ادەتتە كۇز ايلارىندا مالدىڭ جوعالۋى ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ باستى سەبەبى – قاراۋسىز قالۋى, مالدى باعۋ جۇمىستارىنىڭ جۇيەلى, ۇتىمدى تۇردە ۇيىمداستىرىلماۋى. بۇل – اۋىل اكىمدەرىنە دە ءۇلكەن سىن.
ۇرلانبايتىن مال جوق. ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇيەدەن باسقا ءتۇرى – ءىرى قارا دا, جىلقى دا, قوي-ەشكى دە ۇرلاناتىنى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى دەرەكتەرىنەن ايقىن كورىنەدى.
2016 جىلدىڭ جەتى ايى ىشىندە مال ۇرلىعى سالدارىنان 104 ميلليون 392 مىڭ تەڭگە زالال كەلگەن. سوڭعى ءۇش جىلدا ورال وڭىرىندە مال ۇرلىعىنا قاتىستى ەكى مىڭ جارىم دەرەك تىركەلگەن. وسى ۋاقىتتىڭ ارالىعىندا 4757 باس مال قولدى بولعان. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ جاسالعان جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر مال ۇرلىعىن جاسايتىنداردىڭ دەنى ارنايى قۇرىلعان توپتار ەمەس, نەگىزىنەن جەكەلەگەن سۋىق قولدى ادامدار ەكەنىن ايعاقتايدى. ولار – بۇرىن سوتتالعاندار نەمەسە ارنايى ەسەپتە تۇراتىندار.
سوڭعى كەزدە ەل ىشىندە جەكە سەكتوردىڭ يەلىگىندەگى مالدى باعۋعا ىقىلاس پەن قۇلشىنىس تانىتاتىندار مۇلدەم سيرەپ بارا جاتقانى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە مال باسىنا كەمىندە مىڭ تەڭگە اقى الىنادى. وسىنى قىمباتسىنىپ, تۇرعىنداردىڭ كوبى مالىن باعىمعا قوسا بەرمەيدى.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا باقتاشىنىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەمەي, ولاردى سەندەلتىپ قوياتىندار دا بار. وسىعان ءبىر مىسال. شالعايداعى وڭىرلەردىڭ بىرىندە اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ يەلىگىندەگى ءىرى قارا مالداردى باعۋدى كاسىپ ەتكەن جانداردىڭ ءبىرى – سەرىك قاسىموۆ. ورتا مەكتەپتى بىتىرىسىمەن جەكەنىڭ مالىن باعۋعا بەل بۋعان ول ۇزاق جىل وسى باقتاشىلىقتى كاسىپ ەتىپ كەلەدى. اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, ادال جۇمىس ىستەدى. ونىڭ باققان مالى جوعالىپ كەتىپتى دەگەندى ەشكىم دە ەستىمەپتى.
وسى سەرىك قاسىموۆ سەكىلدى باقتاشىلاردى ساندالتپاي, اق-ادال ەڭبەگىنىڭ اقىسىن ۋاقىتىلى تولەۋدىڭ ىڭعايلى ءارى وڭتايلى جولىن ىزدەستىرۋ قاجەت-اۋ دەگەن وي كەلەدى. قازىر الىس اۋدانداردا اۋىلشارۋاشىلىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى قۇرىلا باستادى. ماسەلەن, جالپاقتال اۋىلىندا وسىنداي كووپەراتيۆتىڭ توراعاسى وتكەن جىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مالدارىن قاراۋىلداپ, كوزدەن تاسا قىلماۋعا ەكى باقتاشى شىعارعان. بۇل ءىستىڭ ناتيجەسى ءتاپ-ءتاۋىر. جالپاقتالدا مال ۇرلىعى تىركەلمەگەن. ەگەر وزگە وڭىرلەردە دە قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر وسى ءتاجىريبەگە قۇلاق اسسا, بۇدان ەشكىم دە ۇتىلماس ەدى.
باتىس قازاقستان رەسەيدىڭ سامارا, ساراتوۆ, ورىنبور, ۆولگوگراد جانە استراحان وبلىستارىمەن شەكتەسەدى. مال شەكارانى بىلمەيدى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە كورشىلەس ەلدىڭ شەكاراسىنا ءوتىپ كەتىپ جاتادى. ونىڭ ءىزىن كەسىپ, تاۋىپ الۋ دا وڭاي ەمەس. مۇمكىندىگىنشە مالدىڭ شەكارادان وتپەۋىن قاداعالاعان ءجون عوي. ەگەر ءوتىپ كەتسە, مال يەلەرىنە كومەكتەسەتىن ورگان بار. ول – جەرگىلىكتى پوليتسيا. باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كەنجەبەك قوسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننان رەسەي اۋماعىنا ءوتىپ كەتكەن مالدى قايتارىپ الۋعا ەشقانداي اكىمشىلىك كەدەرگى جوق. تاياۋدا قازتالوۆ اۋدانىنان شەكارا اسقان ءبىر ءۇيىر جىلقىنى ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەز تاۋىپ اكەلگەن.
وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا وبلىستا مال ۇرلىعىن تىيۋ ءۇشىن ارنايى «جول كارتاسى» جاسالعانىن بىلدىك. بۇل جوبا بىرنەشە ماقساتتى كوزدەيدى ەكەن. ءبىرىنشى, تۇرعىندار اراسىندا قاۋىپسىزدىك شارالارى جونىندە اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. ەكىنشىسى – ۇرلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندە ناقتى ءىس-شارالار كەشەنى. وسى ورايدا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوجولدار ارقىلى مال تاسىمالدايتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ قۇجاتتارى مەن جۇك كولىكتەرى تەكسەرۋدەن ءوتكىزىلەدى. ءارى سول جەردە تاسىمالدى كىمدەر ۇيىمداستىرعانى انىقتالادى. ۇشىنشىدەن, ەت ونىمدەرىن ساتاتىن ۇلكەندى-كىشىلى ورىنداردا ساۋدا جۇرگىزۋ قۇقىنا بايلانىستى قۇجاتتار دا نازاردان تىس قالمايدى.
سونداي-اق وڭىردەگى ۆەتەرينارلىق قىزمەت وكىلدەرى الداعى كەزدە ءار مالدىڭ ۆەتەرينارلىق قۇجاتى, ونىڭ بازاسى جاسالاتىنىن, ءتيىستى دەرەكتەر سوعان ەنگىزىلەتىنىن مالىمدەپ وتىر. سوعان ساي ءاربىر مالعا سىرعا سالىنىپ, ونىڭ ءنومىرى جازىلماق. بۇل جاڭا ءتاسىل مالدىڭ يەسى كىم ەكەنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قاراۋسىز مال – جول-كولىك اپاتتارىنا دا سەبەپشى. مۇنداي جاعدايدا دا مالدىڭ قۇلاعىنداعى سىرعا ارقىلى ونىڭ يەسىن انىقتاپ, ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بولادى.
وتكەن جىلى وڭىردەگى ۆەتەرينارلىق سالا وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىنە سايكەس باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتى ءۇي جانۋارلارىن ۇستاۋ ەرەجەسىن بەكىتىپتى. الايدا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى جەتەكشى وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, ەرەجەدە قويىلعان تالاپتار ورىندالماي وتىرعان كورىنەدى. ەرەجەنىڭ اتى – ەرەجە. بۇل قۇجاتتىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى نەمەسە قىلمىستىق كودەكس سەكىلدى ءتارتىپ بۇزعانداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا زاڭدى كۇشى جوق. سوندىقتان دا باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى قولدانىستاعى زاڭنامالىق تالاپتار مەن نورماتيۆتەرگە ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە ءتيىستى ۇسىنىستار جاساعان. بۇل ۇسىنىس قارالۋ ۇستىندە ەكەن.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
ادەتتە كۇز ايلارىندا مالدىڭ جوعالۋى ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ باستى سەبەبى – قاراۋسىز قالۋى, مالدى باعۋ جۇمىستارىنىڭ جۇيەلى, ۇتىمدى تۇردە ۇيىمداستىرىلماۋى. بۇل – اۋىل اكىمدەرىنە دە ءۇلكەن سىن.
ۇرلانبايتىن مال جوق. ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇيەدەن باسقا ءتۇرى – ءىرى قارا دا, جىلقى دا, قوي-ەشكى دە ۇرلاناتىنى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى دەرەكتەرىنەن ايقىن كورىنەدى.
2016 جىلدىڭ جەتى ايى ىشىندە مال ۇرلىعى سالدارىنان 104 ميلليون 392 مىڭ تەڭگە زالال كەلگەن. سوڭعى ءۇش جىلدا ورال وڭىرىندە مال ۇرلىعىنا قاتىستى ەكى مىڭ جارىم دەرەك تىركەلگەن. وسى ۋاقىتتىڭ ارالىعىندا 4757 باس مال قولدى بولعان. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ جاسالعان جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر مال ۇرلىعىن جاسايتىنداردىڭ دەنى ارنايى قۇرىلعان توپتار ەمەس, نەگىزىنەن جەكەلەگەن سۋىق قولدى ادامدار ەكەنىن ايعاقتايدى. ولار – بۇرىن سوتتالعاندار نەمەسە ارنايى ەسەپتە تۇراتىندار.
سوڭعى كەزدە ەل ىشىندە جەكە سەكتوردىڭ يەلىگىندەگى مالدى باعۋعا ىقىلاس پەن قۇلشىنىس تانىتاتىندار مۇلدەم سيرەپ بارا جاتقانى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە مال باسىنا كەمىندە مىڭ تەڭگە اقى الىنادى. وسىنى قىمباتسىنىپ, تۇرعىنداردىڭ كوبى مالىن باعىمعا قوسا بەرمەيدى.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا باقتاشىنىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەمەي, ولاردى سەندەلتىپ قوياتىندار دا بار. وسىعان ءبىر مىسال. شالعايداعى وڭىرلەردىڭ بىرىندە اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ يەلىگىندەگى ءىرى قارا مالداردى باعۋدى كاسىپ ەتكەن جانداردىڭ ءبىرى – سەرىك قاسىموۆ. ورتا مەكتەپتى بىتىرىسىمەن جەكەنىڭ مالىن باعۋعا بەل بۋعان ول ۇزاق جىل وسى باقتاشىلىقتى كاسىپ ەتىپ كەلەدى. اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, ادال جۇمىس ىستەدى. ونىڭ باققان مالى جوعالىپ كەتىپتى دەگەندى ەشكىم دە ەستىمەپتى.
وسى سەرىك قاسىموۆ سەكىلدى باقتاشىلاردى ساندالتپاي, اق-ادال ەڭبەگىنىڭ اقىسىن ۋاقىتىلى تولەۋدىڭ ىڭعايلى ءارى وڭتايلى جولىن ىزدەستىرۋ قاجەت-اۋ دەگەن وي كەلەدى. قازىر الىس اۋدانداردا اۋىلشارۋاشىلىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى قۇرىلا باستادى. ماسەلەن, جالپاقتال اۋىلىندا وسىنداي كووپەراتيۆتىڭ توراعاسى وتكەن جىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مالدارىن قاراۋىلداپ, كوزدەن تاسا قىلماۋعا ەكى باقتاشى شىعارعان. بۇل ءىستىڭ ناتيجەسى ءتاپ-ءتاۋىر. جالپاقتالدا مال ۇرلىعى تىركەلمەگەن. ەگەر وزگە وڭىرلەردە دە قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر وسى ءتاجىريبەگە قۇلاق اسسا, بۇدان ەشكىم دە ۇتىلماس ەدى.
باتىس قازاقستان رەسەيدىڭ سامارا, ساراتوۆ, ورىنبور, ۆولگوگراد جانە استراحان وبلىستارىمەن شەكتەسەدى. مال شەكارانى بىلمەيدى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە كورشىلەس ەلدىڭ شەكاراسىنا ءوتىپ كەتىپ جاتادى. ونىڭ ءىزىن كەسىپ, تاۋىپ الۋ دا وڭاي ەمەس. مۇمكىندىگىنشە مالدىڭ شەكارادان وتپەۋىن قاداعالاعان ءجون عوي. ەگەر ءوتىپ كەتسە, مال يەلەرىنە كومەكتەسەتىن ورگان بار. ول – جەرگىلىكتى پوليتسيا. باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كەنجەبەك قوسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننان رەسەي اۋماعىنا ءوتىپ كەتكەن مالدى قايتارىپ الۋعا ەشقانداي اكىمشىلىك كەدەرگى جوق. تاياۋدا قازتالوۆ اۋدانىنان شەكارا اسقان ءبىر ءۇيىر جىلقىنى ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەز تاۋىپ اكەلگەن.
وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا وبلىستا مال ۇرلىعىن تىيۋ ءۇشىن ارنايى «جول كارتاسى» جاسالعانىن بىلدىك. بۇل جوبا بىرنەشە ماقساتتى كوزدەيدى ەكەن. ءبىرىنشى, تۇرعىندار اراسىندا قاۋىپسىزدىك شارالارى جونىندە اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. ەكىنشىسى – ۇرلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندە ناقتى ءىس-شارالار كەشەنى. وسى ورايدا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوجولدار ارقىلى مال تاسىمالدايتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ قۇجاتتارى مەن جۇك كولىكتەرى تەكسەرۋدەن ءوتكىزىلەدى. ءارى سول جەردە تاسىمالدى كىمدەر ۇيىمداستىرعانى انىقتالادى. ۇشىنشىدەن, ەت ونىمدەرىن ساتاتىن ۇلكەندى-كىشىلى ورىنداردا ساۋدا جۇرگىزۋ قۇقىنا بايلانىستى قۇجاتتار دا نازاردان تىس قالمايدى.
سونداي-اق وڭىردەگى ۆەتەرينارلىق قىزمەت وكىلدەرى الداعى كەزدە ءار مالدىڭ ۆەتەرينارلىق قۇجاتى, ونىڭ بازاسى جاسالاتىنىن, ءتيىستى دەرەكتەر سوعان ەنگىزىلەتىنىن مالىمدەپ وتىر. سوعان ساي ءاربىر مالعا سىرعا سالىنىپ, ونىڭ ءنومىرى جازىلماق. بۇل جاڭا ءتاسىل مالدىڭ يەسى كىم ەكەنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قاراۋسىز مال – جول-كولىك اپاتتارىنا دا سەبەپشى. مۇنداي جاعدايدا دا مالدىڭ قۇلاعىنداعى سىرعا ارقىلى ونىڭ يەسىن انىقتاپ, ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بولادى.
وتكەن جىلى وڭىردەگى ۆەتەرينارلىق سالا وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىنە سايكەس باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتى ءۇي جانۋارلارىن ۇستاۋ ەرەجەسىن بەكىتىپتى. الايدا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى جەتەكشى وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, ەرەجەدە قويىلعان تالاپتار ورىندالماي وتىرعان كورىنەدى. ەرەجەنىڭ اتى – ەرەجە. بۇل قۇجاتتىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى نەمەسە قىلمىستىق كودەكس سەكىلدى ءتارتىپ بۇزعانداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا زاڭدى كۇشى جوق. سوندىقتان دا باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى قولدانىستاعى زاڭنامالىق تالاپتار مەن نورماتيۆتەرگە ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە ءتيىستى ۇسىنىستار جاساعان. بۇل ۇسىنىس قارالۋ ۇستىندە ەكەن.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 100-دەن استام جىلقى قىرىلىپ قالدى
ايماقتار • بۇگىن, 11:47
ەلەنا رىباكينا شتۋتگارتتاعى تۋرنيردە فينالعا شىقتى
سپورت • بۇگىن, 10:52
كيەۆتە بەلگىسىز بىرەۋ اتىس شىعاردى: 6 ادام قازا تاپتى, 14 ادام جاراقات الدى
الەم • بۇگىن, 10:03
19 ساۋىرگە ارنالعان ۆاليۋتا باعامى
قارجى • بۇگىن, 09:35
سينوپتيكتەر ەسكەرتۋ جاريالادى: بىرقاتار وبلىستا ۇسىك جۇرەدى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:19
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
