تاراز قالاسىن اينالا قورشاي ورنالاسقان جامبىل اۋدانى – كليماتى جۇمساق, سۋلى دا نۋلى ءوڭىر. تابيعاتى مەن جەر جاعدايى ونەركاسىپ پەن كاسىپكەرلىكتى, اۋىل شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋگە وتە ىڭعايلى. وسىعان وراي بارىنەن بۇرىن اۋداندا قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ قالىپتاسىپ وتىرعانى قۋانتادى.
بارلىق سالا جەتىستىكتەرى اۋدان اجارىن اشا تۇسسە, سونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ سالاسى ءوڭىر شىرايىن كەلتىرىپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ 7 ايىندا 4 ملرد 253,7 ملن تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 24,9 پايىزعا ارتىق. ونەركاسىپتىڭ قارقىندى دامۋىنا «امانگەلدى گاز وڭدەۋ زاۋىتى», «كناۋف گيپس تاراز», «بينومسترويدەتال», «سۋپەرفارم» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى ايتۋلى ۇلەس قوستى. اتالعان كاسىپورىنداردا جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋعا جول بەرىلمەدى, ولاردىڭ ەڭبەكاقى مەن سالىقتار بويىنشا قارىزدارى جوق.
اۋداندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا جالپى قۇنى 5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ەكى جوبانىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا. اتاپ ايتقاندا, جوبالىق قۇنى 2 ملرد 450 ملن تەڭگە تۇراتىن, تاۋلىگىنە 40 توننا ەت ونىمدەرىن شىعاراتىن «وڭتۇستىك حالال تاعامدارى» جشس جۋىردا العاشقى ءونىمىن شەتەلگە شىعارۋعا دايىن بولسا, قۇنى 2 ملرد 550 ملن تەڭگە, ءوندىرىس قۋاتى ءبىر مەزەتتە 316 مىڭ تاۋىق جانە 84 مىڭ بالاپان ءوسىرىپ, جىلىنا 90 ملن جۇمىرتقا شىعاراتىن جانە 280 توننا قۇس ەتىن وندىرەتىن «اسا-DAMU» جشس-ءنىڭ قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ كەلەدى. تاياۋ ۋاقىتتا بۇل ەكى نىساننىڭ بىرىنشىسىندە – 153, ەكىنشىسىندە 95 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلماق.
بيىل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا «كازۋپاكترەيد» جشس-ءنىڭ گيپس زاۋىتىن سالۋ جوباسىن ەنگىزۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا. جوبالىق قۇنى 1 ملرد 725 ملن تەڭگە تۇراتىن بۇل كاسىپورىن جىلىنا 180 مىڭ توننا قۇرىلىس گيپسىن جانە 100 مىڭ تەكشە مەتر گيپسوكارتون وندىرمەك. زاۋىت ىسكە قوسىلعاندا جاڭادان 70 جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
بۇعان قوسا, «جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ» تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندە «كوگەنحان» جشس-ءنىڭ 100 مۆت-تىق كۇن ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىن سالۋ كوزدەلىپ, ينۆەستور تاراپىنان ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە كۆوتا الىنعان. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ جاتقان ستانسا قۇرىلىسى وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنا تۇتىنۋ ءتاريفى بەكىتىلگەن ۋاقىتتا باستالىپ, الداعى جىلدىڭ مامىر ايىندا اياقتالماق. سول كەزدە جۇمىسقا 70 ادام تارتىلاتىن بولادى.
ىرزىعىن مال مەن جەردەن ايىرعان مال وسىرۋشىلەر مەن ديقاندار بيىل ءونىم مولشىلىعىن جاساپ, مەرەيى ءوسىپ وتىر. كۇزدىك بيداي, جازدىق ارپا, كوپجىلدىق شوپتەن جينالعان ءونىم كوڭىل نۇرلاندىرادى. ەندىگى كەزەكتە داندىك جۇگەرى, مايلى داقىلدار, قانت قىزىلشاسى, كارتوپ, كوكونىس, باقشا داقىلدارىنىڭ جيىن-تەرىنىنە تىڭعىلىقتى دايىندىق جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار اۋدانداعى كوكونىس وسىرىلەتىن 290 جىلىجاي جىل ون ەكى اي ونىمدەرىن ساتۋعا شىعارادى. بىلتىردان بەرى 200 گەكتار جەرگە وتىرعىزىلعان ينتەنسيۆتى الما باقتارىنىڭ دا جەمىس بەرەر كۇنى الىس ەمەس.
2015 جىلى اۋداندا بارلىعى 517,89 گەكتار ەگىستىككە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلسە, بيىل بۇل كولەم 206 گەكتارعا ۇلعايدى. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە 4411,23 گەكتار القاپ مەملەكەتتىك جەر قورىنا الىنىپ, قايتا اينالىمعا قوسىلدى. اۋدان ەگىنشىلەرى توزىعى جەتكەن تەحنيكالاردى جاڭامەن اۋىستىرۋعا دەن قويعان. بيىل ليزينگتىك جۇيە ارقىلى 79,9 ملن تەڭگەگە 6 شارۋاشىلىق 9 تەحنيكا, ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن 45,3 ملن تەڭگەگە 4 شارۋاشىلىق 11 تەحنيكا ساتىپ الدى.
«مال باققانعا بىتەدى» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىن حالقىمىز الدەقاشان ۇققان. وڭىردە مال باسىنىڭ قالىپتى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. بۇعان اگروقۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىن العا باستىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قوسقان ۇلەسى شەكسىز. مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قولداۋلار اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەم بەرىپ جاتىر دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. مال شارۋاشىلىعىندا بيىل 5 ملرد 234,4 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, ەت پەن ءسۇت, جۇمىرتقا كولەمى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ارتتى. «التىن اسىق», «سىباعا», «قۇلان», «ىرىس», «جايىلىمدى سۋلاندىرۋ» باعدارلامالارى نەگىزىندە تياناعىن تاپقان تىرلىكتەر, مال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ كوبەيۋى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ۇلەس بولىپ قوسىلۋدا. سونداي-اق ەپيزووتياعا قارسى اتقارىلعان ءىس-شارالار وڭ ءناتيجەسىن بەرىپ وتىر.
بۇگىندە ۋاقىت تالابىنا ساي كاسىپكەرلىك سالا كەڭ ءورىس الىپ كەلەدى. اۋداندا تىركەلگەن 4 626 كاسىپكەرلىك نىسانىندا 6 761 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, ولار 7 ايدا 8 ملرد 206,1 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. بۇل رەتتە كاسىپكەرلىكتىڭ قانات جايۋىنا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ شاپاعاتى از ءتيىپ وتىرعان جوق. باعدارلاما شەڭبەرىندە 12 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. نەسيە العاندار كاسىپتەرىن كەڭەيتىپ, شارۋاسىن شالقىتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك الدى.
اۋماقتا قۇرىلىس قارقىنى دا جامان ەمەس. جالپى كولەمى 1291,3 ملن تەڭگەگە قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جىل سوڭىنا دەيىن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ەلدى مەكەندەردە جاڭادان سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي القاپتارىنىڭ ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, اۋىز سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ مىندەتى قويىلعان. بيىل 29 ەلدى مەكەننىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلارى ازىرلەندى, جالپى الاڭى 19318 شارشى مەتردى قۇرايتىن 128 جەكەمەنشىك تۇرعىن ءۇي قابىلداندى. اعىمداعى جىلدىڭ 7 ايىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 11 ملرد 558,6 ملن تەڭگەنى, جان باسىنا شاققاندا 144,5 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى.
ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى بولىپ تابىلاتىن اۆتوموبيل جولدارى – تۇراقتى باقىلاۋدا. 2016 جىلى اۆتوجولداردى ۇستاۋعا جانە جوندەۋگە 300,4 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, اۋداندىق ماڭىزى بار 4 جولدىڭ جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. سونىمەن بىرگە, 10 اۋىلدىڭ 24 كوشەسىنە ورتا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇدان بولەك, «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 22,5 ملن تەڭگەگە 7 اۋىلدىڭ 9 كوشەسى, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا بولىنگەن ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن 4,4 ملن تەڭگەگە 1 اۋىلدىڭ 2 كوشەسى جوندەلدى.
قولدان كەلگەن بارلىق يگىلىك حالىقتىڭ ساپالى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا اۋداندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنىڭ بايىپپەن شەشىلىپ جاتقانى كوڭىل قۋانتادى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا جالپى 522,6 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ناقتى 164 ازامات جۇمىسپەن قامتىلدى. تاراتىپ ايتقاندا, باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى باعىتى ارقىلى ءبىلىم بەرۋ جانە مادەنيەت مەكەمەلەرىن جوندەۋگە 69 ادام جۇمىسقا تارتىلسا, ەكىنشى باعىتى شەڭبەرىندە 40 ازاماتقا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن وقىتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,8 ملن تەڭگە, ءوز كاسىبىن اشۋ نەمەسە دامىتۋ ءۇشىن 40 ادامعا شاعىن نەسيە بەرۋ ماقساتىندا 117,3 ملن تەڭگە ءبولىندى. ءۇشىنشى باعىت بويىنشا 29 ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىلىپ, 26 جۇمىسسىز ازاماتقا «جاستار تاجىريبەسى» باعدارلاماسىنا, 15 ادامعا قايتا دايارلاۋ جانە 5 ادامعا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا جولداما بەرىلدى.
حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە قامسىزداندىرۋ شارالارىنا كەلسەك, 2016 جىلدىڭ 1 تامىزىنا 441 جۇمىسسىز اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ بولىمىنە رەسمي تىركەۋگە الىندى. جىل باسىنان بەرى 972 ادام, ونىڭ 451-ءى تۇراقتى جۇمىسقا, 77 ادام مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالار بويىنشا, 173 ادام جاستار پراكتيكاسىمەن, 78 ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, 143 ادام اقىلى قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلدى. 30 ادام كاسىپتىك وقۋعا جولدانىپ, 20 ادامعا شاعىن نەسيە بەرىلدى. بۇعان قوسا, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ىقپال ەتۋىمەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 23 ازامات جۇمىسپەن قامتىلدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا ناتيجەلى جۇمىستار بار. حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەديتسينالىق 41 مەكەمە دارىگەرلەرمەن جانە ورتا بۋىن قىزمەتكەرلەرىمەن, جەدەل جاردەم كورسەتۋ بريگادالارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جىل باسىنان بەرى انا ءولىمى تىركەلگەن جوق. تۋبەركۋلەزبەن, قانت ديابەتىمەن, قان قىسىمىمەن, قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىمەن ناۋقاستانعاندار, جۇيكەسى سىر بەرگەندەر, ناركولوگيالىق تاۋەلدىلىككە دۋشار بولعاندار سانى ەداۋىر كەمىدى.
اۋداندا ءبىلىم سالاسىنا جەتە كوڭىل بولىنگەن. 2016 جىلعا ءبىلىم ءبولىمىنىڭ بيۋدجەتى 5 ملرد 317,2 ملن تەڭگەنى قۇراسا, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا 46,2 ملن تەڭگە قارالدى. ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن جوندەۋگە 302,9 ملن تەڭگە قارالىپ, ونىڭ ىشىندە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 4 مەكتەپتى كۇردەلى جوندەۋگە 263,4 ملن تەڭگە جۇمسالدى.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرەتىن 18 بالاباقشادا جانە 18 مەكتەپ بازاسىنداعى شاعىن ورتالىقتا 3 271 ءبۇلدىرشىن ءتاربيەلەنۋدە. اۋداندا 1 مەن 6 جاس ارالىعىنداعى بۇلدىرشىندەردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قامتۋ كورسەتكىشى 54 پايىزدى قۇرادى. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ ماقساتىندا جەكەمەنشىك بالاباقشالار اشۋ ماسەلەسى قامقور قولعا الىنعان. بۇگىنگى تاڭدا اۋماقتا مۇنداي سيپاتتاعى 2 نىسان بار. اتاپ ايتقاندا, جالپاقتوبە اۋىلىندا 20 ورىندىق «سۇلتان» بالاباقشاسى جانە پريگورودنوە اۋىلىندا 280 ورىندىق «نۇر ءالىم» بالاباقشاسى بۇلدىرشىندەرگە ەسىك اشتى.
مادەنيەت جانە سپورت سالاسىندا دا وركەندى وزگەرىستەر بار. تانىمدى دا تاعىلىمدى ءىس-شارالار, جالاۋلى جارىستار ءۇزىلىسسىز ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. اۋدان حالقىنا 19 كلۋب پەن مادەنيەت ۇيلەرى, جىلجىمالى «زەردە» بەينەموبيلى, 137 سپورت نىسانى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ سپورت مەكتەپتەرى, «گەككون» سپورتتىق-تۋريستىك كلۋبى قىزمەت كورسەتەدى.
ەلباسىنىڭ بولاشاقتىڭ باعدارشامىنا اينالعان جىل سايىنعى جولداۋلارى اۋقىمدى ىستەرگە تىڭ سەرپىن بەرىپ, حالىق ءۇشىن جاسالعان يگىلىكتەر كەڭ قانات جايدى. وڭ وزگەرىستەردى جەرگىلىكتى حالىق شىنداپ سەزىنىپ وتىر. ەندەشە, ماقساتى ايقىن ەلدىڭ قاشاندا كەلەشەگى جارقىن. العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن بىرلىگىمىز بەن بەرەكەمىزدى ساقتاپ, قابىرعالى ىستەر اتقارۋعا جۇمىلا كىرىسكەنىمىز ءجون دەپ سانايمىن.
مادەن مۇساەۆ,
جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى
جامبىل وبلىسى
