مارالدىنىڭ ماڭىزىن بىلەمىز بە؟

ءبىز جۋىردا عانا مارالدى كولىنە بارىپ قايتتىق. وندا ويلى-قىرلى, شاڭداق جولمەن كولىگىمىز دە ارەڭ جەتتى. ايتسە دە, كوز قىزىقتىرار كولدىڭ جاعاسىندا ءجۇرىپ, قالانىڭ ۋ-شۋىنان از دا بولسا سەرگىپ قالعاندايمىز. جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەر بۇل كولدى ساقتاۋىمىز كەرەك دەسە, اكىمدىكتەگىلەر بىزگە ءتۋريزمدى دامىتۋ كەرەك, بۇل جەردەن كولدىڭ تۇزىمەن ەمدەيتىن كۋرورت سالامىز دەپ جوبا-جوسپار جاساپ جاتىر. ءۇشىنشى بىرەۋلەر كول تۇبىندەگى «ارتەميا سالينا» اتالاتىن شايان قۇرتتارىن اۋلايتىن كورىنەدى... جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, كول جا­عا­سىنا كەلىپ دەمالۋشىلار جاز بويى ءبىر ۇزىلمەيدى ەكەن. اسىرەسە, سەنبى جانە جەكسەنبى كۇندەرى كەلەتىن جۇرت كوپ. سوندىقتان با, وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ بيىل مارالدى كولىنىڭ جاعاسىندا دەمالىس ايماعىن اشىپ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى قولعا الۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-قي­مىلعا كوشۋ قاجەت دەپ, وڭىردەگى تۋريزم باسقارماسىنا, اۋدان اكىمدىگىنە تاپ­سىرما بەرگەن-ءدى. سودان ولار كول جاعا­سىنداعى تەرەڭدىگى 100 مەتر جەردى تامىز ايىن­دا جەدەل تۇردە بۇرعىلاپ, دەمالۋشىلار ءۇشىن تۇششى سۋ شىعاردى. بيۋدجەتتەن تىس قاراجاتقا كولگە اپاراتىن جول سالىپتى. ءبىز ءجۇرىپ وتكەن شاقىر-شۇقىر جولدى ايتادى. ءبىر-ەكى دارەتحانا جاساپتى. بىزدىڭشە, ازىرگە ينفراقۇرىلىمنىڭ قاراپايىم ءبىر ءتۇرى وسى عانا. اۋداندىق «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمى» «Innovation Centre Project» جشس-مەن مارالدى – جىلىبۇلاق اۋىلى اۆتوموبيل جولىن 4,5 ميلليون تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا قۇ­جات­تار ازىرلەۋگە كەلىسىمشارت جاساپتى. ەندى ۇزىندىعى 3 شاقىرىمدى قۇرايتىن 10 كۆ جوعارى ۆولتتىك جەلى تارتۋعا 8,4 ميلليون قاراجات قاجەت. ەندى بۇل جۇمىستار شىنىمەن جىل سايىن جالعاسىن تاۋىپ, اكىم ايتقانداي, دەمالىس ايماعى قۇرىلىپ, مارالدى كۋرورتى سالىنىپ جاتسا, ءتىپتى كەرەمەت-اق ەدى. بىراق مەديتسينا جانە تۋريزم باس­قار­ماسىنىڭ ماماندارى مارالدى كولى­نىڭ سۋى, تۇزدى بالشىعىنىڭ باكتە­ريو­لوگيالىق قۇرامىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەگەندىگىن ايتادى. كولدىڭ جاعالاۋى حالىقتىڭ ءوزى جاساپ العان دەمالىس, تۇز بالشىقپەن ەمدەلۋ ورنىنا اينالعان. ءبىز شومىلىپ كوردىك تە, سۋ كەشىپ ءجۇرىپ, جاعالاۋعا شىققاندا دەنەمىزگە, اياعىمىزعا جابىسقان اپپاق تۇز كادىمگىدەي قىزدىرىپ, كۇيدىرىپ جىبەردى. وسىدان-اق, پايداسى بار-جوعىن ءوزىڭىز دە باعامداي بەرىڭىز. سۋدان شىققان سوڭ, تازا سۋمەن شايىنباساڭىز بولمايدى ەكەن. وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باس­قار­ماسىنىڭ حابارىنشا, ءوڭىر اۋماعىندا ورنالاسقان 340 سۋ قويماسىنىڭ باسىم بولىگى يگەرىلمەگەن جانە ەشبىرى زاڭدى تۇلعاعا بەكىتىلمەگەن. ءتىپتى وبلىستاعى كولدەردىڭ, ونىڭ ىشىندە مارالدى دا بار, تۇزدى نەمەسە تۇششى ەكەنىن ايقىندايتىن قۇجاتتارى دا جوق. ءار كولدىڭ سيپاتتاماسى, سۋىنىڭ بيولوگيالىق قۇرامى تۋرالى قۇجاتتار دايىن­دالماعان. بۇل تۋريزم ورتالىعىن اشۋشىلار اۋەلى كولدىڭ جايىن, ماڭايىن زەرتتەپ, جەرگىلىكتى جاعدايمەن تانىسىپ الىپ, ىسكە كىرىسكەن دۇرىس دەگەندى ەسكەرتەدى. كەلۋشى­لەر ارنايى جاشىكتەر جوق بولعاسىن, قو­قىستارىن جاعالاۋعا تاستاپ كەتە بەرەدى. ايتەۋىر, كول جاعاسىنان تۋريزم ورتالىعىن جاسايمىز, دەمالىس ورنىنا اينالادى دەگەن جىل سايىنعى ايتىلار ءبىر ءسوز عانا بار. وسى ماسەلەنىڭ تۇبىنە جەتىپ, ءۇڭىلىپ كورگەن تۋريزم جايىن بىلەتىن ماماندار جوق سياقتى. مارالدى كولىندە, جوعارىدا ايتىلعان­داي, اrtemiasalina شاياندارى بار. جىلت-جىلت ەتىپ, كوزدىڭ قۇرتىنا اينالىپ تۇر. كول سۋىنا عاجايىپ ءبىر قىزعىلت ءتۇس بەرەدى. سۋداعى تۇز قۇرامىن ارتتىراتىن, كول تۇبىنەن شى­عاتىن بۇل قىزىل قۇرتتار – قىپ-قىزىل بايلىق. قارا بازاردا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. بىلتىر شارباقتى كولىندەگى قۇرتتارعا تالاسقان اۋىل تۇرعىندارى مەن كۇزەتشىلەر اراسىنداعى بولعان اتىس جايلى گازەتىمىزدە جازعانبىز. مارالدى كولىندە دە سونداي جاعداي: جۇمىسسىز جۇرگەن اۋىل تۇرعىندارى باعالى قۇرتتى تەرىپ الىپ, قىتاي جاققا جىبەرەتىن كورىنەدى. كولدەردىڭ تىنىشتىعىن كەتىرىپ جۇرگەن اقشالى مىقتىلار وزدەرى زاڭسىز جولمەن اقشا تاپقانمەن قويماي, قاراپايىم جۇرتتى دا وسى ىسكە جالداپ, جۇمساپ وتىر. ەندەشە, ءبىز نەگە مارالدىدا, شار­باقتىدا زاۋىت اشىپ, قۇرتتاردى جۋىپ-شايىپ تازالاپ, كەپتىرىپ, قاپتارعا وراپ, شيكىزاتتان پايدالى ءونىمدى ءوزىمىز نەگە جاسامايمىز؟ قازىر ارتەميا سالينا شاياندارى بار مارالدى كولىن وبلىستاعى «ورمان جانە جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى ۋاقىتشا ءوز قاراماعىنا السا كەرەك. ارتەميا قۇرتى جانۋارلار, بالىق­تار, ۇيدەگى تاۋىقتار, ەگىستىك ءۇشىن تاپتىرماس ازىق ءارى تىڭايتقىش ەكەن. بىراق اۋىلدا ءوز شارۋاشىلىقتارىمىزدا پايدالانا الماي وتىرمىز. عىلىمي تىلمەن ايتساق, ارتەميا – تۇزدى سۋدىڭ ومىرتقاسىز, شايان ءتارىزدى جاندىگى. اششى سۋلاردا عانا ءومىر سۇرەتىن جاندىكتەر ميكروورگانيزمدەرمەن جانە بالدىرلارمەن قورەكتەنەدى. ارتەميانىڭ سۋ جيەگىنە شىعارىلعان جۇمىرتقاسى وتە جو­عارى باعالانادى. مەكەمە ديرەكتورى اجدار ءجۇسىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, مارالدى – ەرەكشە قورعالاتىن ەكولوگيالىق كول. وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ» باسقارماسى كونكۋرس وتكىزىپ, كولدىڭ يەسى انىقتالادى. كولدە ارتەميا سالينا شاياندارىن اۋلاۋعا تىيىم سالىنىپتى. بىراق جەرگىلىكتى تۇرعىندار ولاردى زاڭسىز اۋلاۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن كورىنەدى. وبلىستا كولدەردەگى قۇرتتاردىڭ قۇرىپ كەتپەۋىنە بايلانىستى ەكولوگيالىق كەڭەس وتىرىسى دا ءوتتى. جوعارىداعى باسشى قۇرت­تاردى اۋلاپ جۇرگەندەردىڭ ءدال قاسىنا كەلسە دە, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا قۇقىمىز جوق دەگەندى ايتتى. وندا جەرگىلىكتى قۇقىق قور­عاۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسى سالعىرت دەگەن ءسوز. وسىنداي ولقىلىقتىڭ سالدارىنان بىلتىر بۇل ارادان زاڭسىز جولمەن 150 توننا قۇرت اكە­تىلىپتى. بىلتىر وبلىسقا ارتەميا سالينانى اۋ­لاۋ ءۇشىن 807 توننا كۆوتا ءبولىنىپتى. وسى­دان بيۋدجەتكە 68,4 ميلليون تەڭگە سالىق تۇسكەن. «پاۆلودارگيدروگەولوگيا» جشس وكىل­دەرىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل جاز ايىندا تۋريزم دامىتامىز دەپ مارالدى كولىنىڭ جاعاسىنان 100 ميلليون تەڭگەدەي قاراجات كەتىرىپ, تۇششى سۋ شىعارعان. ۇڭعىمادان تاۋلىگىنە 250 تەكشە مەتر سۋ اعادى ەكەن. ءبىز كورگەنىمىزدەي, قازىر كۇنى-ءتۇنى بوسقا تەگىن اعىپ جاتىر. سۋ اعىپ جاتقان قۇرىلىعىنىڭ ارنايى شۇمەگى بولسا, جاۋىپ قويۋعا بولار ەدى. ارينە, تۋريزم ورتالىعى, دەمالىس ايماعى اشىلىپ جاتسا, اۋىلداعىلاردىڭ قۇرت, باقا-شايان اۋلاپ نەسى بار, قۇدايعا ءتاۋ­بە اۋىلعا جۇمىس تابىلار ەدى. ينفرا­قۇرىلىمدى جاساپ, دەمالىس ۇيلەرىن تۇرعىزىپ, جان-جاقتى جاعداي جاساماي, كۋرورت تۇرعىزامىن دەۋ, ارينە ارتىق. اۋدان اكىمدىگى تاراپىنان دا جانا­شىرلىق قاجەت. – ءومىر بويى وسى جەردە, وسى كولدىڭ جاعاسىندا تۇرساق تا, كولدەردە قىمبات قۇرت-شاياندار بار ەكەنىن بىلگەن جوقپىز. بالالىق شاقتان بەرى جاعاسىندا ويناپ, سۋىنا ءتۇسىپ, دەمالىپ قايتاتىنبىز. «قاسيەتتى كول ءىشىن, ماڭايىن بىلعاماڭدار, كولدىڭ يەسى بار, كۇز ايىندا كولدەن شىعادى, يەسى قاعادى. بۇل جەردە ەسكىلىكتى مولالارى بار باتىرلاردىڭ, – دەپ ۇلكەندەر ءبىزدى ساقتاندىراتىن. كول جاعاسىندا ءتىپتى, ارتىق ءسوز ايتۋعا قور­قاتىنبىز, – دەيدى اۋىل تۇرعاندارى. ايتپاقشى, «ەسكىلىكتى مولالار» دە­مەكشى, كولبۇلاقتا, جىلىبۇلاقتا تۇراتىن جەرگىلىكتى حالىق مارالدى كولىنىڭ ما­ڭىن­داعى بايجىرىقتاعى زيراتتاردا ەل-جۇرتقا سىيلى, بەلگىلى سۇلتاندار جەرلەنگەن دەيدى. ءبىز دە بۇل جەرلەرگە بارىپ-قايتتىق. جەرگىلىكتى ولكە­تانۋشى داۋرەن اياشينوۆ رەسەيلىك مۇ­راعاتتار قورىنان بۇل ادامداردىڭ سوناۋ ءبىر عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن, ەل اۋزىندا وسى كۇنگە دەيىن ەسىمدەرى جۇرگەن قانعوجا, بوپى, ارىنعازى سۇلتاندار ەكەنىن دە انىقتاپتى. سوڭعى جىلدارى كولگە كەلىپ, دەمالۋشىلار قاپتاي باستادى. اقساقالدار تالاي جىلداردان بەرى اۋىل-ەل جانىنا بارىپ, دۇعاسىن قايىراتىن كونە-قورىم, زيراتتاردىڭ تى­نىشتىعى بۇزىلا ما دەپ تە الاڭدايدى. قازىر ءتىپتى كول سۋى تولقىپ كوبەيگەن سايىن, جاعالاۋداعى كونە قورىمداردىڭ ىرگەسىنە دەيىن جەتۋدە. بىلتىر وبلىس ورتالىعىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ ارحەو­لوگيالىق-ەتنولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتا­لىعى قورىمداردى سۋ باسىپ قالۋدان الىپ قالدى. ويتكەنى, اۋىل تۇرعىندارى كول سۋىنىڭ مولايۋىنا وراي, كونە زيراتتاردى سۋ باسىپ, جەرلەنگەن ادامداردىڭ سۇيەكتەرى جەر بەتىنە شىعىپ قالعانىن كورىپ, جان-جاققا حابارلاعان-دى. ءتىپتى كونە قورىمداردان شاشى­لىپ تومەن تۇسكەن سۇيەكتەردى اۋىل مولداسى بار, اقساقالدار بولىپ, قايتا جەر­لەدى. تولقىن سۋى سوققان جار وپىرىلىپ, قۇلاي باستاعان. – مارالدى كولى, جاعالاۋى, مارالدى جەرى – پالەنتولوگيالىق, ارحەولوگيالىق ەس­كەرتكىشتەرگە باي. زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. ونى قالايدا ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت, – دەيدى پروفەسسور قايىرباي بازاربەكوۆ. ءيا, وڭىرىمىزدەگى ءتۋريزمدى دامىتۋ شارالارىنا وراي قازىر مارالدى كولىنىڭ جاعاسى دا تىنىمسىز. بۇل – «و, مارالدىم, مارالدىم» دەگەن ءان تۋعان جەر. ەستاي مەن قورلاننىڭ عاشىق­تىق حيكاياسى دا وسى قاسيەتتى كول جاعاسىن­دا باستالعان دەسەدى. وتكەننىڭ بارلىق سىرىن بۇككەن كولدىڭ بۇگىنىنەن بۇرىن وتكەنىنە كوبىرەك زەر سالعان دۇرىس دەپ ويلايمىز. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار وبلىسى, شارباقتى اۋدانى