جاڭا ءداۋىردىڭ ارايلى تاڭى 1991 جىلى 16 جەل­توق­ساندا اتتى. سول كۇنى الەم كوگىندە «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى» اتتى جاڭا جۇلدىز جارقىراي تۋدى», – دەي كەلىپ, حالقىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ مىزعىماس تۇعىرىن بەكىتىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋعا بەت بۇرعانىن اتاپ ءوتتى. ءححى عاسىر – اقپاراتتىق عاسىر, جاڭا تەحنولو­گيا­­لار عاسىرى. الەمدىك اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار كەڭىس­تىگىندە جاستاردىڭ جاھاندىق ءبىلىم الۋىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق الەمى دە زامان تالابىنا ساي دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى. بۇل  اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق ورلەۋلەرىمىزدى رەسپۋب­ليكا­مىزدىڭ عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك  سايا­ساتىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. سوندىقتان, ناق وسى سالاعا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان ءبىزدىڭ  اقپاراتتىق جانە ەسەپ­تەۋىش تەحنولوگيالار ينستيتۋتى ءوزىنىڭ زەرت­تەۋ جۇمىستارىن عاسىر سيپاتىنا, عاسىر دەڭ­گەيىنە وتاندىق اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق قۇندى­لىق­تارىمىزدىڭ ساي بولۋىن  قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتايدى. شاڭىراق كوتەرگەنىنە 25 جىل تولعان بۇل عىلىم مەكەمەسىن تاۋەلسىزدىك جەمىسى دەسە بولادى. ينستيتۋت ۇيىمداستىرىلعان كۇنىنەن باس­تاپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيا جانە رەسپۋبليكانى اقپاراتتاندىرۋ باعدارلاماسىن عىلىمي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ مەن باسقارۋ سالاسىندا ىرگەلى دە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ەلباسىمىز ۇلت جوسپارى – «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, وندا قوعامدىق دامۋدىڭ بارلىق سالاسىنداعى اتقارىلار جۇمىستى ايقىنداپ بەردى. بۇل, عىلىم سالاسىنا دا ۇلكەن سەرپىلىس بەرىپ وتىر. ەندى اەتي-ءدىڭ عىلىمي قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارى قانداي دەگەنگە توقتالساق, ءبىرىنشى, اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار; ەكىنشى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك; ءۇشىنشى, نارىقتىق ەكونوميكادا جەلىلىك ەمەس ديناميكالىق جۇيەلەردىڭ دامۋىن پارامەترلىك رەتتەۋ تەورياسى; ءتورتىنشى, بەينەلەردى تانۋ, جىكتەۋ جانە شەشىمدەر قابىلداۋ تەورياسىنىڭ ماسەلەلەرى; بەسىنشى, ديناميكالىق جۇيەلەردى وڭتايلاندىرۋ جانە وڭتايلى باسقارۋ; التىنشى, كۇردەلى وبەكتىلەردى بولجاۋ مەن باسقارۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى ساراپشى جۇيەلەرىن جاساۋدىڭ مودەلدەرىن, ادىستەرىن جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ; جەتىنشى, قازاق ءسوزىن سينتەزدەۋ جانە تانۋ ماسەلەلەرى; سەگىزىنشى, روبوت-تەحنيكالىق جۇيەلەر, تاعى دا باسقا سالالار بو­يىنشا ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋدا. جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتتىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنە توقتالساق: تەپە-تەڭدىك جاي-كۇيى جالعىز ەمەس ديناميكالىق جۇيە­لەردىڭ قوزعالىس تۇراقتىلىعى تۇرعىسىنان جاھاندىق اسيمپ­توتيكالىق ورنىقتىلىعىنا ارنالعان ماتە­ماتي­كا­لىق مودەلدەرى زەرتتەلدى, بۇعان قوسا, فازالىق جۇيە­لەردىڭ ماتەماتيكا­لىق مودەلدەرى ازىرلەندى جانە كۇردەلى ەلەكترەنەرگەتي­كالىق جۇيەلەردىڭ ورنىقتىلىق, تۇراقتىلىق جانە باسقارۋشىلىق شارتتارى الىندى, قازاق­ستان ەكونوميكاسىنىڭ ماكروەكونوميكالىق مودەلدەرىنىڭ جيىنتىعىن قالىپ­تاستىرۋ ادىستەرى, ورنىقتىلىق جانە وزگەرمەلى­لىك جاعدايلارى ونىڭ كورسەتكىشتەرىن باعالاۋ ادىستەرىنىڭ پارامەترلىك رەتتەۋ تەورياسى ۇسىنىلدى. ينستيتۋتتا جاسالعان تەز ارەكەت ەتۋى مەن كريپتو­تۇراقتىلىعى جاعىنان بالاماسى جوق ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبانى شيفرلاۋ مەن قالىپتاستىرۋدىڭ وتاندىق تۇپنۇسقا الگوريتمدەرىن جۇزەگە اسىراتىن اقپارات قورعاۋدىڭ بىرەگەي تەحنولوگياسى ازىرلەندى, وزگە دە تاقىرىپتار سارالاندى. «روبوت-تەحنيكالىق جۇيەلەر جانە ماشينالىق باعدار» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە روبوت-تەحنيكالىق كەشەن ازىرلەنىپ, قۇراستىرىلدى. ونىڭ ىشىندە: عىلى­مي ماقساتتارعا ارنالعان ۇيالى پلاتفورما, كەدەر­گىلەردى وراعىتىپ وتۋگە ارنالعان ارناۋلى ۇيالى روبوت, اسكەري جانە ارناۋلى ازاماتتىق قىز­مەتتەرگە ارنالعان ماشينالىق باعدارعا نەگىز­دەل­گەن شىنجىر تاباندى ۇيالى پلاتفورما بار. ينستيتۋتتا 9 عىلىمي زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, پروفەسسور م.ايدارحانوۆ اتىنداعى بەينەلەردى تانىپ ءبىلۋ جانە شەشىم قابىلداۋ, اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ەرەك­شەلىگى جانە تەوريالىق مودەلدەر, جۇيەنى ينتەللەك­تۋالدى باسقارۋ جانە بولجاۋ, ماتەماتيكالىق كيبەر­نەتيكا جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار, ماتەما­تيكا­لىق جانە كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ, باسقا دا زەرت­حانالار بار. قازىرگى تاڭدا سول زەرتحانالاردا ءوز سالا­سىن جەتىك بىلەتىن پروفەسسورلار مەن اكادەميكتەر, عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارى تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. اەتي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءناتي­جەلەرى ەلىمىزدە لايىقتى ورنىن الىپ قانا قويماي, شەتەلدىكتەردىڭ دە نازارىن اۋدارۋدا. Lecture Notes in Engineering and Computer Science, Advances in Systems Science and Applications, Complex Variables and Elliptic Equations, International Journal of Speech Technology, International Journal of Mathematical Analysis, ت.ب. شەتەلدىك جانە رەسەيلىك رەيتينگتىك جۋرنالدارداعى جاريالانىمدار دالەل بولادى. ينستيتۋت جىل سايىنعى حالىقارالىق ازيالىق «كۇر­دەلى جۇيەلەردى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى» اتتى سەمي­ناردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 2008 جىلدان باستاپ جىل سايىن ينستيتۋت عالىمدارى رعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى س.كابانيحين, پروفەسسور م.احمەت, ۇعا كوررەس­پوندەنت مۇشەسى, م.قاليمولداەۆ «بەيجەلىلىك جۇيەلەردى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ» اتتى قازاقستان-رەسەي-تۇركيا حالىقارالىق عىلىمي سەمينارىنا باستاماشى بولىپ كەلەدى. عىلىمي جوبالار بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى ورىنداپ گرانتقا يە بولۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعان تۇستا عالىمدارعا ەسكى سۇرلەۋدەن شىعىپ, باسەكە باسىنە توتەپ بەرۋ قاجەت بولىپ تۇر. بۇل ىستە دە تولعاقتى ماسەلەلەر بارشىلىق. اتاپ ايتار بولساق, عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ەڭ تومەنگى جاعدايدا دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جوبا­نى ورىنداۋعا بولىنگەن ۋاقىت تىم ازدىق ەتىپ جاتادى. كەيبىر جوبالاردىڭ اۋقىمدىلىعى بەلگى­لەنگەن مەرزىمگە سايكەس كەلمەيدى. اسىعىستىق – شالا­لىق­قا ۇرىندىرادى. ونىڭ ۇستىنە جوبا بو­يىنشا جۇمىس اتقاراتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ ازدىعى دا زەرتتەۋ جۇمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. ال عىلىمي جوبالارعا جەكە كاسىپكەرلەردى تارتۋ, ءىرى كومپانيالارمەن سەرىكتەس بولۋ جاعى دا كەمشىن سوعىپ جاتادى. سەبەبى, ولشەۋلى ۋاقىتتا ولارمەن جۇمىس ىستەۋدە وڭايعا سوقپايدى. ءتىپتى, تەكسەرۋگە بەرىلگەن جوبالار قىسقارقارىپ قالادى. بۇل عىلىمي ىزدەنىستەرگە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. ءيا, ينفورماتيكا مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيا ماڭىزى كۇن ساناپ ارتا تۇسۋدە. جەكەلەگەن ادامداردىڭ, سونداي-اق تۇتاس ۇيىمداردىڭ, ءتىپتى, مەملەكەتتىڭ قىزمەتى ولاردىڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋى مەن قولدا بار اقپاراتتى ءتيىمدى پايدالانۋ قابىلەتى دارەجەسىنە بايلانىستى. وسىعان وراي, زەرتتەۋ نىسانى اقپارات بولىپ تابىلاتىن عىلىمنىڭ وزەكتىلىگى بارعان سايىن ارتاتىن بولادى. سوڭعى جىلدار ىشىندە ينستيتۋتقا كوپتەگەن جاس­تار كەلدى. ءبىزدىڭ جاس عالىمدارىمىزدىڭ جارتىسىنان استامىنىڭ جاسى 35-كە تولماعان. ينستيتۋت جاس عالىمدارىنىڭ گرانت الۋ قىزمەتىن ارتتىرۋ بويىنشا جانە ولاردى كورنەكتى عالىمداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن ىسكە اسىرىلاتىن عىلىمي جوبالارعا تارتۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جاس عالىمدار وزدەرىنە لايىقتالعان عىلىمي كون­­كۋرستار مەن باعدارلامالارعا جۇيەلى تۇردە قاتى­سۋدا. بىلىكتى كادر­لار دايارلاۋمەن بەلسەندى تۇردە اي­نا­­لى­سىپ كەلەمىز. مىسالى, ينستيتۋت بازاسىنداعى ما­گيس­­ت­را­تۋرادا – 30, PhD دوكتورانتۋرادا – 23 ادام وقىسا, ولار­دىڭ 5-ەۋى عىلىمي جۇمىستارىن ءساتتى قورعادى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە 20 عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندە كەلىسىمشارتتار جاسالىپ, مەموراندۋمدارعا قول قويىلعانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. اقپاراتتىق ادىستەر عىلىمي قىزمەتتىڭ بارلىق سالاسىنا كەڭىنەن ەنگىزىلۋدە. كومپيۋتەرلىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى اقپا­رات­تاندىرۋ, كونۆەرگەنتسيالاۋ, قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق جۇيەلەردى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ سالالارىنا كەڭىنەن قولدانۋعا وتۋدە ءبىلىم الۋ مەن ونى جيناقتاپ قورىتۋدىڭ, ونى تاراتۋ مەن پايدا­لانۋدىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ لايىقتى جۇيەسىنسىز ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ ەشقايسىسىندا, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىندا پروگرەسكە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى زامانعى الەمدىك وركەنيەتتىك قوعامداستىق جاڭا ساپالى دەڭگەي – اقپاراتتىق قوعامداستىققا وتۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىندا ەكونوميكانى كوتەرۋ ماسەلەلەرىنە بارىنشا كوڭىل بولىنگەن. ولاردى شەشۋدىڭ تيىمدىلىگى رەسپۋب­ليكامىزدا اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋمەن دە, الەمدىك اقپاراتتىق قوعامداستىققا ەنۋىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى. مۇنداي جاعدايدا عىلىم مەن اقپاراتتىق كەڭىستىكتى ۇشتاستىرا وتىرىپ ىلگەرىلەتۋ قاجەتتىگىن ءومىر العا تارتىپ وتىر. وركەن مامىرباەۆ, اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, PhD دوكتورى