مۋزىكا الەمىندە كەڭ تانىمال اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالار تۋرالى وي-تولعاۋ
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن باسپاسوزدە قاسيەتتى ارقاداعى ءبىر قالادا تۇراتىنى ءمالىم بولعان ناقىپبەكوۆ دەيتىن اقساقال جايلى وكىنىش پەن ءۇمىت, قىزىق پەن قۋانىش, مۇڭ-نالاسى ارالاس كولەمدى ماقالا جاريالاندى. ول كىسىنىڭ دەرەگىن بىلگەن بويدا ارنايى ىسساپارمەن ىزدەپ بارعان گازەت قىزمەتكەرى وتاعاسىمەن اشىق اڭگىمە-ءدۇكەن قۇرىپ, بۇعان دەيىن جۇرتقا بەيمالىم جاي-كۇيلەردى ايقىنداپتى, كوپ ادامنىڭ كوكەيىندەگى كۇمان-كۇدىكتى سەيىلتەردەي سارالاۋ جاساپتى. ءبىراز ماسەلەنىڭ بەتى اشىلعانداي بوپتى.
قوش, مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ جەر بەتىندە ناقىپبەكوۆتەي قايمانا قازاق از با ەدى؟ ءتىلشى نەگە ىزدەپ باردى؟ جاۋاپ بىرەۋ: ول ادامنىڭ اتى-ءجونى ناقىپبەكوۆ جانە ءبىر كەزدە (قىرىق جىلداي بۇرىن) قازاق ونەرىنىڭ ءۇش جۇلدىزى اتانعان اسا دارىندى مۋزىكانتتار – اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالاردىڭ تۋعان اكەسى بولعانى ءۇشىن. شىنى كەرەك, وعان دەيىن ناقىپبەكوۆالاردىڭ انالارى جايلى ءتيىپ-قاشىپ ايتىلاتىن دا, اكەلەرى جونىندە ەشكىم ەشتەڭە دەمەيتىن.
ايتسە دە, تالانتتى قىزداردىڭ فاميليالارى ناقىپبەكوۆا ەمەس پە؟ قازاقتىڭ اتىن اسپانداتىپ, داڭقىن الەمگە جاياتىن. ەندەشە, ونداي فاميليا يەلەرى تۋعان حالقىن جەرگە قاراتپاۋلارى لازىم. اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالار: ەلۆيرا, ەلەانورا, ءالفيا. ۇلتجاندى ما ەكەن وزدەرى؟! ايتەۋىر, ورىنداۋ شەبەرلىكتەرى كەرەمەتتىڭ كەرەمەتى. ۇشەۋى ءۇش اسپاپتا (تريو بوپ) وينايدى. (ەلۆيرا – سكريپكا, ەلەانورا – فورتەپيانو, ءالفيا – ۆيولەنچەل).
ال, ەندى قازىر قازاق ساحناسىنان كورىنبەيتىنىنە ۇزاق جىلدار ءوتىپ, ەشكىم ونشا كوپ ەسكە الا بەرمەيتىن, ءتىپتى, سانادان ءوشىپ, ءبىرجولا ۇمىتىلدى دەسە دە بولاتىن ناقىپبەكوۆالار جايلى نەلىكتەن ءسوز قوزعاپ وتىرمىز؟ جوعارىدا ايتىلعانداي, ءبىرىنشى سەبەپ اكەلەرى بولسا, ەكىنشى سەبەپ, ولاردىڭ جاس ءورىم كەزدەرىندە تۋعان جەر توپىراعىندا ءونىپ-ءوسىپ, فاميلياسى ناقىپبەكوۆالار بولعاندىقتارىنان دا قازاقتىڭ سول كەزدەردەگى جاقسى-جايساڭدارىنىڭ مەيىرىم-شاپاعاتىنا بولەنىپ, ەشتەڭەدەن كەمتارلىق كورمەستەن تۇلەپ ۇشۋلارى. سول كەزدەگى بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى ولاردى ايالادى, ىشكە تارتتى, كول-كوسىر ماتەريالدىق كومەك جاسادى, قيىندىقتاردان قورعاشتادى, سەبەبى, ءۇمىت ارتتى. جانە قانداي ءۇمىت؟! امال نە, ناقىپبەكوۆالار شەتەل اسىپ كەتتى.
ولاردى سارىاۋىز بالاپان كەزدەرىنەن قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي, قاس-قاباقتارىنا قاراپ, ماپەلەپ تاربيەلەگەن كىمدەر؟ كىمدەر بولسىن, قازاقتان شىققان زيالىلار (دەمەدىك پە؟). ناقپا-ناق, قاز-قالپىندا ايتقاندا بىلاي:
– 1964 جىلى مەن قازاق كسر وقۋ مينيسترلىگى جانىنداعى عىلىمي-مەتوديكالىق, مۋزىكالى-ەستەتيكالىق كابينەتتىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەپ ءجۇردىم, – دەپ ەسكە الادى بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى, عالىم, پروفەسسور پەرنەبەك مومىنوۆ. – وقۋ ءمينيسترى كەنجالى ايمانوۆ, ورىنباسارى شياب ساعىندىقوۆ بولاتىن. ەكەۋى دە ۇلتجاندى, كەڭپەيىل, قايىرىمدى, زيالى جاندار ەدى. بىردە كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى ەرەكشە دارىندى بالالار وقيتىن ءونبىر جىلدىق مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى دوسىمجان تەزەكباەۆ ماعان كەلىپ, ءبىر جايدى اقىلداستى: «بىزگە بيىل قاراعاندىنىڭ جەتىجىلدىق مۋزىكا مەكتەبىنەن اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش قىز كەلدى. ۇشەۋى ءۇش ماماندىقتا, ءۇش ءتۇرلى كلاستا وقيدى. اكەسى قازاق, شەشەسى تاتار كورىنەدى. قىزداردىڭ ايتۋىنشا, سەميادا كەلىسىم بولماي, شەشەلەرى ءۇش قىزىن الىپ, الماتىعا كوشىپ كەلىپتى. قازىر فيلارمونيادا ەدەن جۋادى ەكەن. اناسى مەنەن ءۇش قىزدى ينتەرناتقا الىپ, كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتۋدى, نە ۇشەۋىنىڭ تاماعىن بەرىپ, ۇيلەرىندە ۋاقىتشا پايدالانۋ ءۇشىن پيانينو سۇرايدى. قىزداردىڭ ۇشەۋى دە ەلدەن ەرەك دارىندى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جاعداي بولعان ەمەس. ولارعا كومەكتەسۋ كەرەك. ايتپەسە, قازاق اتىمىزعا سىن بولادى. سول سەبەپتى, مينيسترلىكتىڭ كەلىسىمىن سۇراپ, شياب ساعىندىقوۆتىڭ اتىنا ءوتىنىش-حات اكەلدىم. وسىعان جاردەم ەت.
– ۇزاماي جاۋابىن ايتامىز, – دەپ شىعارىپ سالدىم.
ەرتەڭىنە مينيستر ك.ايمانوۆ پەن ورىنباسارى ش.ساعىندىقوۆقا كىرىپ, جاعدايدى ءتۇسىندىردىم. ولار قارجى ءبولىمى, مەكتەپتەر باسقارماسىنىڭ باستىقتارىن شاقىرىپ (مەن دە بارمىن), ماسەلەنى جەدەل شەشتى. اكەدەن كومەك جوق, جالاقىسى جارتىمسىز جاي جۇمىسشى بولىپ ىستەيتىن ايەلدىڭ جارتىلاي جەتىم قىزدارى مينيسترلىك قامقورلىعىنا الىنىپ, تەگىن كيىم-كەشەك, ۇيلەرىنە ينتەرنات باعاسىمەن تاماق, ۋاقىتشا پيانينو بەرىلەتىن بولدى. وسىلاردى ولارعا حابارلاپ, قىزداردىڭ وقۋىن قاداعالاۋ ماعان جانە مەكتەپ باسشىلارىنا تاپسىرىلدى.
ارينە, ءبارىمىز قۋاندىق. مينيستردەن باستاپ, ورىنباسارى, مەكتەپ ديرەكتورى دوسىمجان تەزەكباەۆ ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ جاتتى. مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن ءۇش قىزدىڭ ۇشەۋى دە ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا قينالماي ءتۇستى. ستۋدەنتتىك جىلداردا ولارعا مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ ارناۋلى قاۋلىسىنا ساي, جەتەرلىكتەي مولشەردە ستيپەنديا بەرىلىپ تۇردى. اپالى-ءسىڭلىلى دارىندى قىزداردىڭ وقۋى ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنىڭ تاريحىندا دا كەزدەسپەگەن وقيعا بولعان ەكەن. كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ورىندايتىن تريو ءتۇرلى كونكۋرستارعا قاتىسىپ, بيىكتەن كورىنىپ جۇرەدى.
وسىنداي قامقورلىققا ولار قالاي جاۋاپ بەردى, ريزا بولىپ, العىس ءبىلدىردى مە؟ انالارى دا, وزدەرى دە راحمەت ايتۋىن ايتتى, وقۋلارىن بىتىرگەن سوڭ, قازاقستانعا كەلدى. ونەرسۇيەر قاۋىم جىلى قابىلدادى. قازاقتىڭ قىزدارى دەپ توبەگە كوتەردى. تريو رەتىندە ساحناعا شىعىپ, تەلەديداردان كورىنىپ, شەتەلدىك گاسترولدەرگە شىعىپ ءجۇردى. الدا ولاردى زور بولاشاق كۇتىپ تۇردى. اتتەڭ, بىراق...
ءبىر جولى ۇشەۋى انگلياعا گاسترولدىك ساپارمەن بارعاندا, ەڭ كىشىسى ءالفيا قيقارلىق تانىتىپ, سوندا قالىپ قويدى. سول شاقتاعى ءتارتىپ بويىنشا, بۇل تەك قازاق ەلى ەمەس, كۇللى وداقتىڭ اتىنا جاعىلعان قارا كۇيەمەن تەڭ ەدى. اياق استىنان كوتەرىلگەن ايقاي-شۋ, داۋ-داماي ورتتەي قاۋلادى. الفياعا يە بولا الماي, قولدان شىعارىپ العان ءبىراز ادام ەسكەرتۋ الىپ, جازاعا تارتىلدى. ەلۆيرا مەن ەلەانوراعا بىلايعى جەردە شەتەلگە شىعۋ قيىندادى. ولاردان تەرىس اينالعاندار دا تابىلماي قالعان جوق.
ارينە, بۇل جاقسى ەمەس-ءتى. ءۇمىت جەلگە ۇشقانداي بولدى. الايدا, ناقىپبەكوۆالارسىز دا قازاق ونەرىنىڭ تاڭى اتىپ, تاۋىعى شاقىراتىنى دا بەلگىلى ەدى. سول تۇستاردا قازاقتىڭ كوپتەگەن دارىندى ۇل-قىزدارى جاۋقازىنداي جايناپ, ءوسىپ-جەتىلۋ ۇستىندە بولاتىن. گۇلجاميلا قادىربەكوۆا, الىبەك دىنىشەۆ, گاۋھار مىرزابەكوۆا, ايمان مۇساقوجاەۆا, ءجانيا ءاۋباكىروۆا, مارقۇم امانگەلدى سەمبين ۇلت ماقتانىشىنا اينالدى, ولار قازىر دە تۋعان حالقىن, قازاق ونەرىن الەمگە ايگىلەۋدە.
ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە ءالفيانىڭ سوڭىنان ەلۆيرا مەن ەلەانورا دا قىر اسىپ كەتتى. ءسويتىپ, قازاق زيالىلارى الاقاندا ايالاپ, كەمتارلىق كورسەتپەي وقىتىپ-تاربيەلەگەن ءۇش قىز جاتجۇرتتىققا اينالدى. وكىنىش پە؟ ءبىر قاراعاندا سولاي. ستۋدەنت بولىپ جۇرگەندە وداق اتىنان نيككولو پاگانيني اتىنداعى – ونىڭ تۋعان قالاسى گەنۋيادا وتكەن – سكريپكاشىلار جارىسىنا قاتىسىپ, بەسىنشى ورىندى يەلەنگەن ەلۆيرانى وزگە جاققا قيۋ قايدان وڭاي بولسىن. اتالمىش كونكۋرستىڭ ەرەجەسى بويىنشا, 1-5 ورىندى يەمدەنگەندەر ۇلى ورىنداۋشى, كومپوزيتور پاگانينيدىڭ مۇراعاتتا ساقتالعان سكريپكاسىمەن جەكە كونتسەرت بەرۋگە مىندەتتى ەكەن. سوعان وراي, پاگانينيدىڭ سكريپكاسىمەن مۇقان تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان-سارا» وپەراسىنداعى «ءبيدى» ورىنداعان ەلۆيرا زور تابىسپەن ورالعان-دى.
اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالاردى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلجىرەي ەسكە الىپ, «قارىنداستارىم» دەپ سويلەيتىن, ولارعا كوپ شاپاعاتى تيگەندەردىڭ ءبىرى, بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى-عالىم پەرنەبەك مومىنوۆ وسىلاي دەيدى. الدەقاشان قىر اسىپ كەتكەندەرىنە رەنىش بايقاتپايدى. ىشىندە نە جاتقانىن كىم ءبىلسىن, سىرتتاي شاڭ جۋىتپاۋعا قۇمبىل.
شۇكىر, حالىق ورنىندا, قازاق ورنىندا, كەيبىر وزگەلەردىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورەتىندەر بار بولعانمەن, دارىن يەلەرى كەمشىن ەمەس. سىرباي ءماۋلەنوۆتىڭ: «ءومىردىڭ وزەنىندە جىلدار اعىپ, كەلەشەك كەلە بەرەر جىل جاڭارىپ, جاقىننان كەيدە ونى بايقاماساق, الىستان وسە بەرەر تۇلعالانىپ», دەيتىنىندەي, الىس-جاقىننان جارقىراي بوي كورسەتىپ, تۇلعالانا ءوسىپ جاتقان ورەندەرگە كوز تويادى, كوڭىل مارقايادى.
سونداي-اق, بۇگىندە تۋعان ەلىندە بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيتىن, بار-جوعى بەلگىسىز جاعدايعا جەتكەن ناقىپبەكوۆالاردى ءبىرجاقتى كىنالاۋدان دا اۋلاقپىز. وسكەن جەردىڭ اۋاسى جاقپادى ما, ورتا تارلىق ەتتى مە, كىم ءبىلسىن. تۋعان توپىراقتا كوزايىم بولىپ ءجۇرىپ تە جەتەر بيىككە جەتۋگە بولماس پا ەدى دەگەن نيەت قوي بىزدىكى.
جالپى, مۇنداي نارسە قاشاندا بولعان, بولا بەرۋى دە بەك ىقتيمال. ارىگە بارماي-اق, ورىس حالقىنىڭ قانشاما ايتۋلى تۇلعالارى ءارتۇرلى سەبەپپەن شەت جۇرتتاردا عۇمىر كەشىپ, قۇسامەن كوز جۇمعانىن كىم بىلمەيدى. جازۋشى ي.س.تۋرگەنەۆ, كومپوزيتور س.راحمانينوۆ, ءبيشى ا.پاۆلوۆا, ءانشى ف.شالياپين, ت.ب. دەگەندەي. كەڭەستىك داۋىردە ەلدەن بەزگەندەر قانشاما. ەرلى-زايىپتى راستروپوۆيچ پەن ۆيشنەۆسكايا, بالەت ءبيشىسى رۋدولف نۋريەۆ تە شەتەلدەرگە كەتكەن كەزىندە. ءبىر عاجابى, ولار وتاندارىنان كەتكەنمەن, تۋعان جەردى سارعايا ساعىنىپ, اڭساۋمەن ءوتتى. ءبىرازى قايتىپ ورالدى, ءبىرازى ەكى ارانى جول قىلىپ, بىردە وندا, بىردە مۇندا شاۋىپ ءجۇر. ناقىپبەكوۆالار شە؟ ەلدى ساعىنار ما ەكەن, كەرى ورالۋ ويلارى بار ما؟
ءدال بۇگىنگى تاڭدا بۇعان ونشا ءمان بەرمەسە دە بولادى دەر ەدىك. ويتكەنى, جاتجۇرتتىق بولىپ كەتكەندەر جالعىز-جارىم ەمەس. حالىق بايلىعىن قالتاعا باسىپ, شەتەلدەردى ساعالاپ جۇرگەن بايشىكەشتەر مەن قاندىقول قىلمىسكەرلەردى ايتپاعاندا, سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرىپ كەتكەندەر از با؟ ودان دا, سولار كەرى قايتا ما, جوق پا دەپ نەگە ويلانباسقا؟! تەك ولار بۇكىل عۇمىرى فرانتسيادا وتكەن ي.س.تۋرگەنەۆتىڭ: «روسسيا وبويدەتسيا بەز مەنيا, ا يا بەز روسسي نە وبويدۋس», – دەگەنىنەن حاباردار ما ەكەن؟ ماسەلە سوندا.
وسىلاردىڭ ءبارىن ساراپتاي كەلگەندە, كەيدە اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالارعا بۇيرەك بۇرىپ, ءىش جىليتىن دا كەزدەر جوق ەمەس ء(اسىرەسە, سوڭعى جىلداردا). نەگە دەيسىز بە؟ بۇرىن بولماسا دا, سوڭعى ۋاقىتتاردا وزدەرى ءوسىپ-ءونىپ, ۇلكەن ونەرگە جول اشقان قاراعاندى, الماتى, استاناعا ات باسىن بۇرىپ, كەزدەسۋلەر, قايىرىمدىلىق كونتسەرتتەر وتكىزىپ تۇرۋعا اددىلەرى جەتە باستاعانى ءۇشىن. ريم, پاريج, ميلان, لوندونداعى ايتۋلى ونەر مەكەمەلەرىندە قازاق مۋزىكاسىن ناسيحاتتاپ, قازاق دەيتىن حالىق بارىن اڭداتا جۇرگەندەرى ءۇشىن دە. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتاردا لوندوندا قازاق مادەني كەشتەرىن ۇيىمداستىراتىنى تۋرالى دا ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇر. ولاردى بىرجاقتى كىنالاۋدان اۋلاقپىز دەۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى سول دەر ەدىك.
ولار ەستەلىك جازادى ەكەن. سولاردان از-كەم ءۇزىندى.
ەلۆيرا (ۇلكەنى): «ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا تۇسەردەگى ازابىم ەسىمنەن كەتپەيدى. الەمگە ايان لەونيد كوگان, داۆيد ويستراح سەكىلدى الىپتارعا سكريپكادان ەمتيحان تاپسىرۋ ماعان, الماتىدان كەلگەن قازاق قىزىنا وڭاي بولعان جوق. مەنىڭ ۇستازدان جولىم بولعان. قاراعاندىدا – رومان مازانوۆ, الماتىدا – ۆەنيامين حەسس, ماسكەۋدە – يگور بەزرودنىي. كەڭەستىك سكريپكا مەكتەبىندە تاربيە الىپ, سونىڭ ارقاسىندا ورىنداۋشى ءارى ۇستاز اتاندىم. سىڭلىلەرىمنەن ەرەكشەلىگىم دە سول – ۇستازبىن. ولار ورىنداۋشى عانا».
ەلەانورا (ورتانشىسى): «قازاقستاندا دارىندى جاستار كوپ. ولاردى قولداۋ كەرەك. قازىر قازاق ەلىندە ءتۇرلى فورۋم, سيمپيوزيۋم, مۋزىكا فەستيۆالى, جارىس, كونكۋرستار ءجيى وتەدى. قازاقتىڭ دارىندى ونەر يەلەرىنە شەتەلدەردە قىزىعۋ, ىنتا باسىم. قازاق جاستارىنىڭ بيىك دەڭگەيدەن كورىنۋلەرىنە مۇمكىندىكتەر مول. ءبىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەنىمىز – قازاقستاندىق جانە ماسكەۋلىك ۇستازدارىمىزدىڭ ارقاسى. اپالى-ءسىڭلىلى ۇشەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى نازىك ءتۇسىنىپ جۇمىس ىستەيمىز. لوندوندا العاش ساحناعا شىققاندا كورەرمەندەر قازاقتىڭ ءۇش قىزىنا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, زور قوشەمەتپەن قارسى العانىنا تەبىرەندىك. راحمانينوۆ, چايكوۆسكي, شۋمان, راۆەل, باح, شوستاكوۆيچتىڭ شىعارمالارىن ورىنداعانىمىزدا زال تىك تۇرىپ قول شاپالاقتادى. ءبىز قازاق ەكەنىمىزدى ۇمىتپايمىز».
ءالفيا (كەنجەسى): «قازىر بۇكىل الەمدە ونەر, مادەنيەت, مۋزىكاعا جول اشىق. حالىقتار اراسىندا مادەني قارىم-قاتىناس زور قارقىنمەن دامۋدا. ورىندايتىن شىعارمالاردى ۇشەۋمىز بىرىگىپ سارالايمىز, تريوعا لايىق تۋىندىلاردى تاڭدايمىز».
اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالار جايلى ءسوزدى وسىمەن ءتامامدايمىز. قيماستىقپەن باستالىپ, قيماستىقپەن اياقتاعالى وتىرعان اڭگىمە توركىنى تۇسىنىكتى شىعار دەپ ويلايمىز. ەلگە قايتىپ ورالا ما, جوق پا, ءبىر تاعدىر بىلەر...
زاكىر اساباەۆ
الماتى
مۋزىكا الەمىندە كەڭ تانىمال اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالار تۋرالى وي-تولعاۋ
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن باسپاسوزدە قاسيەتتى ارقاداعى ءبىر قالادا تۇراتىنى ءمالىم بولعان ناقىپبەكوۆ دەيتىن اقساقال جايلى وكىنىش پەن ءۇمىت, قىزىق پەن قۋانىش, مۇڭ-نالاسى ارالاس كولەمدى ماقالا جاريالاندى. ول كىسىنىڭ دەرەگىن بىلگەن بويدا ارنايى ىسساپارمەن ىزدەپ بارعان گازەت قىزمەتكەرى وتاعاسىمەن اشىق اڭگىمە-ءدۇكەن قۇرىپ, بۇعان دەيىن جۇرتقا بەيمالىم جاي-كۇيلەردى ايقىنداپتى, كوپ ادامنىڭ كوكەيىندەگى كۇمان-كۇدىكتى سەيىلتەردەي سارالاۋ جاساپتى. ءبىراز ماسەلەنىڭ بەتى اشىلعانداي بوپتى.
قوش, مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ جەر بەتىندە ناقىپبەكوۆتەي قايمانا قازاق از با ەدى؟ ءتىلشى نەگە ىزدەپ باردى؟ جاۋاپ بىرەۋ: ول ادامنىڭ اتى-ءجونى ناقىپبەكوۆ جانە ءبىر كەزدە (قىرىق جىلداي بۇرىن) قازاق ونەرىنىڭ ءۇش جۇلدىزى اتانعان اسا دارىندى مۋزىكانتتار – اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالاردىڭ تۋعان اكەسى بولعانى ءۇشىن. شىنى كەرەك, وعان دەيىن ناقىپبەكوۆالاردىڭ انالارى جايلى ءتيىپ-قاشىپ ايتىلاتىن دا, اكەلەرى جونىندە ەشكىم ەشتەڭە دەمەيتىن.
ايتسە دە, تالانتتى قىزداردىڭ فاميليالارى ناقىپبەكوۆا ەمەس پە؟ قازاقتىڭ اتىن اسپانداتىپ, داڭقىن الەمگە جاياتىن. ەندەشە, ونداي فاميليا يەلەرى تۋعان حالقىن جەرگە قاراتپاۋلارى لازىم. اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالار: ەلۆيرا, ەلەانورا, ءالفيا. ۇلتجاندى ما ەكەن وزدەرى؟! ايتەۋىر, ورىنداۋ شەبەرلىكتەرى كەرەمەتتىڭ كەرەمەتى. ۇشەۋى ءۇش اسپاپتا (تريو بوپ) وينايدى. (ەلۆيرا – سكريپكا, ەلەانورا – فورتەپيانو, ءالفيا – ۆيولەنچەل).
ال, ەندى قازىر قازاق ساحناسىنان كورىنبەيتىنىنە ۇزاق جىلدار ءوتىپ, ەشكىم ونشا كوپ ەسكە الا بەرمەيتىن, ءتىپتى, سانادان ءوشىپ, ءبىرجولا ۇمىتىلدى دەسە دە بولاتىن ناقىپبەكوۆالار جايلى نەلىكتەن ءسوز قوزعاپ وتىرمىز؟ جوعارىدا ايتىلعانداي, ءبىرىنشى سەبەپ اكەلەرى بولسا, ەكىنشى سەبەپ, ولاردىڭ جاس ءورىم كەزدەرىندە تۋعان جەر توپىراعىندا ءونىپ-ءوسىپ, فاميلياسى ناقىپبەكوۆالار بولعاندىقتارىنان دا قازاقتىڭ سول كەزدەردەگى جاقسى-جايساڭدارىنىڭ مەيىرىم-شاپاعاتىنا بولەنىپ, ەشتەڭەدەن كەمتارلىق كورمەستەن تۇلەپ ۇشۋلارى. سول كەزدەگى بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى ولاردى ايالادى, ىشكە تارتتى, كول-كوسىر ماتەريالدىق كومەك جاسادى, قيىندىقتاردان قورعاشتادى, سەبەبى, ءۇمىت ارتتى. جانە قانداي ءۇمىت؟! امال نە, ناقىپبەكوۆالار شەتەل اسىپ كەتتى.
ولاردى سارىاۋىز بالاپان كەزدەرىنەن قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي, قاس-قاباقتارىنا قاراپ, ماپەلەپ تاربيەلەگەن كىمدەر؟ كىمدەر بولسىن, قازاقتان شىققان زيالىلار (دەمەدىك پە؟). ناقپا-ناق, قاز-قالپىندا ايتقاندا بىلاي:
– 1964 جىلى مەن قازاق كسر وقۋ مينيسترلىگى جانىنداعى عىلىمي-مەتوديكالىق, مۋزىكالى-ەستەتيكالىق كابينەتتىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەپ ءجۇردىم, – دەپ ەسكە الادى بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى, عالىم, پروفەسسور پەرنەبەك مومىنوۆ. – وقۋ ءمينيسترى كەنجالى ايمانوۆ, ورىنباسارى شياب ساعىندىقوۆ بولاتىن. ەكەۋى دە ۇلتجاندى, كەڭپەيىل, قايىرىمدى, زيالى جاندار ەدى. بىردە كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى ەرەكشە دارىندى بالالار وقيتىن ءونبىر جىلدىق مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى دوسىمجان تەزەكباەۆ ماعان كەلىپ, ءبىر جايدى اقىلداستى: «بىزگە بيىل قاراعاندىنىڭ جەتىجىلدىق مۋزىكا مەكتەبىنەن اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش قىز كەلدى. ۇشەۋى ءۇش ماماندىقتا, ءۇش ءتۇرلى كلاستا وقيدى. اكەسى قازاق, شەشەسى تاتار كورىنەدى. قىزداردىڭ ايتۋىنشا, سەميادا كەلىسىم بولماي, شەشەلەرى ءۇش قىزىن الىپ, الماتىعا كوشىپ كەلىپتى. قازىر فيلارمونيادا ەدەن جۋادى ەكەن. اناسى مەنەن ءۇش قىزدى ينتەرناتقا الىپ, كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتۋدى, نە ۇشەۋىنىڭ تاماعىن بەرىپ, ۇيلەرىندە ۋاقىتشا پايدالانۋ ءۇشىن پيانينو سۇرايدى. قىزداردىڭ ۇشەۋى دە ەلدەن ەرەك دارىندى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جاعداي بولعان ەمەس. ولارعا كومەكتەسۋ كەرەك. ايتپەسە, قازاق اتىمىزعا سىن بولادى. سول سەبەپتى, مينيسترلىكتىڭ كەلىسىمىن سۇراپ, شياب ساعىندىقوۆتىڭ اتىنا ءوتىنىش-حات اكەلدىم. وسىعان جاردەم ەت.
– ۇزاماي جاۋابىن ايتامىز, – دەپ شىعارىپ سالدىم.
ەرتەڭىنە مينيستر ك.ايمانوۆ پەن ورىنباسارى ش.ساعىندىقوۆقا كىرىپ, جاعدايدى ءتۇسىندىردىم. ولار قارجى ءبولىمى, مەكتەپتەر باسقارماسىنىڭ باستىقتارىن شاقىرىپ (مەن دە بارمىن), ماسەلەنى جەدەل شەشتى. اكەدەن كومەك جوق, جالاقىسى جارتىمسىز جاي جۇمىسشى بولىپ ىستەيتىن ايەلدىڭ جارتىلاي جەتىم قىزدارى مينيسترلىك قامقورلىعىنا الىنىپ, تەگىن كيىم-كەشەك, ۇيلەرىنە ينتەرنات باعاسىمەن تاماق, ۋاقىتشا پيانينو بەرىلەتىن بولدى. وسىلاردى ولارعا حابارلاپ, قىزداردىڭ وقۋىن قاداعالاۋ ماعان جانە مەكتەپ باسشىلارىنا تاپسىرىلدى.
ارينە, ءبارىمىز قۋاندىق. مينيستردەن باستاپ, ورىنباسارى, مەكتەپ ديرەكتورى دوسىمجان تەزەكباەۆ ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ جاتتى. مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن ءۇش قىزدىڭ ۇشەۋى دە ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا قينالماي ءتۇستى. ستۋدەنتتىك جىلداردا ولارعا مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ ارناۋلى قاۋلىسىنا ساي, جەتەرلىكتەي مولشەردە ستيپەنديا بەرىلىپ تۇردى. اپالى-ءسىڭلىلى دارىندى قىزداردىڭ وقۋى ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنىڭ تاريحىندا دا كەزدەسپەگەن وقيعا بولعان ەكەن. كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ورىندايتىن تريو ءتۇرلى كونكۋرستارعا قاتىسىپ, بيىكتەن كورىنىپ جۇرەدى.
وسىنداي قامقورلىققا ولار قالاي جاۋاپ بەردى, ريزا بولىپ, العىس ءبىلدىردى مە؟ انالارى دا, وزدەرى دە راحمەت ايتۋىن ايتتى, وقۋلارىن بىتىرگەن سوڭ, قازاقستانعا كەلدى. ونەرسۇيەر قاۋىم جىلى قابىلدادى. قازاقتىڭ قىزدارى دەپ توبەگە كوتەردى. تريو رەتىندە ساحناعا شىعىپ, تەلەديداردان كورىنىپ, شەتەلدىك گاسترولدەرگە شىعىپ ءجۇردى. الدا ولاردى زور بولاشاق كۇتىپ تۇردى. اتتەڭ, بىراق...
ءبىر جولى ۇشەۋى انگلياعا گاسترولدىك ساپارمەن بارعاندا, ەڭ كىشىسى ءالفيا قيقارلىق تانىتىپ, سوندا قالىپ قويدى. سول شاقتاعى ءتارتىپ بويىنشا, بۇل تەك قازاق ەلى ەمەس, كۇللى وداقتىڭ اتىنا جاعىلعان قارا كۇيەمەن تەڭ ەدى. اياق استىنان كوتەرىلگەن ايقاي-شۋ, داۋ-داماي ورتتەي قاۋلادى. الفياعا يە بولا الماي, قولدان شىعارىپ العان ءبىراز ادام ەسكەرتۋ الىپ, جازاعا تارتىلدى. ەلۆيرا مەن ەلەانوراعا بىلايعى جەردە شەتەلگە شىعۋ قيىندادى. ولاردان تەرىس اينالعاندار دا تابىلماي قالعان جوق.
ارينە, بۇل جاقسى ەمەس-ءتى. ءۇمىت جەلگە ۇشقانداي بولدى. الايدا, ناقىپبەكوۆالارسىز دا قازاق ونەرىنىڭ تاڭى اتىپ, تاۋىعى شاقىراتىنى دا بەلگىلى ەدى. سول تۇستاردا قازاقتىڭ كوپتەگەن دارىندى ۇل-قىزدارى جاۋقازىنداي جايناپ, ءوسىپ-جەتىلۋ ۇستىندە بولاتىن. گۇلجاميلا قادىربەكوۆا, الىبەك دىنىشەۆ, گاۋھار مىرزابەكوۆا, ايمان مۇساقوجاەۆا, ءجانيا ءاۋباكىروۆا, مارقۇم امانگەلدى سەمبين ۇلت ماقتانىشىنا اينالدى, ولار قازىر دە تۋعان حالقىن, قازاق ونەرىن الەمگە ايگىلەۋدە.
ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە ءالفيانىڭ سوڭىنان ەلۆيرا مەن ەلەانورا دا قىر اسىپ كەتتى. ءسويتىپ, قازاق زيالىلارى الاقاندا ايالاپ, كەمتارلىق كورسەتپەي وقىتىپ-تاربيەلەگەن ءۇش قىز جاتجۇرتتىققا اينالدى. وكىنىش پە؟ ءبىر قاراعاندا سولاي. ستۋدەنت بولىپ جۇرگەندە وداق اتىنان نيككولو پاگانيني اتىنداعى – ونىڭ تۋعان قالاسى گەنۋيادا وتكەن – سكريپكاشىلار جارىسىنا قاتىسىپ, بەسىنشى ورىندى يەلەنگەن ەلۆيرانى وزگە جاققا قيۋ قايدان وڭاي بولسىن. اتالمىش كونكۋرستىڭ ەرەجەسى بويىنشا, 1-5 ورىندى يەمدەنگەندەر ۇلى ورىنداۋشى, كومپوزيتور پاگانينيدىڭ مۇراعاتتا ساقتالعان سكريپكاسىمەن جەكە كونتسەرت بەرۋگە مىندەتتى ەكەن. سوعان وراي, پاگانينيدىڭ سكريپكاسىمەن مۇقان تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان-سارا» وپەراسىنداعى «ءبيدى» ورىنداعان ەلۆيرا زور تابىسپەن ورالعان-دى.
اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالاردى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلجىرەي ەسكە الىپ, «قارىنداستارىم» دەپ سويلەيتىن, ولارعا كوپ شاپاعاتى تيگەندەردىڭ ءبىرى, بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى-عالىم پەرنەبەك مومىنوۆ وسىلاي دەيدى. الدەقاشان قىر اسىپ كەتكەندەرىنە رەنىش بايقاتپايدى. ىشىندە نە جاتقانىن كىم ءبىلسىن, سىرتتاي شاڭ جۋىتپاۋعا قۇمبىل.
شۇكىر, حالىق ورنىندا, قازاق ورنىندا, كەيبىر وزگەلەردىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورەتىندەر بار بولعانمەن, دارىن يەلەرى كەمشىن ەمەس. سىرباي ءماۋلەنوۆتىڭ: «ءومىردىڭ وزەنىندە جىلدار اعىپ, كەلەشەك كەلە بەرەر جىل جاڭارىپ, جاقىننان كەيدە ونى بايقاماساق, الىستان وسە بەرەر تۇلعالانىپ», دەيتىنىندەي, الىس-جاقىننان جارقىراي بوي كورسەتىپ, تۇلعالانا ءوسىپ جاتقان ورەندەرگە كوز تويادى, كوڭىل مارقايادى.
سونداي-اق, بۇگىندە تۋعان ەلىندە بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيتىن, بار-جوعى بەلگىسىز جاعدايعا جەتكەن ناقىپبەكوۆالاردى ءبىرجاقتى كىنالاۋدان دا اۋلاقپىز. وسكەن جەردىڭ اۋاسى جاقپادى ما, ورتا تارلىق ەتتى مە, كىم ءبىلسىن. تۋعان توپىراقتا كوزايىم بولىپ ءجۇرىپ تە جەتەر بيىككە جەتۋگە بولماس پا ەدى دەگەن نيەت قوي بىزدىكى.
جالپى, مۇنداي نارسە قاشاندا بولعان, بولا بەرۋى دە بەك ىقتيمال. ارىگە بارماي-اق, ورىس حالقىنىڭ قانشاما ايتۋلى تۇلعالارى ءارتۇرلى سەبەپپەن شەت جۇرتتاردا عۇمىر كەشىپ, قۇسامەن كوز جۇمعانىن كىم بىلمەيدى. جازۋشى ي.س.تۋرگەنەۆ, كومپوزيتور س.راحمانينوۆ, ءبيشى ا.پاۆلوۆا, ءانشى ف.شالياپين, ت.ب. دەگەندەي. كەڭەستىك داۋىردە ەلدەن بەزگەندەر قانشاما. ەرلى-زايىپتى راستروپوۆيچ پەن ۆيشنەۆسكايا, بالەت ءبيشىسى رۋدولف نۋريەۆ تە شەتەلدەرگە كەتكەن كەزىندە. ءبىر عاجابى, ولار وتاندارىنان كەتكەنمەن, تۋعان جەردى سارعايا ساعىنىپ, اڭساۋمەن ءوتتى. ءبىرازى قايتىپ ورالدى, ءبىرازى ەكى ارانى جول قىلىپ, بىردە وندا, بىردە مۇندا شاۋىپ ءجۇر. ناقىپبەكوۆالار شە؟ ەلدى ساعىنار ما ەكەن, كەرى ورالۋ ويلارى بار ما؟
ءدال بۇگىنگى تاڭدا بۇعان ونشا ءمان بەرمەسە دە بولادى دەر ەدىك. ويتكەنى, جاتجۇرتتىق بولىپ كەتكەندەر جالعىز-جارىم ەمەس. حالىق بايلىعىن قالتاعا باسىپ, شەتەلدەردى ساعالاپ جۇرگەن بايشىكەشتەر مەن قاندىقول قىلمىسكەرلەردى ايتپاعاندا, سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرىپ كەتكەندەر از با؟ ودان دا, سولار كەرى قايتا ما, جوق پا دەپ نەگە ويلانباسقا؟! تەك ولار بۇكىل عۇمىرى فرانتسيادا وتكەن ي.س.تۋرگەنەۆتىڭ: «روسسيا وبويدەتسيا بەز مەنيا, ا يا بەز روسسي نە وبويدۋس», – دەگەنىنەن حاباردار ما ەكەن؟ ماسەلە سوندا.
وسىلاردىڭ ءبارىن ساراپتاي كەلگەندە, كەيدە اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالارعا بۇيرەك بۇرىپ, ءىش جىليتىن دا كەزدەر جوق ەمەس ء(اسىرەسە, سوڭعى جىلداردا). نەگە دەيسىز بە؟ بۇرىن بولماسا دا, سوڭعى ۋاقىتتاردا وزدەرى ءوسىپ-ءونىپ, ۇلكەن ونەرگە جول اشقان قاراعاندى, الماتى, استاناعا ات باسىن بۇرىپ, كەزدەسۋلەر, قايىرىمدىلىق كونتسەرتتەر وتكىزىپ تۇرۋعا اددىلەرى جەتە باستاعانى ءۇشىن. ريم, پاريج, ميلان, لوندونداعى ايتۋلى ونەر مەكەمەلەرىندە قازاق مۋزىكاسىن ناسيحاتتاپ, قازاق دەيتىن حالىق بارىن اڭداتا جۇرگەندەرى ءۇشىن دە. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتاردا لوندوندا قازاق مادەني كەشتەرىن ۇيىمداستىراتىنى تۋرالى دا ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇر. ولاردى بىرجاقتى كىنالاۋدان اۋلاقپىز دەۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى سول دەر ەدىك.
ولار ەستەلىك جازادى ەكەن. سولاردان از-كەم ءۇزىندى.
ەلۆيرا (ۇلكەنى): «ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا تۇسەردەگى ازابىم ەسىمنەن كەتپەيدى. الەمگە ايان لەونيد كوگان, داۆيد ويستراح سەكىلدى الىپتارعا سكريپكادان ەمتيحان تاپسىرۋ ماعان, الماتىدان كەلگەن قازاق قىزىنا وڭاي بولعان جوق. مەنىڭ ۇستازدان جولىم بولعان. قاراعاندىدا – رومان مازانوۆ, الماتىدا – ۆەنيامين حەسس, ماسكەۋدە – يگور بەزرودنىي. كەڭەستىك سكريپكا مەكتەبىندە تاربيە الىپ, سونىڭ ارقاسىندا ورىنداۋشى ءارى ۇستاز اتاندىم. سىڭلىلەرىمنەن ەرەكشەلىگىم دە سول – ۇستازبىن. ولار ورىنداۋشى عانا».
ەلەانورا (ورتانشىسى): «قازاقستاندا دارىندى جاستار كوپ. ولاردى قولداۋ كەرەك. قازىر قازاق ەلىندە ءتۇرلى فورۋم, سيمپيوزيۋم, مۋزىكا فەستيۆالى, جارىس, كونكۋرستار ءجيى وتەدى. قازاقتىڭ دارىندى ونەر يەلەرىنە شەتەلدەردە قىزىعۋ, ىنتا باسىم. قازاق جاستارىنىڭ بيىك دەڭگەيدەن كورىنۋلەرىنە مۇمكىندىكتەر مول. ءبىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەنىمىز – قازاقستاندىق جانە ماسكەۋلىك ۇستازدارىمىزدىڭ ارقاسى. اپالى-ءسىڭلىلى ۇشەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى نازىك ءتۇسىنىپ جۇمىس ىستەيمىز. لوندوندا العاش ساحناعا شىققاندا كورەرمەندەر قازاقتىڭ ءۇش قىزىنا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, زور قوشەمەتپەن قارسى العانىنا تەبىرەندىك. راحمانينوۆ, چايكوۆسكي, شۋمان, راۆەل, باح, شوستاكوۆيچتىڭ شىعارمالارىن ورىنداعانىمىزدا زال تىك تۇرىپ قول شاپالاقتادى. ءبىز قازاق ەكەنىمىزدى ۇمىتپايمىز».
ءالفيا (كەنجەسى): «قازىر بۇكىل الەمدە ونەر, مادەنيەت, مۋزىكاعا جول اشىق. حالىقتار اراسىندا مادەني قارىم-قاتىناس زور قارقىنمەن دامۋدا. ورىندايتىن شىعارمالاردى ۇشەۋمىز بىرىگىپ سارالايمىز, تريوعا لايىق تۋىندىلاردى تاڭدايمىز».
اپالى-ءسىڭلىلى ناقىپبەكوۆالار جايلى ءسوزدى وسىمەن ءتامامدايمىز. قيماستىقپەن باستالىپ, قيماستىقپەن اياقتاعالى وتىرعان اڭگىمە توركىنى تۇسىنىكتى شىعار دەپ ويلايمىز. ەلگە قايتىپ ورالا ما, جوق پا, ءبىر تاعدىر بىلەر...
زاكىر اساباەۆ
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
