«ۇستازدىڭ بيىگى ويلانا قاراساڭ – بيىكتەي بەرەدى, ۇڭىلە قاراساڭ – تەرەڭدەي بەرەدى, قول سوزساڭ – قارسى الدىڭدا, اينالساڭ – ارتىڭدا تۇرعانداي», دەپ سوكرات ايتقانداي, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا تاباندىلىقپەن جىلجۋ قوعامىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جاڭا تالاپتار مەن جاڭارتىلعان باعدارلامالار بەلگىلەپ وتىر. سونىڭ ىشىندە بولاشاق ۇرپاققا الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم بەرۋ ماقساتىنا وراي, ءبىلىم مازمۇنىنا جاڭاشا قاراۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. قازىرگى كەزدە ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنىڭ جاسالىنۋى, ءبىلىم مازمۇنى مەن ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ جاڭارۋى باسەكەلەستىككە قابىلەتى مول, شىعارماشىلىق باعىتتا ەڭبەكتەنەتىن, وي-قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن ازاماتتى تاربيەلەۋدى كوزدەيدى.
ساپالى ءبىلىم ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن باستى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. بۇگىن مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان بۇلدىرشىندەر ەرتەڭ ەل تاعدىرىن شەشەتىن ازاماتتار. ولاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىن بۇگىن قامتاماسىز ەتۋ – مۇعالىمنىڭ باستى مىندەتى.
«تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, ءبىلىم, ار, مىنەز دەگەن قاسيەتتەرىمەن وزادى», دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, وزىق ويلى ءبىلىمدار ادامدار زاماننىڭ, قوعامنىڭ دامۋىنا, وزگەرۋىنە ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. وسىنداي قوعامدىق الەۋمەتتىك مادەني وزگەرىستەر, دامۋلار مەكتەپتىڭ وقىتۋ پروتسەسىنە اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. كەز كەلگەن وقىتۋ بەلگىلى مولشەردە ادامدى دامىتادى. وقيتىن ءپان قانشالىقتى جاڭا, باعالى بولعانمەن, مۇعالىمنىڭ شەبەرلىگىنسىز ىسكە اسۋى ەكىتالاي. مۇعالىم وقۋشىنىڭ بەلسەندىلىگىن تۋعىزا الماسا, بەرگەن ءبىلىم كۇتكەن ناتيجە بەرمەيدى. وقۋشىنىڭ ادام رەتىندە قالىپتاسۋى بەلسەندىلىك ارقىلى جۇزەگە اسادى. جاڭا تەحنولوگيانىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – بالانى وقىتا وتىرىپ, وي ەركىندىگىن, ىزدەنىمپازدىعىن قالىپتاستىرۋ, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋعا داعدىلاندىرۋ.
ءبىز بۇگىن باسشىلىققا الىپ وتىرعان «ءبىلىم بەرۋدەگى كەمبريدج تاسىلدەرىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى» وسى ۇستانىمدى نەگىزگە الادى. ياعني, بالا ىزدەنۋشى, ءبىر-بىرىنە ۇيرەتۋشى, ال مۇعالىم باعىت بەرۋشى, نۇسقاۋشى. بۇل ءتاسىلدىڭ باسقا تەحنولوگيالاردان ەرەكشەلىگى جەتى مودۋل ارقىلى ىسكە اسادى. ايگىلى زەرتتەۋشى ل.س.ۆىگوتسكيدىڭ «ءداستۇرلى وقىتۋ – بالا دامۋىنا تەك قوندىرعى بولىپ, دامۋعا ستيحيالى اسەر ەتسە, ياعني «دامۋدىڭ سوڭىندا جۇرسە», جاڭاشا وقىتۋ – «دامىتۋدى وزىمەن بىرگە الا جۇرەدى», دەگەن بولاتىن. سوندىقتان تەك ءداستۇرلى وقىتۋمەن شەكتەلىپ قالماي, مۇعالىم ارقاشان ىزدەنىستە بولىپ, وزىنە جانە شاكىرتتەرىنە ءتيىمدى جاقتارىن قاراستىرىپ وتىرۋى ءتيىس.
«ساباق – وقىتۋشىنىڭ پەداگوگيكالىق ءمادەنيەتىنىڭ ايناسى», دەيدى ا.سۋحوملينسكي. جەتى ءمودۋلدىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ پانىمە ءتيىمدىسى, جارىققا شىعارارى, بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتارى, ءبىلىمىن جەتىلدىرەرى قايسى ەكەن دەپ كوپ ويلانعانىم راس. سارالاي كەلە, ءار ساباقتا ءبىر نەمەسە بىرنەشە ءمودۋلدى بىردەن قولدانۋعا بولاتىنىن انىقتادىم. بۇدان ۇتىلعانىمنان ۇتقانىم كوپ بولدى.
ءار مۇعالىم ءوز ساباعىنىڭ –كوشباسشىسى. كوشتى قالاي باستاپ الىپ جۇرەمىن دەسە دە ءوز ەركى. ال كوشتى دۇرىس باعىتتاي ءبىلۋ مۇعالىمنىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى.
ساباق بەرۋ ءتاسىلى ءۇش دەڭگەيدەن تۇرادى. وقىتۋ مەن ۇيرەتۋ ءتاسىلى تومەندەگىدەي:
ءبىرىنشى – بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ, جاڭا ساباقتى ءتۇسىندىرۋ كەزىندەگى ۇيرەنۋ پروتسەسى. بۇل بۇرىنعى بىلەتىن ءبىلىم مەن جاڭا ءبىلىمدى ۇشتاستىرۋدان تۇرادى.
ءبىلىم بەرۋ مەن ءبىلىم الۋدا وقۋشىلار بۇرىنعىداي تەك تىڭداپ جانە كوشىرىپ قانا قويماي, بەلسەندىلىك تانىتادى. ول كەزدە وقۋشى: ويلانۋعا, وقۋعا, سويلەۋگە, تالقىلاۋعا, جازۋعا, پىكىرلەسۋگە, پىكىر تالاستىرۋعا ءمان بەرەدى.
ءبىلىم بەرۋ مەن ءبىلىم الۋداعى جاڭا تاسىلدەر ارقىلى وقىتۋدا ءبىلىم دايىن كۇيىندە بەرىلمەيدى, ول تەك بەلسەندى ارەكەتتەر ارقىلى عانا يگەرىلەدى. وقۋشىلار ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, بىرلەسە ارەكەت جاسايدى, ديالوگ قۇرادى. ساباقتا وقۋشىلاردىڭ تاقىرىپ بويىنشا ءوز ويلارىن ءبىلدىرۋى, پىكىر الماسۋى – ديالوگ تۇرىندە جۇزەگە اسادى. توپتىق ءادىستى قولدانعاندا وقۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىمەن اقىلداسۋى, قورىتىندى ويدى بىرەۋىنىڭ شىعىپ ايتۋى, ال بولجاۋ ءادىسىن قولدانعاندا بالالار ماتىندە نە تۋرالى جازىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ديالوگ ۇستىندە جەتكىزەدى.
ەكىنشى – ماعىنانى تانۋ, ياعني جاڭا ساباقتى بەكىتۋ پروتسەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل كەزەڭدە وقۋشى جاڭا اقپاراتپەن تانىسادى, تاقىرىپ بويىنشا جۇمىس جاسايدى,تاپسىرمالار ورىندايدى. سونىمەن قاتار, ولار يدەيانى جەتكىزىپ قانا قويماي, شەشىم تابۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە سۇراق قويادى جانە باسقالاردى قاتارىنا تارتادى. ءار توپتان ءبىر وقۋشى شىعىپ ءماتىن مازمۇنىن قىسقاشا بايانداپ بەرەدى.
ءۇشىنشى – وي تولعانىس, بۇل ساباقتى قورىتىندىلاۋ كەزەڭىنە جاتادى. وسى كەزەڭدە ۇيرەنۋشى نە ۇيرەنگەنىن سارالاپ, سالماقتاپ, ونى قانداي جاعدايدا قالاي قولدانۋ كەرەكتىگىن توپشىلايدى. سودان وي تۇيە كەلىپ, ەسسە جازادى. ءوز ويلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرەدى. بۇل ءمودۋلدىڭ ناتيجەسى وسىلاي جالعاسادى. اتاپ ايتار بولسام, وي-پىكىرىن اشىق, ەركىن ءبىلدىرۋ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ساباق بارىسىندا جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن ايتۋ, جاقسى قاسيەتتەردەن ۇيرەنۋ. مۇنداي جاعدايدا وقۋشىنىڭ العان بىلىمدەرى ەستەرىندە كوپ ۋاقىتقا ساقتالادى.
بۇل ءمودۋلدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – وقۋشىلاردى توپتاپ وقىتۋى بولىپ تۇر. توپتاپ وقىتۋدىڭ پايداسى تۋرالى يبن سينا (اۆيتسەننا 980-1037) بىلاي دەگەن بولاتىن: «ەگەر بالا جالعىز وقىپ, سىنىپتاستارى جوق بولسا, بۇل وقۋشى مەن ۇيرەتۋشىگە ورتاق قىنجىلىس بولماق. سوندىقتان ەڭ جاقسىسى – بالالار وقۋ-تاربيە ءۇردىسىندە ۇلگىلى مىنەزگە ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنەتىن ۇجىمدىق وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ».
بالالاردى ۇجىمدىق وقىتۋدىڭ پايداسى قانداي دەگەنگە كەلەر بولساق, بىرىنشىدەن, نامىس پەن ماقتانىش تاربيەلەنۋشىنى وزگەلەردەن كەيىن قالماۋعا مىندەتتەيدى; ەكىنشىدەن, سويلەۋ مادەنيەتى قالىپتاسادى; ءۇشىنشىدەن, وقۋشىلار ءوزارا دوستاسادى, ءبىرىن-ءبىرى سىيلاۋعا ۇيرەنەدى, ءوزارا جارىسادى, تابىسادى.
سونىمەن, توپقا ءبولىپ وقىتقاندا وقۋشىلاردىڭ تالپىنىسى ارتادى, ءار وقۋشى ءوزىن جەكە تۇلعا رەتىندە سەزىنەدى جانە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا تالاپتانادى. ءبىر ادامنىڭ ايتقانىنان گورى, بىرنەشە ادامنىڭ ايتقانى ەسىندە تەز جاتتالادى.
ءمودۋلدىڭ تاعى ءبىر ساتىسى: «تالانتتى جانە دارىندى بالالاردى وقىتۋ». راس, ىزدەنۋشى مۇعالىم بالا بويىنداعى تۋا بىتكەن ءتۇرلى قاسيەتتەردى ءدال بايقاپ, ونىڭ ساپالىق ەرەكشەلىكتەرىنە باعا بەرىپ, ءارى قاراي ءوز بەتىنشە دامىتا تۇسۋىنە جاعداي تۋعىزۋى كەرەك, كومەكتەسۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن, ارينە, ۇستازدىڭ ءوزى دە وزگەرۋى, ياعني ءداستۇرلى وقىتۋدىڭ سۇرلەۋىنەن ارىلۋى ءتيىس. ءسويتىپ, وقىتۋدىڭ جاڭا مازمۇنىن جاساۋعا بەتبۇرىستى ءاربىر مۇعالىم وزىنەن باستاعانى ءجون. مۇعالىم شاكىرتكە ءبىلىم, بىلىك, داعدى بەرىپ قانا قويماي, اقىل-ويى مەن قابىلەتىنىڭ دامۋىنا كوڭىل ءبولىپ, «وقي الۋعا ۇيرەتۋ كەرەك». دارىندى جانە تالانتتى بالالاردى وقىتۋدا مىنا قاعيدالاردى ەستە ۇستاعان دۇرىس.
بالانىڭ بويىنداعى قۇمارلىعىن, قىزىعۋشىلىعىن جويىپ الماي, ونىڭ ۇنەمى العا جىلجۋعا دەگەن تابيعي تالاپ-تىلەكتەرىن, سۇرانىس پەن مۇقتاجدارىن ەسكەرۋ, شىعارماشىلىعىن جەتىلدىرۋ; ءبىلىمدى ءوز بەتىنشە ىزدەنۋ ارقىلى الۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ; ءوزىن-ءوزى دامىتاتىن تۇلعا قالىپتاستىرۋ.
وسى قاعيدالاردى ۇشتاستىراتىن بولساق قانا وقۋشى ءوزىنىڭ دارىنىن ەركىن سەزىنەدى. بويىنداعى «مەنى» ويانادى. باسقالاردان ارتىق تاپسىرما الۋ ولاردى شابىتتاندىرا تۇسەدى. مۇعالىم بالانى قاناتتاندىرۋ ءۇشىن, وزىنە سەنىمىن مولايتۋ ءۇشىن ىزدەنىستە بولۋى شارت. ءتۇرلى جارىستارعا قاتىستىرىپ, العا ۇمتىلعان تالابىن ارتقا تارتپاي ساباق ۇستىندە ءبىلىمىن شىڭداعان دۇرىس.
«ناشار مۇعالىم اقيقاتتى ءوزى ايتىپ بەرەدى, ال جاقسى مۇعالىم وقۋشىنىڭ ءوزىن ىزدەنۋگە جەتەلەيدى», – دەيدى نەمىس پەداگوگى ا.ديستەرۆەرگ. مۇعالىم وقىتۋعا كىرىسپەس بۇرىن وقۋشىلاردىڭ مىنەزدەرىن زەرتتەپ, بىلىمدەرىن تەكسەرۋى ءتيىس. ءار بالانىڭ ءبىلىم دارەجەسى قانشالىقتى ەكەنىن سارالاپ العاننان كەيىن, ونىڭ العا جىلجۋىنا ىقپال ەتۋگە مىندەتتى.
ءار ۋاقىتتا بالا ءبىلىمىن العا قويۋشى ۇستاز ۇلكەن كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ جولىندا تالماي تالاپتانىپ, شارشاماي ەڭبەكتەنسە عانا ءبىلىم ساپاسى جاقسارادى. ەلدى وسىرەتىن دە, ەلدى تومەن تۇسىرەتىن دە – ءبىلىم. سوندىقتان قولدا بار امالداردى ءتيىمدى پايدالانۋ اتا-انا مەن مۇعالىم ۇلەسىندە.
تولقىن قايىرجانوۆا,
قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
شال اقىن اۋدانى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
«ۇستازدىڭ بيىگى ويلانا قاراساڭ – بيىكتەي بەرەدى, ۇڭىلە قاراساڭ – تەرەڭدەي بەرەدى, قول سوزساڭ – قارسى الدىڭدا, اينالساڭ – ارتىڭدا تۇرعانداي», دەپ سوكرات ايتقانداي, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا تاباندىلىقپەن جىلجۋ قوعامىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جاڭا تالاپتار مەن جاڭارتىلعان باعدارلامالار بەلگىلەپ وتىر. سونىڭ ىشىندە بولاشاق ۇرپاققا الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم بەرۋ ماقساتىنا وراي, ءبىلىم مازمۇنىنا جاڭاشا قاراۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. قازىرگى كەزدە ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنىڭ جاسالىنۋى, ءبىلىم مازمۇنى مەن ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ جاڭارۋى باسەكەلەستىككە قابىلەتى مول, شىعارماشىلىق باعىتتا ەڭبەكتەنەتىن, وي-قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن ازاماتتى تاربيەلەۋدى كوزدەيدى.
ساپالى ءبىلىم ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن باستى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. بۇگىن مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان بۇلدىرشىندەر ەرتەڭ ەل تاعدىرىن شەشەتىن ازاماتتار. ولاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىن بۇگىن قامتاماسىز ەتۋ – مۇعالىمنىڭ باستى مىندەتى.
«تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, ءبىلىم, ار, مىنەز دەگەن قاسيەتتەرىمەن وزادى», دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, وزىق ويلى ءبىلىمدار ادامدار زاماننىڭ, قوعامنىڭ دامۋىنا, وزگەرۋىنە ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. وسىنداي قوعامدىق الەۋمەتتىك مادەني وزگەرىستەر, دامۋلار مەكتەپتىڭ وقىتۋ پروتسەسىنە اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. كەز كەلگەن وقىتۋ بەلگىلى مولشەردە ادامدى دامىتادى. وقيتىن ءپان قانشالىقتى جاڭا, باعالى بولعانمەن, مۇعالىمنىڭ شەبەرلىگىنسىز ىسكە اسۋى ەكىتالاي. مۇعالىم وقۋشىنىڭ بەلسەندىلىگىن تۋعىزا الماسا, بەرگەن ءبىلىم كۇتكەن ناتيجە بەرمەيدى. وقۋشىنىڭ ادام رەتىندە قالىپتاسۋى بەلسەندىلىك ارقىلى جۇزەگە اسادى. جاڭا تەحنولوگيانىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – بالانى وقىتا وتىرىپ, وي ەركىندىگىن, ىزدەنىمپازدىعىن قالىپتاستىرۋ, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋعا داعدىلاندىرۋ.
ءبىز بۇگىن باسشىلىققا الىپ وتىرعان «ءبىلىم بەرۋدەگى كەمبريدج تاسىلدەرىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى» وسى ۇستانىمدى نەگىزگە الادى. ياعني, بالا ىزدەنۋشى, ءبىر-بىرىنە ۇيرەتۋشى, ال مۇعالىم باعىت بەرۋشى, نۇسقاۋشى. بۇل ءتاسىلدىڭ باسقا تەحنولوگيالاردان ەرەكشەلىگى جەتى مودۋل ارقىلى ىسكە اسادى. ايگىلى زەرتتەۋشى ل.س.ۆىگوتسكيدىڭ «ءداستۇرلى وقىتۋ – بالا دامۋىنا تەك قوندىرعى بولىپ, دامۋعا ستيحيالى اسەر ەتسە, ياعني «دامۋدىڭ سوڭىندا جۇرسە», جاڭاشا وقىتۋ – «دامىتۋدى وزىمەن بىرگە الا جۇرەدى», دەگەن بولاتىن. سوندىقتان تەك ءداستۇرلى وقىتۋمەن شەكتەلىپ قالماي, مۇعالىم ارقاشان ىزدەنىستە بولىپ, وزىنە جانە شاكىرتتەرىنە ءتيىمدى جاقتارىن قاراستىرىپ وتىرۋى ءتيىس.
«ساباق – وقىتۋشىنىڭ پەداگوگيكالىق ءمادەنيەتىنىڭ ايناسى», دەيدى ا.سۋحوملينسكي. جەتى ءمودۋلدىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ پانىمە ءتيىمدىسى, جارىققا شىعارارى, بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتارى, ءبىلىمىن جەتىلدىرەرى قايسى ەكەن دەپ كوپ ويلانعانىم راس. سارالاي كەلە, ءار ساباقتا ءبىر نەمەسە بىرنەشە ءمودۋلدى بىردەن قولدانۋعا بولاتىنىن انىقتادىم. بۇدان ۇتىلعانىمنان ۇتقانىم كوپ بولدى.
ءار مۇعالىم ءوز ساباعىنىڭ –كوشباسشىسى. كوشتى قالاي باستاپ الىپ جۇرەمىن دەسە دە ءوز ەركى. ال كوشتى دۇرىس باعىتتاي ءبىلۋ مۇعالىمنىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى.
ساباق بەرۋ ءتاسىلى ءۇش دەڭگەيدەن تۇرادى. وقىتۋ مەن ۇيرەتۋ ءتاسىلى تومەندەگىدەي:
ءبىرىنشى – بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ, جاڭا ساباقتى ءتۇسىندىرۋ كەزىندەگى ۇيرەنۋ پروتسەسى. بۇل بۇرىنعى بىلەتىن ءبىلىم مەن جاڭا ءبىلىمدى ۇشتاستىرۋدان تۇرادى.
ءبىلىم بەرۋ مەن ءبىلىم الۋدا وقۋشىلار بۇرىنعىداي تەك تىڭداپ جانە كوشىرىپ قانا قويماي, بەلسەندىلىك تانىتادى. ول كەزدە وقۋشى: ويلانۋعا, وقۋعا, سويلەۋگە, تالقىلاۋعا, جازۋعا, پىكىرلەسۋگە, پىكىر تالاستىرۋعا ءمان بەرەدى.
ءبىلىم بەرۋ مەن ءبىلىم الۋداعى جاڭا تاسىلدەر ارقىلى وقىتۋدا ءبىلىم دايىن كۇيىندە بەرىلمەيدى, ول تەك بەلسەندى ارەكەتتەر ارقىلى عانا يگەرىلەدى. وقۋشىلار ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, بىرلەسە ارەكەت جاسايدى, ديالوگ قۇرادى. ساباقتا وقۋشىلاردىڭ تاقىرىپ بويىنشا ءوز ويلارىن ءبىلدىرۋى, پىكىر الماسۋى – ديالوگ تۇرىندە جۇزەگە اسادى. توپتىق ءادىستى قولدانعاندا وقۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىمەن اقىلداسۋى, قورىتىندى ويدى بىرەۋىنىڭ شىعىپ ايتۋى, ال بولجاۋ ءادىسىن قولدانعاندا بالالار ماتىندە نە تۋرالى جازىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ديالوگ ۇستىندە جەتكىزەدى.
ەكىنشى – ماعىنانى تانۋ, ياعني جاڭا ساباقتى بەكىتۋ پروتسەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل كەزەڭدە وقۋشى جاڭا اقپاراتپەن تانىسادى, تاقىرىپ بويىنشا جۇمىس جاسايدى,تاپسىرمالار ورىندايدى. سونىمەن قاتار, ولار يدەيانى جەتكىزىپ قانا قويماي, شەشىم تابۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە سۇراق قويادى جانە باسقالاردى قاتارىنا تارتادى. ءار توپتان ءبىر وقۋشى شىعىپ ءماتىن مازمۇنىن قىسقاشا بايانداپ بەرەدى.
ءۇشىنشى – وي تولعانىس, بۇل ساباقتى قورىتىندىلاۋ كەزەڭىنە جاتادى. وسى كەزەڭدە ۇيرەنۋشى نە ۇيرەنگەنىن سارالاپ, سالماقتاپ, ونى قانداي جاعدايدا قالاي قولدانۋ كەرەكتىگىن توپشىلايدى. سودان وي تۇيە كەلىپ, ەسسە جازادى. ءوز ويلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرەدى. بۇل ءمودۋلدىڭ ناتيجەسى وسىلاي جالعاسادى. اتاپ ايتار بولسام, وي-پىكىرىن اشىق, ەركىن ءبىلدىرۋ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ساباق بارىسىندا جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن ايتۋ, جاقسى قاسيەتتەردەن ۇيرەنۋ. مۇنداي جاعدايدا وقۋشىنىڭ العان بىلىمدەرى ەستەرىندە كوپ ۋاقىتقا ساقتالادى.
بۇل ءمودۋلدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – وقۋشىلاردى توپتاپ وقىتۋى بولىپ تۇر. توپتاپ وقىتۋدىڭ پايداسى تۋرالى يبن سينا (اۆيتسەننا 980-1037) بىلاي دەگەن بولاتىن: «ەگەر بالا جالعىز وقىپ, سىنىپتاستارى جوق بولسا, بۇل وقۋشى مەن ۇيرەتۋشىگە ورتاق قىنجىلىس بولماق. سوندىقتان ەڭ جاقسىسى – بالالار وقۋ-تاربيە ءۇردىسىندە ۇلگىلى مىنەزگە ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنەتىن ۇجىمدىق وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ».
بالالاردى ۇجىمدىق وقىتۋدىڭ پايداسى قانداي دەگەنگە كەلەر بولساق, بىرىنشىدەن, نامىس پەن ماقتانىش تاربيەلەنۋشىنى وزگەلەردەن كەيىن قالماۋعا مىندەتتەيدى; ەكىنشىدەن, سويلەۋ مادەنيەتى قالىپتاسادى; ءۇشىنشىدەن, وقۋشىلار ءوزارا دوستاسادى, ءبىرىن-ءبىرى سىيلاۋعا ۇيرەنەدى, ءوزارا جارىسادى, تابىسادى.
سونىمەن, توپقا ءبولىپ وقىتقاندا وقۋشىلاردىڭ تالپىنىسى ارتادى, ءار وقۋشى ءوزىن جەكە تۇلعا رەتىندە سەزىنەدى جانە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا تالاپتانادى. ءبىر ادامنىڭ ايتقانىنان گورى, بىرنەشە ادامنىڭ ايتقانى ەسىندە تەز جاتتالادى.
ءمودۋلدىڭ تاعى ءبىر ساتىسى: «تالانتتى جانە دارىندى بالالاردى وقىتۋ». راس, ىزدەنۋشى مۇعالىم بالا بويىنداعى تۋا بىتكەن ءتۇرلى قاسيەتتەردى ءدال بايقاپ, ونىڭ ساپالىق ەرەكشەلىكتەرىنە باعا بەرىپ, ءارى قاراي ءوز بەتىنشە دامىتا تۇسۋىنە جاعداي تۋعىزۋى كەرەك, كومەكتەسۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن, ارينە, ۇستازدىڭ ءوزى دە وزگەرۋى, ياعني ءداستۇرلى وقىتۋدىڭ سۇرلەۋىنەن ارىلۋى ءتيىس. ءسويتىپ, وقىتۋدىڭ جاڭا مازمۇنىن جاساۋعا بەتبۇرىستى ءاربىر مۇعالىم وزىنەن باستاعانى ءجون. مۇعالىم شاكىرتكە ءبىلىم, بىلىك, داعدى بەرىپ قانا قويماي, اقىل-ويى مەن قابىلەتىنىڭ دامۋىنا كوڭىل ءبولىپ, «وقي الۋعا ۇيرەتۋ كەرەك». دارىندى جانە تالانتتى بالالاردى وقىتۋدا مىنا قاعيدالاردى ەستە ۇستاعان دۇرىس.
بالانىڭ بويىنداعى قۇمارلىعىن, قىزىعۋشىلىعىن جويىپ الماي, ونىڭ ۇنەمى العا جىلجۋعا دەگەن تابيعي تالاپ-تىلەكتەرىن, سۇرانىس پەن مۇقتاجدارىن ەسكەرۋ, شىعارماشىلىعىن جەتىلدىرۋ; ءبىلىمدى ءوز بەتىنشە ىزدەنۋ ارقىلى الۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ; ءوزىن-ءوزى دامىتاتىن تۇلعا قالىپتاستىرۋ.
وسى قاعيدالاردى ۇشتاستىراتىن بولساق قانا وقۋشى ءوزىنىڭ دارىنىن ەركىن سەزىنەدى. بويىنداعى «مەنى» ويانادى. باسقالاردان ارتىق تاپسىرما الۋ ولاردى شابىتتاندىرا تۇسەدى. مۇعالىم بالانى قاناتتاندىرۋ ءۇشىن, وزىنە سەنىمىن مولايتۋ ءۇشىن ىزدەنىستە بولۋى شارت. ءتۇرلى جارىستارعا قاتىستىرىپ, العا ۇمتىلعان تالابىن ارتقا تارتپاي ساباق ۇستىندە ءبىلىمىن شىڭداعان دۇرىس.
«ناشار مۇعالىم اقيقاتتى ءوزى ايتىپ بەرەدى, ال جاقسى مۇعالىم وقۋشىنىڭ ءوزىن ىزدەنۋگە جەتەلەيدى», – دەيدى نەمىس پەداگوگى ا.ديستەرۆەرگ. مۇعالىم وقىتۋعا كىرىسپەس بۇرىن وقۋشىلاردىڭ مىنەزدەرىن زەرتتەپ, بىلىمدەرىن تەكسەرۋى ءتيىس. ءار بالانىڭ ءبىلىم دارەجەسى قانشالىقتى ەكەنىن سارالاپ العاننان كەيىن, ونىڭ العا جىلجۋىنا ىقپال ەتۋگە مىندەتتى.
ءار ۋاقىتتا بالا ءبىلىمىن العا قويۋشى ۇستاز ۇلكەن كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ جولىندا تالماي تالاپتانىپ, شارشاماي ەڭبەكتەنسە عانا ءبىلىم ساپاسى جاقسارادى. ەلدى وسىرەتىن دە, ەلدى تومەن تۇسىرەتىن دە – ءبىلىم. سوندىقتان قولدا بار امالداردى ءتيىمدى پايدالانۋ اتا-انا مەن مۇعالىم ۇلەسىندە.
تولقىن قايىرجانوۆا,
قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
شال اقىن اۋدانى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
