«داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى, اۋداندىق گازەتتەردىڭ جاي-جاعدايى تۋرالى ماسەلە بيىل سەكسەن جىلدىق مەرەيتويىن تويلايتىن الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول اۋداندىق «ءحانتاڭىرى» گازەتىنىڭ پروبلەماسىنان باستالعان ەدى. گازەت مەرەيتويىن تويلاماق تۇگىلى, جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان كورىنەدى. كەزىندە كلاسسيك جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ, اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى باققوجا مۇقاي سىندى قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق شابىتىن مازداتقان, قۋات بەرگەن اۋداندىق گازەتتىڭ قازىرگى ءحالى مۇشكىل. بۇل جونىندە رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» ادەبي بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرى بەركىن اكەباەۆ دابىل قاعادى.
«ءحانتاڭىرى» گازەتى تۋرالى پروبلەما «ەگەمەننىڭ» مەنشىكتى تىلشىلەرىنە باسقا اۋداندىق گازەتتەردىڭ احۋالى توڭىرەگىندە زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە تۇرتكى بولدى. باسىلىم وقىرمانىنىڭ ماقالاسىنا قوسا, بۇگىن ەكى ايماقتان جازىلعان ساراپتامانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
باسشىلار باق-تى باعالاي بىلسە...
تورعاي كەنتىنىڭ قارت تۇرعىنى جۇماقان سادۋاقاسوۆ اقساقال «ءبىزدىڭ تورعاي» گازەتى كەشىكسە ىزدەي باستايدى, رەداكتسياعا قوڭىراۋ شالادى نەمەسە تاياعىنا سۇيەنىپ ءوزى كەلەدى. عۇمىر بويى اۋداندىق گازەتتى جازدىرىپ الاتىن ول گازەت كەشىكسە ءبىر زاتى جوعالعانداي مازاسىزدانا باستايدى. گازەتتەن تۋعان جەردىڭ تاريحى, تورعاي جەرىندەگى كوز كورگەن يگى جاقسىلار, حالقىنىڭ ءداستۇرى مەن سالتى, جاستاردىڭ تاربيەسى تۋرالى جىلى ماقالا وقىسا كادىمگىدەي سەرگىپ قالادى. «اۋدان اكىمى نە ءبىتىرىپ جاتىر ەكەن, كىم كەلىپتى, كىم قويىپتى؟» دەگەن سيپاتتاعى اقپاراتتارعا دا ەلەڭدەيدى. رەداكتور گ ۇلىم سماعۇل قارت وقىرمانعا گازەتتىڭ كەشىگۋ سەبەبى, ونى جەتكىزەتىن «قازپوشتا» قىزمەتىنە بايلانىستى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, جىلى سوزىمەن شىعارىپ سالادى. «ءبىزدىڭ تورعاي» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنداعى بۋحگالتەردى قوسپاعاندا رەداكتور, ءبىر ءتىلشى, بەتتەۋشى جانە حاتشى بال جيناعان اراداي جۇگىرىپ, جاياۋ-جالپىلاپ ماقالاعا وزەك بولاتىن اقپاراتتى ىزدەيدى. وتكەن جىلى كۇزدە گازەت جارتىلاي جەكەشەلەندىرىلگەن بولاتىن. دەگەنمەن ءالى اۋدان اكىمدىگىنىڭ تولىق قولداۋ-كومەگىمەن شىعىپ وتىر. تارالىمى وتكەن جىلى 1,5 مىڭ دانا بولدى. بۇل اۋدان تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانىنا شاققاندا ون پايىزدى قۇرايدى. جانكەلدين اۋدانىنداعى ەلدى مەكەندەر تورعاي كەنتىنەن ەڭ كەم دەگەندە 30-40 شاقىرىم, ءتىپتى كوپشىلىگى 70-100 شاقىرىمدا جاتىر. گازەتتى «قازپوشتانىڭ» اۋداندىق, اۋىلدىق بولىمشەلەرى جەتكىزەدى. رەداكتور گ ۇلىم سماعۇلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, گازەت وقىرمانىنا ءبىر اپتانىڭ ىشىندە جەتسە – كوڭىلگە دەمەۋ. وبلىستاعى اۋداندىق, قالالىق باسىلىمدار اراسىندا «ءبىزدىڭ تورعايدان» بولەك كورشى امانگەلدى اۋداندىق «امانگەلدى ارايى» گازەتى تازا قازاق تىلىندە شىعادى. ونىڭ تارالىمى بۇگىندە 1800 دانانى قۇرايدى. اۋداننىڭ حالقى قازىر 17 مىڭنان اسادى. – اۋداندا 2400-دەي وتباسى بار. ءبىر ۇيدە بىرنەشە وقىرمان بار دەپ ەسەپتەيمىز, سوندىقتان ءبىز قازىر وقىرماندارىمىزدى جارىدان اۋا قامتىپ وتىرمىز. بيىلعى باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانىندا تارالىمدى 2200-گە جەتكىزۋ ويىمىزدا بار, – دەيدى گازەت رەداكتورى حاميتبەك مۇساباەۆ. وتكەن جىلى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە اينالىپ, گازەت تولىق جەكەشەلەندىرۋگە كوشتى. – العاشقىدا گازەتتىڭ جەكەشەلەندىرىلۋىنەن قورقا تارتقانبىز. قازىر ءبىز تۇسىندىك, رەداكتسيا ۇجىمىندا «گازەت – اسىراۋشىمىز» دەگەن تۇسىنىك باسىمدىققا يە بولىپ كەلە جاتىر. سول ءۇشىن ۇجىمداعى بەس ادام تىنبايمىز, ىزدەنسەك عانا تابىس كەلەدى, – دەيدى رەداكتور. دەگەنمەن, گازەتتىڭ مەنشىك فورماسى وزگەرگەنىمەن, جاعدايدىڭ بۇرىنعىدان اسا وزگەرىپ كەتپەگەنى بايقالادى. گازەتكە تابىس تارالىمى, جارناما جانە اۋدان اكىمدىگىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمى جاساعان مەملەكەتتىك تاپسىرىسى ارقىلى كەلەدى. وسى قاراجاتتىڭ بارلىعىن قوسقاندا ۋاقىت تالابىنا, وقىرمان تالعامىنا ساي باسىلىمنىڭ ديزاينىن دۇرىستاۋ, سايتتى جولعا قويۋ, بەت سانىن كوبەيتۋ, كادر بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ سەكىلدى گازەتتىڭ زاماناۋي سىلكىنۋىنە مۇرشا كەلمەي وتىر. اۋدان نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعى, وندا دا مالدىڭ كوبى جەكە سەكتوردا. سوندىقتان گازەتكە حابارلاندىرۋ, قۇتتىقتاۋ, كوڭىل ايتۋ سەكىلدى ۇساق-تۇيەكتەن عانا اقشا تۇسەدى. حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ ايتۋىنشا, گازەت ماتەريالدارى دا جەرگىلىكتى وقىرماننىڭ كوڭىل قالاۋىن ەسكەرەدى. نەگىزىنەن 8 جانە ءىشىنارا 12 بەت بولىپ شىعادى. تورعاي وڭىرىندەگى وسى ەكى باسىلىمنان باسقا قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋداندارى مەن قالالارىنداعى گازەتتەر نەگىزىنەن ورىس جانە قازاق-ورىس تىلدەرىندە باسىلادى. قالالاردى ايتپاعاندا, اۋداندىق گازەتتەردىڭ ەڭ كوپ تارالىمى 4800 دانانى قۇرايدى. ال ءوندىرىستى رۋدنىي قالاسىنداعى «رۋدنەنسكي رابوچي», «ماگنەتيت» گازەتتەرىنىڭ تارالىمى 13-17 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. وبلىس اتتاس قوستاناي اۋداندىق «ارنا» گازەتى 3500 تارالىمى بار اۋداندىق ءىرى گازەتتىڭ ءبىرى. اپتاسىنا ءبىر رەت 16 بەتپەن, قاجەت كەزدەرى 32 بەتپەن شىعادى. الايدا وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋدان حالقىنىڭ سانى 70 مىڭ شاماسىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, گازەت تارالىمى ونىڭ ون پايىزىن دا الا الماي وتىر. گازەت رەداكتورى جۇماكۇل ەرقاسىموۆا بۇل جاعدايدىڭ بىرنەشە سەبەپتەرىن العا تارتتى. – گازەتتى باسقارعانىما ون بەس جىل بولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە بايقاعانىم, جىل سايىن مەرزىمدى باسىلىمعا جازىلۋ كورسەتكىشى تومەندەپ كەلەدى. ونىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى – ادامداردىڭ گازەتكە قىزىعۋشىلىعى, وقۋى ناشارلاپ كەتتى. ساۋالناما جۇرگىزگەنىمىزدە ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى گازەتتى ونىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىنان وقىپ وتىراتىنىن ايتتى. گازەتتىڭ سايتىن تەك قوستانايلىقتار عانا ەمەس, شەتەلدەن, رەسەيدەن, بەلورۋسسيادان, گەرمانيادان قارايتىندار بار. ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, جىل سايىن ءبىزدىڭ سايتقا كىرەتىندەر سانى ارتىپ كەلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان قۋانىشتى دا شىعار, ەكىنشى جاعىنان وكىنىشتى. سەبەبى سايتتىڭ وقىرمانى كوبەيگەنىمەن, ءبىز ودان تابىس تاۋىپ وتىرعانىمىز جوق, – دەيدى رەداكتور جۇماكۇل ماراتقىزى. وبلىس ورتالىعىنا جاقىن اۋدان بولسا دا گازەتتىڭ تابىسى تارالىمنان جانە اۋدان اكىمدىگى جاساعان مەملەكەتتىك سۇرانىستان تۇسەدى. ءىرى اۋدان بولعانىمەن گازەت جارناماعا جارىمايدى. – قازىر كاسىپكەرلەر دە, كاسىپورىندار, جالپى بيزنەس سالاسىنداعىلار جارنامانىڭ وزدەرىنە ارزان تۇسەتىن تۇرلەرىن تاۋىپ العان. حابارلاندىرۋلارىن, جارنامالارىن وزدەرىنىڭ سايتىنا ورنالاستىرادى, كوشەگە ىلەدى, جۇرگىنشىلەرگە پاراقشالار تاراتادى, ايتەۋىر گازەتكە بەرۋگە ىقىلاستى ەمەس, – دەيدى رەداكتور. جالپى وقىرمانداردى تارتۋ گازەت رەداكتسياسىنىڭ كۇن تارتىبىنەن, ءىس-جوسپارىنان تۇسپەيدى. اۋداندىق گازەتتەردىڭ كوپشىلىگى سەكىلدى «ارنا» گازەتى دە تارالىمنىڭ ازدىعىن «قازپوشتا» قىزمەتىنىڭ ناشارلىعىنا سايادى. اۋىلداردا پوشتا قىزمەتكەرى كۇنى بويى وتىرمايتىندىعىن, گازەتتەردىڭ ۋاقىتىلى جەتكىزىلمەيتىندىگىن ايتادى. بۇل ەندى تەك اۋداندىق گازەتتەر ءۇشىن عانا ەمەس, بارلىق باسىلىمداردىڭ باسىندا بار, ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان ماسەلە. قىس ايلارىندا باسىلىمداردى ەلدى مەكەندەرگە جەتكىزۋ ءتىپتى باياۋلايدى. قانداي مەنشىك تۇرىندە بولسا دا, اۋداندىق, قالالىق گازەتتەردىڭ اۋدان اكىمدىگىمەن «يلەگەنى ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى», سول ءوڭىردىڭ مۇڭىن مۇڭدايدى, جىرىن جىرلايدى. مۇنى تۇسىنگەن اكىمدەر اۋداندىق, قالالىق گازەتتەرگە قولداۋ-كومەگىن كورسەتىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ وتىر. ونداي گازەتتەردىڭ جاعدايى دا جامان ەمەس. مىسالى, تاران اۋداندىق «شامشىراق-ماياك» گازەتىنىڭ تارالىمى سوڭعى جىلدارى 2600 دانادان 3500-گە ءبىر-اق كوتەرىلدى. گازەتتىڭ جىلدىق بيۋدجەتى ەكى ەسەگە جۋىق ءوستى. رەداكتسيا ۇجىمى وتىراتىن عيمارات ەۋروجوندەۋدەن وتكىزىلدى. جۋرناليستەر سانى ارتتى, وزگە اۋداندىق گازەتتەر رەداكتوردان بولەك ءبىر عانا ءتىلشى ۇستاسا, مۇندا 5 جۋرناليست قىزمەت ەتەدى. كولىك بەرگەن. وسىعان سايكەس اۋدان اكىمى باقبەرگەن وتەۋليننىڭ دە تالابى بار. ول جۋرناليستەردەن اۋدان ءومىرىن شىنايى كورسەتۋدى, ۇساق كەمشىلىكتەرگە دەيىن جازۋدى ۇسىنادى. – اكىم «اۋداندىق گازەت – اۋداننىڭ ايناسى بولۋى, ونىڭ نازارىنان ەشتەڭە سىرت قالماۋى ءتيىس» دەپ, سىن ماتەريالدارعا كوڭىل ءبولۋدى تاپسىرادى. سىن ماتەريالدارعا, وقىرماندار گازەتتەن ساۋعا سۇراپ جازعان شاعىمدارعا اۋداندىق پروكۋراتۋرانىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرامىز. گازەت كوتەرگەن ماسەلەنىڭ ناتيجەسى بولۋى كەرەك, – دەيدى رەداكتور ايباتىر احمەتبەكوۆ. «ارنا» جالقى ەمەس, وبلىستا ساپاسى, تارالىمى, ديزاينى, مازمۇنى, ءتىپتى جارناما تارتۋ جاعىنان ارىپتەستەرىنەن وق بويى الدا كەلە جاتقان قارابالىق اۋداندىق «اينا» گازەتىن وقىرماندار ىزدەپ وقيدى. الايدا وبلىستاعى اۋداندىق گازەتتەردىڭ بارلىعى بىردەي مۇنداي ەمەس, كەيبىر اۋداندىق گازەتتەر ءالى دە جۇپىنى. مىسالى, قامىستى اۋداندىق «قامىستى جاڭالىقتارى» گازەتى 650 دانامەن تارالادى. مۇنداي تارالىمى از, ءالجۋاز باسىلىم ەلباسىنىڭ ساياساتىن, ەلدى ەكونوميكالىق دامىتۋ باعدارلامالارىن, اۋدان اكىمىنىڭ جاساپ جاتقان ىستەرىن وقىرمانعا قالاي جەتكىزەدى؟ جالپى, وبلىستا 30 اۋداندىق-قالالىق مەرزىمدى باسىلىم شىعىپ تۇرادى. ونىڭ 23-ءى ساياسي-قوعامدىق گازەتتەر دە, قالعان 7-ءۋى جارنامالىق باسىلىمدار. كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, گازەتتەردى ەلدى مەكەندەرگە ۋاقىتىلى جەتكىزۋ اۋداندىق باسىلىمداردىڭ ورتاق پروبلەماسىنا اينالعان. ەكى تىلدە شىعاتىن اۋداندىق, قالالىق گازەتتەردە مەملەكەتتىك تىلدەگى ماقالالار تىم از, قوراش. ماقتاۋىن كەلتىرگەن «اينا» گازەتىنىڭ ءوزى قازاق تىلىندەگى ماقالالار مەن اقپاراتتاردى ءبىر بەتتەن اسىرمايدى. كادر جوق دەيدى. بيىل ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ورىس جانە قازاق توپتارىندا 35 تۇلەك ءبىتىردى. – جىل سايىن تۇلەكتەردىڭ شامامەن 80 پايىزى جۇمىسقا ماماندىعى بويىنشا ورنالاسادى. الايدا اۋداندارعا جاستاردىڭ ىلۋدە بىرەۋى عانا بارادى. جىتىقارا, ليساكوۆ, رۋدنىي, ارقالىق قالالارىنا بارۋعا نيەت ەتكەندەر تىم سيرەك. تۇلەكتەردىڭ بارلىعى استانا جانە باسقا قالالارعا كەتەدى, وبلىس ورتالىعىندا قالادى. ويتكەنى جاس جۋرناليستەردى جاعداي جاساپ شاقىرعان اۋدان اكىمدەرىن ءالى كەزدەستىرگەن جوقپىز, – دەيدى جۋرناليستيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى الماتاي ءجۇسىپوۆا. اۋداندىق, قالالىق گازەتتەر وقىرمان تالعامىنا تولىق ساي بولۋى ءۇشىن ول وقىرماننىڭ سوڭىندا ەمەس, الدىندا ءجۇرۋى ءتيىس. ۋاقىت, قوعام تىنىسىن ءدوپ باسقاندا عانا وقىرمان گازەتتى ىزدەيتىنىن ءبىز تىلدەسكەن رەداكتورلاردىڭ وزدەرى دە ايتتى. تارالىم كوبەيگەن سايىن گازەتتىڭ تابىسى دا ارتادى. گازەتكە قانشا ماتەريالدىق جاعداي جاسالعانىمەن, ونىڭ مازمۇندىق ساپاسىن كوتەرەتىن تەك مامان جۋرناليستەر ەكەنى بەلگىلى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا «ەگەمەن قازاقستان», قوستاناي وبلىسىباسىلىم دا زامانعا ساي بولۋى ءتيىس
جاسىراتىنى جوق, جامبىل وبلىسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سانى جاعىنان ماقتانا المايدى. نەبارى 170 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان شىرايلى شىمكەنت شاھارىنداعىداي اي سايىن ءبىر گازەت اشىلىپ, اقپارات مايدانى قىپ-قىزىل ءورت بولىپ جالىنداپ جاتقان جوق. راس, وبلىس ورتالىعىندا ءبىردى-ەكىلى تاۋەلسىز گازەتتەر بار. ولاردىڭ كوبىسى ورىس تىلىندە جانە نەگىزىنەن جارناما تاراتۋدىڭ ارقاسىندا كۇنەلتىپ وتىر. ال اۋداندارعا كەلەر بولساق, بۇگىندە تەك مەركى اۋدانىندا عانا ەكى-ءۇش جەكەمەنشىك گازەت-جۋرنال جارىق كورەدى. ءبىر جاقسىسى, نارىقتىڭ قانداي قيىن كەزەڭدەرىنەن وتسە دە, اۋداندىق گازەتتەر جابىلىپ قالعان جوق. شتاتى قىسقاردى, تارالىمى ازايدى, ورىس-قازاق رەداكتسيالارى قوسىلىپ كەتتى, ايتەۋىر بۇل باسىلىمدار قانداي تار جول, تايعاق كەشۋدەن وتسە دە اۋداننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بۇقاراعا جەتكىزۋدەن ەش جاڭىلعان ەمەس. ايتسە دە سوڭعى جىلدارى «اۋداندىق گازەتتەر جەكەمەنشىككە ساتىلادى ەكەن» دەگەن اڭگىمەنىڭ قويۋلانا باستاعانى راس. العاشىندا «ارەڭ-ارەڭ كۇنەلتىپ وتىرعان اۋداندىق باسىلىمداردا قانداي پايدا بار؟ ەشقانداي كاسىپكەر ساتىپ المايتىن شىعار-اۋ...» دەگەندەر دە بولعان. بىراق نارىق ءوز دەگەنىن ىستەيدى ەكەن. بۇگىندە جامبىل وبلىسىنداعى بارلىق اۋداندىق گازەتتەردە جەكەمەنشىكتىڭ ۇلەسى بار. اتاپ ايتار بولساق, قورداي, ت.رىسقۇلوۆ, مەركى, بايزاق, تالاس, مويىنقۇم, شۋ, جۋالى, جامبىل اۋداندىق گازەتتەرىنىڭ 51 پايىز ۇلەسى جەرگىلىكتى قارجى ءبولىمىنىڭ مەنشىگىندە بولسا, قالعان 49-ى جەكە كاسىپكەرلەردىڭ يەلىگىندە. تەك سارىسۋ اۋدانى مەن تاراز قالاسىنىڭ اكىمدىگى ءوز قولدارىندا گازەتتىڭ 90 پايىز ۇلەسىن ۇستاپ وتىر. تارالىم جاعىنا كەلەتىن بولساق, تاراز قالالىق جانە تالاس, قورداي اۋداندىق گازەتتەرى 9 مىڭنان استام تيراجبەن جارىق كورىپ جاتسا, قالعاندارىنىڭ ەكى جارىم مەن بەس مىڭنىڭ اراسىندا وقىرماندارى بار. ارينە, اۋداندىق گازەتتەر جاعدايىنىڭ جاقسى-جامان بولۋى سول اۋدان اكىمىنىڭ باسىلىمعا دەگەن كوزقاراسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن جاسىرۋعا بولماس. سودان بولار مۇنداي باسىلىمدار اۋدان اكىمىنىڭ ءاربىر ءىس-شاراسىن كوپىرتىپ جازىپ, ونسىز دا الاقانداي گازەت بەتىن ءتيىمدى پايدالانا الماي جاتاتىنى بار. ەندى جەكە كاسىپكەرلەر گازەت ومىرىنە قانداي سەرپىن اكەلدى؟ – گازەت مەنشىگىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى جەكەمەنشىكتىڭ ۇلەسىنە تيگەلى بەرى جۇمىسىمىزدى تاعى ءبىر پىسىقتاپ, جانداندىرعانىمىز راس, – دەيدى تالاس اۋداندىق «تالاس تىنىسى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى دۇيسەن مولداقۇلوۆ. – بىراق ەشقانداي شتات قىسقارۋ ماسەلەسى ورىن العان جوق. تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىعىمىز – گازەتىمىز وبلىس ورتالىعىندا باسىلىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى بولىپ شىعا باستادى. ودان بولەك جەكە كاسىپكەردىڭ ارقاسىندا جاڭا كومپيۋتەرلەر الىپ, جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتتىك. سونداي-اق گازەتىمىزدە مازمۇن جاعىنان دا كوپتەگەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. كادر جاعىنان ەشقانداي ماسەلە جوق. تىلشىلەرىمىزدىڭ ءبارى ءوز ءىسىن بىلەتىن العىر ماماندار. اۋداندىق گازەتتەر جەكەمەنشىككە ساتىلعالى بەرى جاعدايلارى تىپتەن جاقسى بولىپ كەتتى دەۋگە بولماس. قۇجات جۇزىندە «ساتىلدى» دەگەنى بولماسا, اۋداندىق اكىمدىكتەن بۇرىنعىشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا قارجىلارىن الىپ, جۇمىستارىن بۇرىنعىشا جالعاستىرىپ كەلە جاتقان باسىلىمدار دا بار. بۇل جەردە ءىستىڭ تەتىگى سول گازەت باسشىلىعىندا وتىرعان ازاماتتاردىڭ قولىندا سياقتى. جەرگىلىكتى بيلىكپەن دە, جەكە كاسىپكەرمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ, ەكى جاقتىڭ دا ءتىلىن تابا بىلسە, گازەتتىڭ جۇمىسى جانداناتىنى انىق. اكىمدىكتى قايدام, كاسىپكەرلەر پايدا جوق جەرگە اتتاپ اياق باسپايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان اۋداندىق گازەتتەرگە جەكەمەنشىكتىڭ ارالاسۋى بۇل باسىلىمداردىڭ مازمۇنىنىڭ وزگەرۋىنە, ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا تىكەلەي اسەر ەتۋى ءتيىس. زامانعا ساي بەيىمدەلىپ, جاڭاشا گازەت شىعارۋ قاجەت. ايتپەسە تەك اۋداندىق اكىمدىك بولگەن قارجىنى بۇرىنعىشا جۇمساپ, ءوز بيدايىن وزىنە قۋىرىپ بەرۋ ەشكىمگە ابىروي اپەرمەيتىنى انىق. قالاي ايتساق تا وڭىردەگى اۋداندىق گازەتتەردىڭ احۋالى ناشار دەۋگە كەلمەيدى. قوڭىرقاي, بىرقالىپتى ورتاشا تىرلىگىمەن-اق اۋىل حالقىن اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەندى زامان وزگەردى, قۇرىلىمى وزگەردى, سوعان ساي گازەت بەتى دە وزگەرە السا, قانەكي! ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان» جامبىل وبلىسى«ءحانتاڭىرى» جابىلۋ الدىندا تۇر
اۋىلدا تۇرماعانىمىزبەن, اۋدان ءومىرىن ءباسپاسوز ارقىلى ۇنەمى ءبىلىپ وتىرامىز. جاقسى ىستەرىنە قۋانىپ, كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە «اتتەگەن-اي» دەپ قالاتىنىمىز تاعى بار. جاقىندا ەلگە بارعان ەدىم. جاسىمىزدان ءسۇيىپ وقيتىن اۋداندىق «ءحانتاڭىرى» گازەتىنىڭ اۋىر جاعدايىن كورىپ, قاتتى قينالدىم. تاريحى سوناۋ 1936 جىلدان باستالاتىن رايىمبەك اۋداندىق «ءحانتاڭىرى» (بۇرىنعى «سوۆەتتىك شەكارا») گازەتىندە كەزىندە بەردىبەك سوقپاقباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, باققوجا مۇقاي, ءالنۇر مەيىربەكوۆ, ەركىن ءىبىتانوۆ, داۋلەت جەلدىكباەۆ, ايتاقىن ابدىقالوۆ, باتىق ءماجيت ۇلى, ءمىنۋار اكىمحانوۆ, رىسبەك سارسەنباەۆ سياقتى ەلگە تانىمال جازۋشىلار مەن جۋرناليستەر جۇمىس ىستەگەن. سول گازەت «جەتىسۋ-اقپارات» مەدياحولدينگ مەكەمەسى تاراتىلعان سوڭ, بىلتىردان بەرى 50 پايىزى اۋدان اكىمىنىڭ, ال قالعان 50 پايىزى رەداكتسيانىڭ قاراماعىنا بەرىلىپتى. بيىلعى جىلى مەملەكەت تاراپىنان باسپاسوزگە قولداۋ كورسەتىپ, «ءحانتاڭىرى» گازەتىنە 16 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپتى. زامان تالابىنا ساي اۋداندىق اكىمشىلىكتىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمى تەندەر وتكىزگەن. الايدا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن اقپان ايىندا وتكىزىلۋگە ءتيىستى تەندەر ءتورت اي كەشىكتىرىلىپ, 23 ماۋسىمدا وتكەن. تەندەردەن 4,5 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ۇتىپ العان قاراجات رەداكتسياعا وسى كۇنگە دەيىن ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن بەرىلمەگەن. قاراجاتتىڭ جەتپەۋ سالدارىنان ءتۇرلى كوممۋنالدىق شىعىنداردى تولەۋ مۇمكىن بولماعان. امالدىڭ جوقتىعىنان بەس جۋرناليست كەزەكسىز, ەڭبەكاقىسىز دەمالىسقا جىبەرىلگەن. الماتى قالاسىنداعى «الماتى بولاشاق» باسپاحاناسىنا 917 مىڭ تەڭگە قارىز كورىنەدى. جىل باسىنان باستاپ ولار باسىلىمنان تۇسكەن قاراجاتپەن عانا قىزمەتكەرلەرگە ەڭبەكاقى تولەپ كەلگەن. ەڭبەكاقى دەمەكشى, ولاردىڭ جالاقىسىنىڭ الدى 150 مىڭنان اسسا, تومەنگى جالاقىلارى 39 مىڭنان از عانا كوپ ەكەن. سونىڭ ءوزىن ۋاقتىسىندا بەرمەي وتىرعان شەنەۋنىكتەرگە قالاي رەنجىمەيسىڭ. گازەتكە اۋدان باسشىلارىنىڭ جەتە ءمان بەرمەۋلەرى سالدارىنان ول ءوز جۇمىسىن توقتاتۋدىڭ الدىندا تۇر. سەكسەن جىلدىق تاريحى بار وسى باسىلىم بۇرىن-سوڭدى وسىنداي قيىن جاعدايدا قالىپ كورگەن ەمەس. ول – اۋداننىڭ بەتكە ۇستار ايناسى. اۋداننىڭ بارلىق جاقسى جۇمىستارىن اسىرىپ, جاماندارىنىڭ كەمشىلىكتەرىن ايتىپ, سول ولقىلىقتاردى دەر كەزىندە تۇزەتۋگە ىقپال جاساپ وتىراتىن باسىلىمعا كوڭىل بولمەۋ – اۋدان اكىمدىگىنە, ونىڭ ءتيىستى بولىمىنە ۇلكەن سىن. كەيىنگى جىلداردا اۋداننان باسقا جاققا قونىس اۋدارۋشىلار ازايماي وتىر. ولاردىڭ كوشۋ سەبەپتەرىن انىقتاپ, تالداۋ جاساۋ, تىزىمدەرىن الىپ, ەسەپ جۇرگىزۋ, كوشۋدى بولدىرماۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ سياقتى تاعى باسقا وزەكتى ماسەلەلەردى گازەت بەتتەرىندە جاريالاپ وتىرسا, بۇل ۇدەرىستىڭ ازايۋىنا سەپتىگى تيگەن بولار ەدى. اۋدان باسشىلارى وسىنداي وزەكتى ماسەلەگە جەتە كوڭىل بولۋلەرى قاجەت سياقتى. جۋرناليستەردىڭ جاعدايلارى ويداعىداي بولماسا, ولار قاراجات جاعىنان قىسىلىپ جاتسا, ولاردان جۇمىس تالاپ ەتۋ ورىنسىز بولاتىنىن تۇسىنە بىلگەنىمىز دۇرىس. ءيا, بۇگىنگى اۋداندىق گازەتتىڭ احۋالى وسىنداي. وعان اۋداننىڭ اتقامىنەرلەرى نە دەيدى؟ ەل-جۇرت بۇعان قالاي قارايدى؟ بەركىن اكەباەۆ, رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» ادەبي بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرى الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانى ----------------------------------------------------------- بەت قاتتالىپ جاتقاندا: الماتى وبلىسى نارىنقول اۋداندىق «حانتاڭىرى» گازەتىنىڭ تاعدىر-تالايىنا قاتىستى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنان تومەندەگىشە حات كەلىپ ءتۇستى: «الماتى وبلىسى ىشكى ساياسات باسقارماسى رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» ادەبي بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرى بەركىن اكەباەۆتىڭ حاتىنا سايكەس, 2016 جىلى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تاپسىرىستى جۇزەگە اسىرۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن رايىمبەك اۋدانىنا 16 ملن 538 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, بۇل قاراجات رايىمبەك اۋداندىق ىشكى ساياسات بولىمىنە تولىقتاي اۋدارىلعاندىعىن حابارلايدى. ساتىپ الۋ جەڭىمپازىن انىقتاۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە كىرەدى». حاتقا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ر.الپىسباەۆ قول قويعان. سوندا اۋداندىق ىشكى ساياساتقا الدەقاشان اۋدارىلعان قارجى «ءحانتاڭىرى» گازەتىنە نە ءۇشىن بەرىلمەي وتىر؟ قالاي بولعاندا دا اۋداندىق گازەتتىڭ تەندەردە ۇتىپ العان 4,5 ميلليون تەڭگەسى ءالى كۇنگە شەيىن رەداكتسيانىڭ ەسەپ-شوتىنا اۋدارىلماعاندىعى كۇدىك تۋدىرادى. بۇل بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىندا ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋداعى سىندارلى ساياساتىن گازەت وقىرماندارىنا جەتكىزۋگە جاسالىپ وتىرعان كەدەرگى ەمەس پە؟ وعان قوسا اۋدان كولەمىندەگى جاڭالىقتاردى, وتكىزىلىپ جاتقان شارالاردى اۋداندىق گازەت جازباعاندا قاي گازەت جازادى؟ ازاتتىق العانىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىن تويلاتىپ جاتقاندا, «ءحانتاڭىرى» سىندى تاريحى تەرەڭدە جاتقان گازەتتىڭ جابىلۋى رايىمبەك اۋدانى اكىمدىگىنە ۇلكەن سىن بولاتىنى انىق.
