25 جىلدىڭ 25 ءساتى
پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
عارىش – الاشتىڭ دا اياۋلى ارمانى ەدى... ادەتتە ونداي ويدىڭ ەلىمىزدىڭ تورىندە «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ جايعاسۋىنان تۋماعانى انىق. كەرەك دەسەڭىز, بىلايعى جۇرت سوندايلىق «جابىق تا قۇپيا» اسكەري شاھاردىڭ ەل اۋماعىنىڭ قاي بۇرىشىندا ورنالاسقانىن دا بىلمەدى, حابارسىز تەك ءجۇردى. بىراق ءبىرتۇتاس كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق تۇكپىرىندە ۇلتتىق, وتاندىق پاتريوتيزم سەزىمىنىڭ شىرقاۋ شەگى – عارىشكەر دەگەن اتاۋدىڭ توڭىرەگىندە بايلانىپ تۇراتىنداي ءبىر سيقىرلى شىندىعى بار-تىن. كەڭەس ەلىنىڭ كەز كەلگەن كىشكەنتاي بۇلدىرشىنىنە «وسكەندە كىم بولاسىڭ؟» دەپ جاي عانا ساۋال قويساڭ, مىندەتتى تۇردە «عارىشكەر!» دەپ ساڭق ەتكەن جىگەرلى داۋىسىن ەستىر ەدىڭىز. كەڭەس وداعىندا – گاگارين, عارىشكەر, قۇرمەت – ۇشەۋى ءبىر ۇعىمعا اينالدى! تىم الىسقا بارماي-اق قويايىق, كورشى وزبەك ەلىندە يلەگەن جۇقا تەرىدەن تارتىپ تىگىلگەن جەتى داڭعىراعا ءبىر مەزەتتە جان ءبىتىرىپ, ون ساۋساعىمەن «تىرسىلداتىپ» وينايتىن قاھارمان داداەۆ ەسىمدى ونەرپازدى ەل-جۇرتى «ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنگى باتىرىمىز, ءبىزدىڭ تەڭدەسسىز عارىشكەرىمىز!» دەپ ماساتتاناتىن. نەگە دەيسىز بە؟ ويتكەنى, عارىشكەردەن اسقان قۇرمەتتى اتاق كسرو ەلدەرىندە بولعان جوق! عارىش كوگىندە سامعاۋ, شەكسىزدىك الەمىمەن قاۋىشۋ دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ-اق اسىل ارمانى سانالاتىن. سولاردىڭ قاتارىندا ەجەلدەن ءور تۋعان قازاق تا عارىشقا قۇلشىنا قول سوزدى. ارماندادى... ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قارساڭىندا سول ارمانىنا جەتتى دە. 1991 جىلدىڭ 2 قازانىندا تۇڭعىش قازاق عارىشقا ۇشتى! ايتا سالعانعا عانا سونداي جەڭىل ءسوز. عارىشقا ۇشۋ جەڭىل بولىپ پا ەدى؟! جەڭىل بولسا, يۋري گاگاريننىڭ ءوزى نەگە 2500 اسكەري ۇزدىك ۇشقىشتىڭ اراسىنان ىرىكتەلىپ, تاڭدالىپ الىندى؟ جارايدى, ەلگە ورالايىق, سونىمەن... قازاقتاردىڭ عارىشقا «العاشقى شابۋىلى» قاي كەزدە, قالاي باستالىپ ەدى ءوزى, ەسكە ءتۇسىرىپ كورەيىك؟! قازاقتاردىڭ عارىشقا «العاشقى شابۋىلى» 1991 جىلعى 3 ءساۋىر كۇنى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ادامزات بالاسىنىڭ تۇڭعىش وكىلى يۋري گاگاريننىڭ «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان عارىشقا اتتانۋىنىڭ 30 جىلدىعى مەرەيتويىنا وراي سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ باس گازەتى «پراۆداعا» ۇلكەن ماقالاسى جاريالاندى. «كەزىندە كەڭىنەن قولدانىلسىن دەپ, «ەلسىز-كۇنسىز جەر» دەگەن تىركەس ەنگىزىلدى. ءوز باسىم ونى ۇناتپاي, ىتىرىنىپ قالامىن. كەيدە, ءتىپتى, وسى ءسوزدى ورىندى-ورىنسىز قولدانعان كىسىلەر تابيعات اناسىن تارس ۇمىتىپ كەتەتىندەي كورىنەدى, – دەگەن قازاق ەلىنىڭ باسشىسى ءوز ويىن ءارى قاراي بىلاي جالعايدى. – ەلسىز-كۇنسىز دەگەن جەر جوق. ءتىپتى, ۋاقىتشا مەكەن ەتكەن پوليۋستەر مەن تاۋ شىڭدارىن ەلسىز-كۇنسىز دەسە, الپينيستەر مەن قىستاپ قالۋشىلاردىڭ دا كوڭىلىنە كەلۋى كادىك. ال ءبىزدىڭ دالالى ولكەنىڭ تۇرعىندارى جايىندا, ءتىپتى, ءسوز باسقا. بىزدە ءاربىر قىرقا, ءاربىر بۇيرات قۇم, ءاربىر سۇرلەۋ اتا-بابالارىمىزدىڭ اتىمەن ايشىقتالعان ەمەس پە. وسىناۋ جەردە بۇرىنعىمىز بەن بۇگىنىمىز توقايلاسىپ, وسى ارادان حالىق زەردەسىنىڭ قاينارى باستاۋ كوزىن الادى. بۇل جەردە قانداي زاڭعار قورعانمەن قورشاساڭ دا, ادام زەردەسىندەگىنى جويا المايسىڭ. دەمەك, ءبارىمىزدىڭ, كۇللى قازاقستاندىقتاردىڭ تىڭ كوتەرۋ, «بايقوڭىر» كوسمودرومى نەمەسە سەمەي تۇبىندەگى پوليگون قۇرىلىسى ەلسىز-كۇنسىز جەردە جۇزەگە استى دەگەن مالىمدەمەنى اڭ-تاڭ بولىپ قارسى العانىمىز استە تەگىن ەمەس. مۇنداي باعداردىڭ جەردى مەيلىنشە بيلەپ-ءتوستەپ قالعاندار ءۇشىن وڭتايلى ەكەنىن تۇسىنەمىن. ايتكەنمەن, مۇنى حالىق اڭعارمايدى, تابيعات كورمەيدى دەگەندەي سىڭاي تانىتۋ بىزگە جاراسا قويار ما ەكەن؟!». قازاق پرەزيدەنتى ۇلى دالانىڭ ءوز يەسى بارىن, ءوز كيەسى بولاتىنىن وسىلاي مەڭزەيدى. بوس جاتقان دالا جوق. ءتىپتى, پرەزيدەنت سول جولى... قازاقتىڭ عارىشقا وتكەن عاسىرلاردىڭ وزىندە-اق كوز تىگىپ, كوڭىل تەرەزەسىنەن وتكىزىپ قويعانىن «پراۆدانىڭ» بەتىندە ۇلى بابامىز ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدىڭ توگىلگەن جىر شۋماعى ارقىلى بىلاي دالەلدەپ تە بەردى: قانداي قيىن كۇرەستە وتكەن كۇندەرىڭ, تاعدىرىڭنىڭ ايلاعى بوپ تۇر جەرىڭ. تۋعان ءۇيىڭ عارىش قانا شىنايى, ول – سەنىمەن, سەن – ونىمەن ماڭگىلىكسىڭ ۇدايى. ارادا ونشا دا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق, كسرو ماشينا جاساۋ مينيسترلىگى مەن تىكەلەي عارىش زەرتتەۋ سالاسىنىڭ ءبىر توپ كىل ماماندارى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتىعا ادەيى اتباسىن بۇرىپ كەلدى. ەكى قازاق جىگىتىنىڭ عارىش ساپارىنا دايىندالىپ جاتقانى تۋرالى جاعىمدى حابار سول تۇستا جاريالاندى. قازاق حالقى قۇلاعىن ءتۇرىپ, ەلەڭدەسىپ قالىستى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىش توقتار وڭعارباي ۇلى ءاۋباكىروۆ پەن ازاماتتتىق اۆياتسيانىڭ اسقان شەبەر ۇشقىشى تالعات امانكەلدى ۇلى مۇساباەۆتىڭ ەسىمى حالىققا سول جولى العاش رەت بەلگىلى بولدى. پرەزيدەنت «ەگەر اتاق-داڭق ءۇشىن قازاق ازاماتىن عارىشقا ەكى-ءۇش ساعاتقا ۇشىرۋ كەرەك بولسا, ول بىزگە قيىندىق تۋعىزباس ەدى. بىراق, ءبىز بولاشاعىمىزدى عارىشپەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ وتىرعان ەلمىز» دەپ ماڭىزدى مالىمدەمە جاسادى. بۇگىنگى تاريح شىندىعىن وسىناۋ وقيعالار اياسىندا ساراپتار بولساق, قازاقستاننىڭ شەكسىز كەڭىستىككە ۇلى جورىعى, قازاقتاردىڭ عارىشقا «العاشقى شابۋىلى» ءدال وسى كەزدەن باستاۋ العانىن ەستە ساقتاۋعا ءتيىستى ەكەنبىز. قازاقستاننىڭ وزىق ويلى عالىمدارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سول مالىمدەمەسىن كۇتىپ تۇرعانداي-اق ەكەن, تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆ ۇشاتىن 1991 جىلدىڭ 2 قازانىنا دەيىن عىلىمي ءۇش باعىتتى مەيلىنشە تەرەڭ قامتيتىن عارىشتىق باعدارلاما جاساپ, ونى بولاشاق عارىشكەرمەن عىلىمي وتىرىستاردا تالقىلاپ تا, مۇقيات تياناقتاپ تا ۇلگەردى... نەتكەن ابجىلدىك ەدى, دەسەڭىزشى! تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى سۋى تارتىلىپ, تۇزدى بورانى ۇدەپ تۇرعان ارال تەڭىزىنىڭ اۋماعىن سەگىز كۇن بويى عارىشتان سۋرەتكە ءتۇسىردى. سۋرەت بولعاندا قانداي! ماسكەۋ ول تۇستا «نانى كوپ – قازاقستانعا» ەل اۋماعىنان تۇسىرىلگەن كولەمى 18ح18سم بولاتىن عارىشتىق ءبىر سۋرەتتىڭ ءبىر داناسىن مەملەكەتتىك باعامەن 30 مىڭ سومعا ساتقان! (ول كەزدەگى كەڭەستىڭ 97 تيىنى 1 اقش دوللارى ەكەن.) سپەكترلى تولقىندى ساۋلەلەر اعىنىمەن تۇسىرىلگەن ول سۋرەتتەردىڭ عىلىم ءۇشىن تەڭدەسسىز قۇندىلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كۇشىن جويماعانى انىق. مۇنداي عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر كومپيۋتەرگە جۇكتەلگەن ساتتە جەردىڭ توپىراعىنىڭ دىمقىل نەمەسە قۇرعاق ەكەندىگىنەن باستاپ, جەراستى سۋىنىڭ تازالىعىن, مۇناي, گاز قورىنىڭ, ءتۇستى مەتالداردىڭ كولەمىن انىقتايتىن «كورىپكەل» قاسيەتتەرى بارىنان بۇگىندە جۇرتشىلىقتىڭ جاقسى حاباردار ەكەنى دە جاڭالىق بولماي قالدى. قازاقستاننىڭ مولەكۋليارلىق بيولوگيا مەن بيوحيميا ينستيتۋتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ ۇزدىك ماماندارىمەن كەڭەسە وتىرىپ, كەلىسىپ جاساعان عارىشتىق تۇڭعىش قوماقتى جوباسى دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق ءۇشىن عىلىمي جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. سالماقسىزدىق جاعدايىندا عارىشكەردىڭ قول كۇشىمەن بەلگىلى كەستەگە ساي شايقالعان سۋسپەنزيا قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا «توقتار», «وربيتا», «قوعالى» دەپ اتالاتىن ايرىقشا ءدامدى كارتوپ تۇرلەرىن الىپ كەلدى. قازاقستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا كۇنى بۇگىندەرى گەكتارىنا كەمى 30 توننادان ءتۇسىم بەرىپ جۇرگەن سۋىققا دا, ىستىققا دا توزىمدىلىگىمەن تانىمال بولعان بۇل كارتوپ سورتتارىنىڭ عارىشتا جاسالعان قازاقستاندىق العاشقى ءتاجىريبەدە توقتار اۋباكىروۆتىڭ قولىمەن بۋدانداستىرىلعانىن كوپشىلىگىمىز بىلە دە بەرمەيمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پاتەنت يەسى رەتىندە وسى كۇنگە دەيىن بەس ءجۇز توننادان استام وسىنداي كارتوپتىڭ تۇقىمدىق سۇرپىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە لايىقتى باعاسىنا ساي ساتىپ ۇلگەردى. عارىشتىق تاجىريبە جاساۋعا بەيىم قازاق عالىمدارىنىڭ كەيىنگى ءتاجىريبەلەرىن تالعات مۇساباەۆ ۇزاق مەرزىمدى عارىشتا وتكىزگەن ءۇش ساپارىندا (1994, 1998, 2001 جىلدار) ويداعىداي جۇزەگە اسىردى. زەرتتەۋشى-عارىشكەر كادىمگى بيداي ءدانىنىڭ كلەتكاسىنا وسى تەكتەس ءارى تۇقىمداس داقىلدىڭ دنك-سىن سالىپ, گەنەتيكالىق ترانسپلانتاتسيا جاسادى. سالماقسىزدىق جاعدايىندا «بۋىنى» بوساعان بوگدە داقىلعا وسىلايشا ەكسپانسيالىق ارەكەت ەتۋ ارقىلى بىرەگەي تاجىريبە جاسالىندى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەل پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن 1991 جىلدىڭ 13 ناۋرىزىندا نەگىزى قالانعان «قازاقستان-عارىش» باعدارلاماسى عارىش كەڭىستىگىندەگى كەشەندى زەرتتەۋلەرگە وسىلايشا كەڭ جول اشتى. سودان كەلىپ عارىش زەرتتەۋ سالاسىنا ءبىرجولاتا مويىن بۇرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2007 جىلى ەلىمىزدە ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىن قۇردى. 2006 جىل. قازاقستان عارىشتىق مەملەكەت. «KazSat» – ساتسىزدىك قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى جوعارى دارەجەلى مەملەكەتتىك قارىم-قاتىناس عارىشتىق بايلانىستار نەگىزىندە جىل سايىن وركەندەپ, قۇلاش جايىپ دامي باستادى. رەسەيدىڭ عارىش اگەنتتىگىنىڭ كاسىبي ءىس-قيمىل قىزمەتىن, ءتىپتى, «قازعارىشتىڭ» ارالاسۋىنسىز كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋ مۇمكىن دە ەمەس سەكىلدى ەدى. 2004 جىلدىڭ قاڭتارى. كورشى جاتقان ەكى ەل اراسىندا قازاقستاندىق تۇڭعىش گەوستاتسيونارلىق عارىش اپپاراتىن دايىنداپ ۇشىرۋ تۋرالى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. ۇلكەن جوباداعى اتالمىش جەر سەرىگى 12 ترانسپورتەردەن تۇرادى دەسەك, ونىڭ 8-ءى ينتەرنەت پەن تەلەفونياعا, ۇكىمەتتىك جانە باسقا دا بايلانىستارعا باعىتتالا جوسپارلانىپ, 4 ترانسپورتەر تەلەۆيزيالىق جوباعا قىزمەت ەتەتىن بولدى. جەر سەرىگىن جاساۋعا رەسەي فەدەراتسياسىنان تىس 15 شەتەلدىك فيرما مۇشەلەرى قويان-قولتىق ارالاسىپ اتسالىستى. ولاردىڭ قاتارىندا الەمدىك بورتتىق تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتار شىعاراتىن Boeing, Alcatel Alenia Spazio Italia, ComDev كومپانيالارى دا بار. «پروتون-ك» زىمىران تاسىمالداعىشىمەن جوسپارلانعان العاشقى جەر سەرىگى 2005 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وربيتاعا شىعاتىن بولىپ بەكىتىلگەنمەن, قوسىمشا تەكسەرۋلەردىڭ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى اۋەلگى ۇشۋ كەيىنگە شەگەرىلدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىنا قاتىستى تاريحىنىڭ جاڭا پاراعى 2006 جىلدىڭ 18 ماۋسىمى كۇنى اشىلدى. وسى كۇنى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان قازاقستاندىق تۇڭعىش «KazSat» جەر سەرىگى ۇشىرىلدى. اسا ماڭىزدى تاريحي سالتاناتقا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قاتىستى. قاراشا ايىندا «KazSat» جەر بەتىنە جيىلەتىپ تەلەحابارلار تاراتىپ, جەدەل ينتەرنەت-كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەت ۇلگىلەرىن كورسەتە باستادى. 2007 جىلدىڭ اياعىندا دا قازاقستاندىق جەر سەرىگىنە جوسپارلانعان جۇمىستىڭ 70 پايىزى جۇكتەلىپ, اقاۋسىز ءارى قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇردى. الايدا, سوعان قاراماستان, كەلەر جىلدىڭ باسىندا, انىعىراق ايتقاندا, 2008 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا «KazSat» اپپاراتى العاش رەت «جۇرىسىنەن جاڭىلىپ», كوممۋنيكاتسيالىق بايلانىسىندا ىركىلىس پايدا بولا باستادى. سول كەزدە قازاقستان وپەراتورلارى جەر سەرىگىمەن ون ساعات بويى بايلانىسقا شىعا الماي اجەپتاۋىر اۋرەگە ءتۇستى دە قالدى. قازاقتىڭ ءوزى-ءوز بولعالى تۇڭعىش دەپ جاريا ەتكەن جەر سەرىگى عارىشتاعى قىزمەتىمەن اياق استىنان وسىلايشا قوش ايتىستى. ۇكىمەتتىك دارەجەدە قۇرىلعان ارنايى كوميسسيا قازاقستاندىق كۇللى ەلدىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ ۇلگەرگەن جەر سەرىگىنىڭ بويىنداعى بار تەحنيكالىق كىناراتىن زەرتتەپ قانا قويماي, حالىقارالىق ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنان وتەماقى قايتارىپ الۋ جايىن تاباندى تۇردە تالاپ ەتە باستادى. گەرمانيا, فرانتسيا, انگليا, امەريكا قۇراما شتاتتارى جانە جاپونيا سەكىلدى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ اتىن جامىلعان بارلىعى 23 ساقتاندىرۋ كومپانياسى كوميسسيا نازارىنا ىلىنگەنىمەن, باستاپقىدا سوزبۇيدالىققا بوي الدىردى. ۇزاققا سوزىلعان دالەلدەۋلەر مەن اقيقاتتار ايقاسىنىڭ اقىرىندا لوندوندا وتكەن اقتىق ماجىلىستە, ياعني, 2011 جىلدىڭ تامىزىندا, تيىن ساناعان ساقتاندىرۋشىلاردان قازاقستان جاعى 40 ميلليون اقش دوللارىنىڭ ۇستىندە جەر سەرىگىنىڭ شىعىنى ءۇشىن وتەماقىسىن قايتارىپ الدى دا. كوپ كەشىكپەي قازاقستانداعى عارىش سالاسىن يگەرۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – حالىق قاھارمانى, رەسەي باتىرى, عارىشكەر-ۇشقىش, اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى, ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى تالعات امانكەلدى ۇلى مۇساباەۆ العاشقى جەر سەرىگىمىزدىڭ قىسقا ءومىرى تۋرالى ءوزىنىڭ پىكىرىن كاسىبي تۇرعىدا اشىق ءبىلدىردى. ءسوزدى بۇلتالاقتاتپاستان بىردەن جەر سەرىگىنىڭ عارىشتاعى قىزمەتىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتالۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قورى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ حرۋنيچەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك عارىشتىق عىلىمي-ءوندىرىستىك ورتالىعىنىڭ تاجىريبەسىزدىگى ايتارلىقتاي ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتكەنىن جاريالادى. الايدا, قازاقستان مەملەكەتى العاشقى جەر سەرىگىنىڭ ساتسىزدىكتەرى ءۇشىن ساقتاندىرۋ قاراجاتىن قايتارىپ الاردىڭ از عانا الدىندا كەزەكتى «KazSat-2» عارىشتىق جوباسىن ازىرلەپ قويعان دا ەكەن. ءتىپتى, «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس», سول تۇستا قازاقستان ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ «KazSat-3» جوبالاۋشىلارىنا حالىقارالىق بايقاۋ جاريالاعانى تۋرالى دا جان-جاققا حابارلانىپ ۇلگەرىلدى. 2011 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان رەت سانى بويىنشا ەكىنشى كەزەكپەن قازاقستاندىق «KazSat-2» جەر سەرىگى اپپاراتى عارىشقا ۇشىرىلدى. اراعا ءۇش جىل سالىپ, ياعني, 2014 جىلدىڭ 28 ءساۋىرى كۇنى «بايقوڭىر» كوسمودرومىنىڭ №81 الاڭىنان «پروتون-م» زىمىران تاسىعىشىنا تيەلگەن «KazSat-3» جەر سەرىگى اپپاراتى وربيتاعا شىعارىلدى. اتاپ وتەر ءبىر جايت – قازاقستاندىق عارىشتىق بۇل اپپارات 176 ميلليون دوللارعا ساقتاندىرىلعانى كوپ كەشىكپەي بارشاعا ايان بولدى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك ايگىلى عارىشتىق 25 ەلدىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن تاپقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز جەر سەرىكتەرىنىڭ قىزمەتىن دە, قىزىعىن دا كورىپ وتىر دەپ تولىق ايتا الامىز. ساندىق جانە جەر سەرىكتىك تەلەديداردىڭ «قازتەلەراديو» اق ۇلتتىق وپەراتورى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىزىنان بەرى قاراي OTAU TV جەرسەرىكتىك تەلەديدارىنىڭ ابونەنتتەرى وتاندىق «KazSat-3» جەر سەرىگى اپپاراتىنىڭ قىزمەتىن حال-قادەرىنشە پايدالانىپ كەلەدى. كورەرمەندەر وسى كۇزدەن باستاپ قوسىمشا SD, سونداي-اق, HD ارنالارىنىڭ ەرەكشە مۇمكىندىكتەرىن يەلەنە الادى. عارىش كەڭىستىگىندە جەر شارىن اينالىپ ۇشىپ جۇرگەن جەر سەرىكتەرىن استانا ماڭىنداعى «اقكول» رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى باقىلاپ وتىر. ول ول ما, وتاندىق عىلىمي جيناقتاۋ كەشەنى قازاقستان عارىش اپپاراتتارى مەن جەر سەرىكتەرىن جاساۋ مەن ونى پايدالانۋ ىسىندە دە بىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ ۇلگەردى. قازاقتار كوسموستى باعىندىرعاندار قاتارىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى, حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىش, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى توقتار وڭعارباي ۇلى اۋباكىروۆ بۇگىنگى قازاقستان, بۇگىنگى عارىش جايىنداعى اڭگىمەسىن بىلاي تۇيىندەيدى: – عارىش – ول, عىلىمداعى ەڭ جاڭا, ەڭ جەتىستىكتى تەحنولوگيا سانالادى. ءبىز قازىر وسىنداي الەمدىك ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردەن قول ءۇزىپ قالساق, ەرتەڭ ۇلى اباي ايتقانداي, «قولىمىزدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەيمىز», وپىق جەيمىز. ودان سوڭ ومىرباقي ونىڭ ارتىنان قۋساق تا جەتە الماسىمىز انىق. مۇنداي عىلىمي وزىق تەحنولوگيا ءومىر زاڭدىلىقتارىنا سايكەس كۇن سايىن قۇبىلىپ, اي سايىن وزگەرىپ تۇرادى. مەنىڭ ءوز باسىم وسى سالانىڭ وكىلى بولعاندىقتان دا «بايقوڭىردى», عارىشتى يگەرىپ جاتقان ءبىزدىڭ ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى دەر كەزىندە قۇرىلدى, ناعىز وتاۋ تىكتى-اۋ دەپ ويلايمىن. قازىر بۇرىنعى كەزدەرگە قاراعاندا قاراجات تا جەتكىلىكتى. رەسپۋبليكامىز باقۋات. اۋقىمدى جۇمىستار دا رەت-رەتىمەن اتقارىلۋدا. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن الىس شەتەلدەردە وقىپ, ءبىلىمىن كوتەرىپ ەلگە ورالىپ كەلىپ جاتقان جاستارىمىز دا, قۇدايعا شۇكىر, بارشىلىق. قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىن عىلىمي تۇرعىدان ىلگەرىلەتۋگە مۇددەلى عوي دەپ ويلايمىن, ول جاستار. مەنىڭ سوعان جانىم سۇيسىنەدى. ايتسا ايتقانداي, قازاقستان عارىشتى زەرتتەۋ جانە عارىشتى يگەرۋ سالاسىنىڭ بولاشاعى جاس مامانداردىڭ, وسكەلەڭ كادرلاردىڭ قولىندا. مەملەكەتىمىز تەك قانا شەتەلدە وقۋ ءۇشىن عانا جاستارىمىزعا جىل سايىن ەڭ كەمى 200 گرانت بولەدى ەكەن. نەمەسە 70 گرانت رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بولىنەدى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك عارىش اپپاراتتارىنىڭ ءوندىرىسى مەن وعان جەردەن قىزمەت كورسەتۋدەن ءتالىمدى ءدارىس الادى. قازىردىڭ وزىندە-اق جاستارىمىزدىڭ بويىندا عارىشتى يگەرۋگە دەگەن ەرەكشە قۇلشىنىس, الابوتەن تالپىنىس بايقالادى, دەيدى ماماندار. ايتپاقشى, وسى ارادا رەسپۋبليكا بويىنشا 18 مەكتەپتە عارىشپەن تىكەلەي بايلانىستاعى ءىلىم – فيزيكا-عارىشتىق پانىنەن ءدارىس بەرەتىن ون-سان سىنىپتاردىڭ بارىن دا ەسكە سالىپ قويعانىنىڭ ارتىقتىعى جوق شىعار. رەسەي مەن ۇلىبريتانيادا, فرانتسيادا وقىپ وتانىنا ورالعان جاستار لەگى عىلىمي وزىق سالادا وزىندىك قولتاڭبالارىن كورسەتىپ قانا قويماي, جاڭاشىلدىق جاساۋدان ەش جاسقانبايدى. ولار سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا عارىش اپپاراتىن جوبالاۋ مەن پايدالانۋعا دەيىنگى وندىرىستىك ۇردىستەردە شەتەلدىك ارىپتەستەرىنەن قالىسار دا ەمەس. قازاقستان عارىش سالاسىنىڭ بۇگىنگى احۋالى, تىنىس-تىرشىلىگى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا وسىنداي. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى عارىش قادامى وسىنداي! «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى اق استانادا ۇلتتىق عارىش ورتالىعىن سالدى. كۇردەلى كەشەننىڭ نەگىزىندە بولاشاقتا قۇراستىرۋ-سىناق ورتالىعى عيماراتى تۇرعىزىلماق. ول جەردە مىندەتتى تۇردە شەتەلدەگى سەكىلدى جاڭادان عارىشتىق جەر سەرىكتەرى مەن اپپاراتتارى جينالىپ, جاسالارى حاق. وسىنىڭ بارىنەن حاباردار بولا تۇرىپ, كۇنى ەرتەڭ قازاقتىڭ «بايتەرەك» اۋىر سىنىپتاعى زىمىران كەشەنى, اۆياتسيالىق زىمىراندىق «ەسىل» عارىش كەشەنى, قاشىقتىقتان زوندتايتىن جەر سەرىكتەرى – قازاقستاننىڭ عىلىمىن تەك قانا ورگە سۇيرەرىنە ەش كۇمانىڭ قالمايدى. وتكەن جىلدىڭ اياقتالار تۇسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ 39 عالىمىنا ءابۋناسىر ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاپسىردى. ولاردىڭ اراسىندا داڭقتى عارىشكەرىمىز تالعات مۇساباەۆ تا بار. عارىشقا ءۇش رەت اتتانىپ عارىش كەڭىستىگىندە ءبىر جىلعا جۋىق, ياعني 341 كۇن 9 ساعات 48 مينۋت 41 سەكۋند عىلىمي ساپار شەككەن قاھارمانىمىز سوڭعى جىلدارى عارىش سالاسىندا اتقارعان تازا عىلىمي ەڭبەگى ءۇشىن ماراپات الدى. تالعات امانكەلدى ۇلى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ جەر بەتىن عارىشتىق جۇيەمەن مونيتورينگىلەۋ جەلىسىن جاساپ شىعاردى. بۇل ءادىس قازىر وتاندىق جەر سەرىكتەرىندە ويداعىداي كادەگە اسىپ, ويداعىداي قىزمەت ەتۋدە. تالعات مۇساباەۆتىڭ قامقورلىعىمەن اقش ازاماتى دەننيس تيتونىڭ حالىقارالىق عارىش كەشەنىندە بولىپ قايتۋىمەن عارىش سالاسىنداعى تۋريزم ءداۋىرىنىڭ باستالعانىن دا كوپشىلىگىمىز بىلەمىز. تالعات مۇساباەۆتىڭ اشىق كوسموستا بولعان ۋاقىت مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعىنا سايكەس گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىرگەنى شە... مۇنىڭ ءبارى دە قازاق عارىشى تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرىنەن الىندى! كۇنى كەشە عانا عارىشتا بولىپ قايتقان تاعى ءبىر قاھارمانىمىز – ايدىن ايىمبەتوۆ. ول قازىر ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىندە كاسىبىنە ساي لايىقتى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارۋدا. ايدىن ايىمبەتوۆ – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن 1991 جىلعى «قازاقستان-عارىش» جوباسىنىڭ بۇگىنگى زاڭدى جالعاستىرۋشىسى. قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىن يگەرۋ ءىلىمىنىڭ قاتارى وسىلايشا نىعايىپ, وركەندەپ, قۋاتتانىپ, ءوسىپ كەلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەگەر اتاق-داڭق ءۇشىن قازاق ازاماتىن عارىشقا ەكى-ءۇش ساعاتقا ۇشىرۋ كەرەك بولسا, ول بىزگە قيىندىق تۋعىزباس ەدى. بىراق, ءبىز بولاشاعىمىزدى عارىشپەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ وتىرعان ەلمىز» دەپ اۋەلگى كەزدە – تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆ الىس ساپارعا اتتانار ساتتە تەرەڭ تولعانىسپەن جاساعان مالىمدەمەسىنىڭ سىرى دا وسىندا ەمەس پە؟! * * * بۇگىنگى قازاق ماسكەۋدەگىدەي «جۇلدىزدى قالاشىق» سالۋدى ارماندامايدى دەيسىز بە؟ ارينە, ارماندايدى! سونداي ايشىقتى قالادا تۇرعىسى كەلەدى, عاجاپ قوي! ماسكەۋدەن 25 شاقىرىم جەردەگى «جۇلدىزدى قالاشىقتىڭ» تاريحى 1961 جىلدان باستاۋ العان ەكەن. 1990 جىلى قاتاڭ تۇردە قايتادان قۇپيالاندىرعان عارىشكەرلەر قالاسى بۇگىندە, ايتەۋىر, تۋريستەرگە ەسىگىن اۋپىرىمدەپ اشتى. داڭقتى قالادا عارىشكەرلەر وتباسىمەن جانە وسى سالاداعى ەڭبەك ەتەتىن عالىمدار مەن ماماندار تۇرادى. قالانىڭ اتىنا زاتى ساي تازا كاسىبي بولىگىندە يۋري گاگارين اتىنداعى عارىشكەرلەردى دايىندايتىن ورتالىق جايلاسقان. وندا رەسەيلىكتەردەن باسقا, حالىقارالىق عارىشكەرلەر دە دايىندىقتان, سىناقتان وتەدى. ايتپاقشى, سول «جۇلدىزدى قالاشىقتا» ءبىزدىڭ قانداسىمىز, قازاقتىڭ 4-ءشى عارىشكەرى مۇحتار ايماحانوۆتاي اياۋلى ازاماتىمىز تۇرىپ جاتىر. ول عارىشكەرىمىزدى ءبىز قالاي ۇمىتايىق؟! مۇحتار – عارىش ساپارىنا اتتانۋدىڭ كەزەگىندە تۇر. عارىشكەر ءۇشىن ەڭ اۋىرى – كۇتۋ! مۇحتار ايماحانوۆ بۇگىندە سونداي كاسىبي سىن ءساتتى باسىنان وتكەرۋدە. رەسەي ازاماتتىعىن العان. رەسەي مەملەكەتىنىڭ اتىنان, ءساتى كەلگەن كۇنى عارىشقا اتتانادى... بالكىم, تاياۋ كۇندەرى, كىم بىلەدى, ءبىز تەك تىلەكشىمىز! ...عارىشقا ۇشۋ – قازاقتىڭ كەشەگى ارمانى ەدى. ال بۇگىنگى قازاق – عارىشتى باعىندىرعانداردىڭ الدىڭعى قاتارىندا الشاڭداي باسىپ ءجۇر... تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى
