اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ احۋالى الاڭداتادى

وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى «بىزدە ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر, اپاتتى جاعدايدا تۇر­عان­­دارى دا جوق..» دەپ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە, جالپى, اقپارات قۇرالدارىنا جار سالعانشا ءبىر ءسات ويلانۋلارى كەرەك ەدى. بىرىنشىدەن, سولتۇستىك ءوڭىردىڭ اۋىلدارىنداعى وتە تومەن دەڭگەيلى دەموگرافيالىق احۋال وڭتۇستىك وڭىردەگىدەن مۇلدە بولەك. ارينە, ءبىر ۇيدەن جەتى-سەگىز بالا مەكتەپكە باراتىن وڭتۇستىكتىڭ اۋىلدارىنداعى مەكتەپتەر تولى, ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرىپ كەلدى. بىراق, وسى مالىمەتتى ءىلىپ الىپ, اۋىل مەكتەپتەرىندە ءبىر اۋىسىمدا وقىتۋعا دا بالاسى تولمايتىن پاۆلودار وڭىرىندە ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر بىزدە جوق دەپ اقپارات تاراتقانشا, اۋىلداردان ەل كەتتى, سىنىپتار بوس قالدى دەپ كەرىسىنشە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى «جىلاۋلارى» كەرەك ەدى. سول كەزدەگى بۇل – تاماشا, جاقسى كورسەتكىش رەتىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ وتكەنى ويلانتادى. وڭىرىمىزدە مەكتەپ جەتپەيدى ەمەس, جەتەدى, جەتپەيتىنى – وقۋشىلار, ياعني, مەكتەپتەردە وقيتىن بالا سانى ازايدى. ءبىز اۋىلدارعا ءىس ساپارلارعا بارعاندا سىنىپتاردا 7-8-دەن, 2-3-تەن, ءتىپتى, 1 عانا بالا قالعان جايلاردى كورىپ ءجۇرمىز. كوزىمىز كورگەندەي مۇنداي مالىمەتتەر, جالپى وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىنداعى بار جاعداي. مىسالى, باياناۋىلدىڭ اۋىلدارىن الىپ قارايىقشى. اۋداننىڭ بۇرىنعى اكىمى نۇرلان كۇلجاننىڭ قاۋلىسىمەن اۋدانداعى مۇرىنتال, اقمەكتەپ, كوكدومباق, اقشي, مەدەت اۋىلدارىنداعى باستاۋىش مەكتەپتەر جابىلدى. بۇل 5 مەكتەپتىڭ ءبارىن قوسقاندا بار-جوعى 16-اق وقۋشى بار ەكەن. مىسالى, جاڭاتىلەك اۋىلدىق اۋماعىنا قاراس­تى مۇرىنتال بولىمشەسىندەگى 50 ورىندىق مەكتەپ, 2005 جىلى «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بوي كوتەرگەن-ءدى. سودان بىلتىرلارى مۇرىنتالداعى بۇل مەكتەپتە 5 وقۋ­شى, 1 مۇعالىم عانا قالدى. قاي جەرگە مەكتەپ سالۋدى جەتە ويلاستىر­ماعان باسشىلاردىڭ قاتەلىگىنەن باعدار­لامانىڭ ءتيىم­سىز ورىندالعانىنىڭ ناتيجەسى ەندى بايقالدى. سونداي ءتيىمسىز مەك­تەپتىڭ ءبىرى بىلتىر شالعايدا جات­قان ەرتىس اۋدانى, قىزىلاعاش بولىمشەسىندە دە سالىندى. سىلەتى, بۇلانباي, قىزىلاعاش وسى ءۇش اۋىل­دى قوسقاننىڭ وزىندە 136 ءۇي بار. ءۇش اۋىل­دا ءۇش مەكتەپ. وقۋ­شى­لارىنىڭ سانى – 125. ياعني, جەر­­گى­لىكتى باسشىلار شالعايداعى اۋىلدارعا جاڭا مەك­تەپ سالۋدىڭ تيىمسىزدىگىن بىلە تۇرا, ءتيىم­دى جاساۋ جولدارىن ىسكە اسىرا المادى. وقۋ­شى از, بار-جوعى – 50, ءار سىنىپتا – 4-5-تەن عانا. جەر­گىلىكتى باسشىلار سىنىپتار بوس تۇر­ماسىن, پارتالار اكەلىپ تولتىرۋ كەرەك دەيتىن كورى­نەدى. ءوزىمىزدى ءوزىمىز الدايمىز. سوندىقتان باياناۋىل­دىڭ  بۇرىنعى اكىمى نۇرلان كۇلجاننىڭ شاعىن مەك­تەپ­تەردى جابۋ تۋرالى شىعارعان شەشىمىن كىم دە بولسا دۇرىس دەپ قابىلدارى ءسوزسىز. باسقا امال جوق. قايتا ول بالەنباي جىلدان بەرى ءتۇيى­نى مەن تۇيتكىلى شەشىلمەي تۇرعان وسى ءبىر ماسە­لەگە نۇكتە قويدى دەۋگە بولادى. ەندى باسقا اۋدان اكىمدەرى دە ويلانىپ, نۇرلان كۇلجان جاسا­عان­داي شەشىم شىعارىپ, شاعىن مەكتەپتەر قۇرۋ, ينتەرنات اشۋدى قولعا الار دەپ كۇتەمىز. ايت­پاق­شى, ەلىمىزدەگى اۋدان ورتالىقتارىندا ينتەر­ناتتاردى قايتا اشۋ تاقىرىبىن «ەگەمەندە» ارىپتەسىمىز سەرىك ءپىرنازار دا جازىپ, ۇكىمەت نازارىنا ۇسىن­دى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ايتارىمىز بۇل وتە قاجەت, كەرەكتى ماسەلە. ويتكەنى, ءبىز­دىڭ وڭىردەگى بالا سانى از بولىمشەلەردەگى شاعىن مەكتەپتەر ءتيىمسىز. ەكىنشى­دەن, ءار سىنىپتا وقيتىن اينالدىر­عان 5-6 بالانى جيناپ الىپ, ءبىر عانا مۇعالىم ساباق بەرەدى. بۇدان وقۋشىلار قانداي ءبىلىم الادى, ءومىر بولسا, العا وزىپ بارادى. اۋدان اكىمىنىڭ شەشىمىنە وراي شاعىن بولىمشەلەردە تۇراتىن بۇل وقۋشىلار ەندى باياناۋىلداعى شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى 600 ورىندىق مەكتەپ-ينتەرناتتا وقيتىن بولادى. بۇل وتە دۇرىس شەشىم. جاعداي بار, تاماق, جاتىن جەرى تەگىن. اۋىل بالاسىنا ەندى باسقا نە كەرەك – وقى, ءبىلىم ال, ادام بول. سول سياقتى لەبياجى اۋدانىنىڭ اۋىلدارىندا دا بالا سانى ازاي­عان. شاعىن مەكتەپتەردە جوعارى سىنىپتا وقيتىن 11 وقۋشى قالىپتى. باستاۋىش مەكتەپتەرىندە دە بالا سانى 2-3-تەن عانا. ءبىلىم باسقارماسى ءبىر وقۋشىنى وقىتۋ ءۇشىن جىلىنا بيۋدجەتتەن 2 ميلليون تەڭگە بولىنەدى دەپ وتىر. ولاي بولسا, اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتىڭ قاسىنان ينتەرنات سالۋ قاجەت. وبلىس اكىمدىگى اۋدان باسشىلىعىنا ينتەرناتتىڭ قۇرىلىسىنا قانشا قاراجات قاجەت ەكەنىن انىقتاپ, الداعى بەس جىلعا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوسىمى بولا ما, جوق پا دەگەن مونيتورينگ ءجۇر­گىزۋدى تاپسىردى. قازىر لەبياجى اۋدانىنداعى 23 مەكتەپتە 1 650 وقۋشى عانا بار. ءار مەكتەپكە قانشا بالادان كەلەتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. ولارعا 464 مۇعالىم ساباق بەرەدى. سوندا اۋدانداعى 23 مەكتەپتە وب­لىس ورتالىعىنداعى ءبىر عانا مەكتەپتىڭ وقۋ­شى­سى وقيدى ەكەن. وسى اۋدانداعى ءشامشى اۋىلى­نىڭ 8-9 بالاسىنىڭ مال تۇراتىن قورامەن قاتار­لاس ۇيدە وقىپ جاتقانىن جازدىق. ال, اقتوعاي اۋدانىنداعى ءبىر­قاتار اۋىلداردا بالا سانىنىڭ ازايۋىنا وراي مەكتەپتەر مۇلدە جابىلعان-دى. بيىل قىركۇيەك ايىنان باستاپ, مىسالى, جاڭابەت بولىمشەسىنىڭ وقۋشىلارى ەندى مۇتكەنوۆ اتىنداعى اۋىلعا ارنايى كولىكپەن بارىپ وقيدى. بۇل اۋىلداعى 350 ورىن­دىق مەكتەپتە دە بالا سانى ازايىپ كەت­كەن. جارتىلاي بوس تۇرعان مەكتەپتى كورشى ءبولىم­شەنىڭ بالالارى كەلىپ تولتىراتىن بولدى. اۋدان ورتالىعىنداعى م. قايىرباەۆ اتىنداعى 960 وقۋشىعا ارنالعان مەكتەپتە قازىر 240 وقۋ­شى عانا قالىپتى. بۇل اۋدان ورتالى­عىنان دا  مەكتەپ-ينتەرنات اشۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. وبلىستا مەكتەبى جوق 100-گە جۋىق شاعىن اۋىل بار كورىنەدى. سول اۋىلداردا تۇراتىن 1126 وقۋشىنىڭ 168-ءى مەكتەپ جانىنداعى 5-6 وقۋشىعا ارنالعان ينتەرناتتاردا تۇرادى. ال 958 اۋىل بالاسى كولىكپەن قاتىناپ ءبىلىم الادى. وبلىستاعى 90-عا جۋىق اۋىل مەكتەبى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى ەكەن. قاشىر, تەگىستىك اۋىلى, ەكىباستۇزدىڭ اقكول اۋىلىنداعى شالعايداعى مەكتەپتەرگە وب­لىس­تىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ وكىلدەرى بارىپ كورسە ۇيالار ما ەكەن؟ جازا بەرسەك, وبلىستاعى بالا سانى, حالقى ازاي­عان اۋىلداردىڭ جاعدايىن ءار اۋدان مىسالى­نان كورە الامىز. سوندىقتان وبلىستىق ءبىلىم باس­قارماسىنا اۋىلدارداعى مەكتەپتەرگە ناقتى كوڭىل ءبولىپ جۇ­مىس جاساۋ كەرەك. تاعى ءبىر مىسال, بيىل شارباقتى اۋدانى, شالداي اۋىلىنداعى سانا­توري سانالاتىن مەكتەپ-ينتەرنات تا جابىل­دى. جىل سايىن بۇل ينتەرناتقا 170 ميل­ليون تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ تۇرىپتى. بۇل اۋدان ورتا­لىقتارىنا ءبىر-بىردەن ينتەرنات سالىپ-اق تاستايتىن قارجى عوي. 220 بالاعا ار­نال­عان ينتەرناتتا 80-دەي بالا عانا بولعان. وب­لىس­­تىق ءبىلىم باسقارماسى وڭىردەگى اۋىل مەك­تەپ­تەرى ءۇشىن ارنايى جەرگىلىكتى باعدارلاما قابىل­­داپ, ول مەكتەپتەردى وڭتايلاندىرۋ جۇيە­­سىمەن قايتا قالىپتاستىرىپ شىقپاي, ماسە­لە وڭالمايدى. قايتالاپ ايتامىز, بىزگە, سول­تۇستىك ءوڭىردىڭ اۋىل مەكتەپتەرىنە وڭتۇستىك ءوڭىر مەكتەپتەرىمەن ءبىر­دەي دارەجەدە قاراۋعا بولمايدى. سوندىقتان اۋىلداعى, بولىمشەدەگى دەپ بولىنگەن مەكتەپتەردە جۇيەسىزدىك, رەتسىزدىك, شاشىراڭقىلىق بايقالادى. ەكىنشىدەن, ءبىر مۇعالىم, ەكى-ۇشتەن وقۋشىسى بار شاعىن اۋىل­دارداعى­ مەكتەپتەر – بۇل وبلىس بيۋدجەتىنە دە ۇلكەن سالماق. ءار بولىمشەدە ءبىر مەكتەپ سالۋ ارقىلى ماسەلەنى شەشە المايتىن سەكىلدىمىز. اۋىل بالالارىنىڭ قالاي, قانداي جاعدايدا ءبىلىم الىپ جۇرگەندەرى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىمەن قوسا, ءبارىمىزدى دە تولعانتۋى, ويلانتۋى كەرەك. بىلتىر باياناۋىل اۋدانىندا – 376, لەبياجى اۋدانىندا – 155, ماي اۋدانىندا – 153, اقتوعاي اۋدانىندا – 183 قازاق بالاسى 1-ءشى سىنىپقا بارىپتى. ياعني, اۋدان اۋىلدارىنداعى مەكتەپتەرگە 8-9-دان عانا بالا بارادى دەگەن ءسوز. – بالا سانى از دەپ مەكتەپتەردى جابا ال­ماي­مىز عوي. مەكتەپ جابىلسا, اۋىل تۇر­عىن­دارى باسقا جەرگە كوشۋگە ءماجبۇر. 2007 جىل­عى 27 شىلدەدەگى «ءبىلىم تۋرالى» زاڭى­نىڭ 8-بابى 7-تارماعىنا سايكەس «مەم­لە­كەت تۇر­عىندار سانى از اۋىلداردا تۇراتىن بالا­لار­دىڭ باستاۋىش, نەگىزگى ورتا, جالپى ورتا ءبىلىم الۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شاعىن جيناقى مەكتەپتەر مەن ينتەرنات ۇيىم­دارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كەپىلدىك بەرە­دى» دەلىنگەن, – دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقار­ماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. وندا زاڭ تارماقتارىنا سايكەس شاعىن جيناق­تى مەكتەپتەر مەن ينتەرنات ۇيلەرىن ۇيىمداستىرايىق. اتا-انالارمەن ناقتى دا دۇرىس ءتۇسى­نىك جۇ­مىستارى جۇرگىزىلسە, ينتەرناتتاردا بالا­لارى­نىڭ وقىپ-ءبىلىم الۋىنا ەشكىم دە قارسى بولا قويماس. ارينە, اتا-انالار ۇل-قىز­دارىنىڭ ءوز ۇيلەرىندە تۇرىپ وقىعانىن قالاي­دى. ينتەرناتتا وقى­تۋعا الاڭداپ, قازىرگى ۋاقىت­تا ءبىر جاعدايعا ۇرى­نىپ قالا ما دەپ قورقا­تىن­دارى دا راس. «با­لا­ل­ا­رى­مىزعا باس-كوز بولا ما, جوق پا؟» – دە­گەن سەنىمسىزدىك تە بار. ال ءبىزدىڭ قازىرگى كۇن­گى بۇكىل ەلگە بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, اقىن­دار,جازۋشىلار, عا­لىم­دار بولسا, كەزىندە ينتەر­نات­تىڭ قارا نا­نىن جەپ وسكەندەر ەكەنىن تاعى ەسكە سالعىمىز كەلەدى. قازىر ۇيالى تەلەفون بار, كۇنىنە قانشا سويلەسسە دە اتا-اناسى ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن بالاسىنىڭ ءبىر حابارىن ءبىلىپ وتىرادى. بىلاي قاراساڭىز, مەكتەپتەردى جاپپاي جاتىپ-اق, كوپتەگەن تۇرعىندار اۋىلدارىن تاستاپ قالالارعا كەتىپ قالدى. بۇل ۇدەرە كوشۋ ءۇردىسى, اسىرەسە, ءبىزدىڭ وبلىستا قاتتى ءبىلىندى. ءبارىمىز دە اۋىلدان ەل كەتپەسىن دەدىك. ارينە, اۋىل مەكتەبى – ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگى­زى, ءتۇپ قازىعى. ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە ءبارى دە اۋىل­دان باستالادى. اۋىل مەكتەپتەرىندە بالا سانىنىڭ ازا­يىپ بارا جاتقانىنىڭ ءبىر سەبەبى, ول بارىمىزگە بەل­گىلى اۋىلداردان ەلدىڭ كوشۋىندە جاتىر. ىرگەسى بۇزىلماي قازاقتىعىن, اۋىلىن ساقتاپ وتىر­عاندار دا بار. بۇرىندارى اۋىل بالالارى وبلىس ورتالىعىنداعى ىبىراي التىن­­سارين اتىنداعى قازاق مەك­تەپ-گيمنازياسى ينتەرناتىنا كەلىپ وقيتىن ەدى. قازىر بۇل ين­تەر­ناتتىڭ وزىندە بالا سانى ازايعان – بار-جوعى 200-دەي شاكىرت قالىپتى. ەگەر دە بۇرىن­عى­داي قالىپتاسقان جۇيە بويىنشا شالعاي­ اۋىلداعى مەكتەپتەردە 2-3-تەن قالعان اۋىل بالالارىن جيناپ, وسى ينتەرناتتا وقىت­سا, الدەقايدا ۇتىمدى بولار ەدى. ەلىمىزدە قابىل­دانعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا دامىعان مەملەكەتتەر ستاندارتتارىنىڭ نەگىزىندە ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋ, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ باعىتىندا ءتيىستى جۇمىستار اتقارۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. اۋىل مەكتەپتەرى ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا 3-4 سىنىپتاعى 5-6 بالانى قوسىپ, ءبىر مۇعالىم ساباق بەرەتىن بىلىمنەن ەشقانداي ناتيجە بولماسى انىق. ەلىمىز دامىعان ەلدەردىڭ قاتارى­نا ەنۋ ءۇشىن ءبىلىمدى ۇرپاق قاجەت. ەلگە كوشىپ كەلەتىن ورالماندار­دى دا سولتۇستىكتىڭ اۋىلدارىنا ورنا­لاستىرۋدىڭ ۇكىمەتتىك جۇيەسى قۇرىلماي, بالا سانى, جالپى حالىق­تىڭ سانى ازايعان اۋىل, اۋدان حالقى­نىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ەندى مۇمكىن ەمەس. ءبىز ماقالامەن بىرگە گازەتكە بەرىپ وتىر­عان مىنا سۋرەتتى قارا­ڭىز­شى: مەكتەپتىڭ سىنىپ­تارىن تولتىرعان اۋىل بالالارى, ەكىباس­تۇز­دىڭ ىرگەسىندەگى  بايەت اۋىلىنا قونىستانعان ورالمان اعايىن­دارى­مىزدىڭ ۇل-قىزدارى. ەگەر بوس قالعان اۋىلدارعا وسىلاي ەل كوشىرىپ اكەلسەك, ءدال سۋرەتتەگىدەي سىنىپتارعا بالا سىيماي, اقار-شاقار بولىپ قالار ەدىك.  فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار وبلىسى سۋرەتتە: بايەت اۋىلىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارى