عىلىم جانە ءدىن

ءدىن مەن عىلىم اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا دا جەڭىل-جەلپى قاراۋعا, بولماسا قايشىلىقتاردى ىمىراعا كەلمەيتىن كەرەعار جاقتار دەپ تۇسىنۋگە تاعى بولمايدى. 2009 جىلدىڭ 12 اقپانىندا ەۋروپا عىلىمي قاۋىمداستىعى چارلز ءدارۆيننىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋىن اتاپ ءوتتى. دارۆينيزم تەوريا­سى ءالى دە الەمدى ابىرجىتۋدا. مۇسىلماندار ونىمەن ىمىراعا كەلمەي, جوققا شىعارسا, باسقالار جارتىلاي مويىندايدى, ۇشىنشىلەر ونى تولىق قابىلدايدى. پىكىر-تالاس ءالى جالعاسۋدا. كاتوليكتەر ورتاسىندا ءدىن مەن عىلىم اراسىنداعى ادامنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى ايتىس بىرتە-بىرتە مامىلەگە كەلەتىن سياقتى. بۇگىن بىرقاتار حريستياندىق شىركەۋلەر چ.ءدارۆيننىڭ ەۆوليۋتسيالىق ىلىمىنە قارسى ەمەس, ادامداردىڭ بيولوگيالىق, فيزيولوگيالىق جاعىنان جانۋارلارمەن ورتاق ۇقساستىقتارى بارلىعى ايتىس تۋدىرمايدى, ال ونىڭ جانىنىڭ يەسى قۇداي دەگەنگە توقتايدى. ادامنىڭ ءتانى مەن جانى سياقتى ەل حالقىنىڭ بولمىسىنا ەتەنە جاقىن, سىڭىسكەن ءدىندى مەملەكەتتەن تۇگەل اجىراتۋعا بولمايدى. وسىلاي ادامزات ەكى بيلىككە باس يەدى, دىنگە جانە زايىرلى مەملەكەتكە دەگەن قاعيدا قالىپتاسىپ كەلەدى. اتەيستەردىڭ ءجونى بولەك. مەملەكەت ادامداردىڭ ءتانىن بيلەسە, ءىشىپ-جەۋىن, تۇرمىستىق جاعدايىن, دەنساۋلىعىن رەتتەسە, جاراتۋشى و دۇنيەدە دە, بۇل دۇنيەدە دە ادامنىڭ جانىن بيلەيدى. قازاق ويشىلدارى «جان دۇنيەگە قوناق ەكەن, دۇنيە دەگەن شولاق ەكەن» دەپ تالاي ايتقان. ءدىن ادامدار اللا الدىندا بىردەي دەسە, مەملەكەت ادامدار زاڭ الدىندا بىردەي دەيدى. مەملەكەت ءوز ادامدارىنا ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە قاراسا, ءدىن ادامدارعا اللانىڭ سۇيىكتىسى رەتىندە قارايدى. وسى تۇستا زايىرلى قوعامدا ءدىن مەن مەملەكەت, بيلىك پەن ءدىني سالت-سانا ۇيلەسىپ جاتىر. عىلىمي جانە ءدىني كوزقاراستار قارىم-قاتىناسى اسىرەسە, حريستيان دىنىندە كۇردەلى. 2012 جىلى رەسەيدىڭ ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ورتالىعىندا (ميفي) تەولوگيا كافەدراسى اشىلىپ, ونى ۆولوكولام ءميتروپوليتى يلاريون باسقاردى. عىلىمي كەڭەستەگى سوزىندە ول كافەدرا ءدىن مەن جاراتىلىستانۋ ءبىلىمى اراسىندا پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى, ال وسىنداي پىكىر الماسۋ جاراتىلىستانۋ بىلىمىنە دە, ءدىندى قولداۋشىلارعا دا كەرەك. بىرقاتار فيزيكتەر بۇل جاڭالىقتى ورەسكەل قىلىق, ءدىن مەن عىلىم ادامدار حارەكەتىنىڭ مۇلدە بوتەن سالالارى, دەدى. بۇل پارىقسىزدىق, كونستيتۋتسياعا دا قايشى جانە ءبىز تولەيتىن سالىق ەسەسىنەن ىستەلىپ وتىر دەگەن قارسىلىق پىكىرلەر ايتىلدى. باسقالارى مۇنداي كافەدرانىڭ اشىلۋى ساياسي كونيۋنكتۋرا, مەملەكەتتىڭ دىنگە بەتبۇرىسىن قولداپ, اعىمعا بەيىمدەلۋ, دەدى. ميفي ستۋدەنت­تەرى­نىڭ ايتۋىنشا, ەگەر عىلىمي ورتالىقتا تەولوگيا كافەدراسى اشىلسا, وندا ءدىني سەميناريادا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى تەرەڭ وقىتىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ەۋروپا مەملەكەتتەرى بارلىق ءدىني توپتار مەن ىنتىماقتاسۋعا ىقىلاستى, بىراق بارلىعىنا بىردەي بەيىمدى ەمەس, دىندەرگە ۇلكەن تاڭداۋ, تالعامپازدىق تانىتادى. قوعامنىڭ ىرگەلى تاريحي قۇندىلىقتارى, مادەنيەتى مەن ۇيلەسەتىن ءدىني بىرلەستىكتەرمەن جاراسىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ باستى ماقساتقا اينالسا, باسقالارعا تەك توزىمدىلىك قانا تانىتادى, كەيدە قىسىم دا جاسايدى. رەسەي فيزيكتەرى ءدىن تۋرالى پىكىر تالاستىرىپ جاتقان تۇستا, 2012 جىلى قازاننىڭ 25-ىمەن 28-ءى ارالىعىندا رەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءار جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن ءدىن مەن عىلىمنىڭ ءوزارا بايلانىسىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا ءوتتى. ەشقانداي داۋ, تالاس بولعان جوق. رەسەيدەگى ايتىستىڭ سەبەبىن تالاي جىلدار بويى عىلىم مەن ءدىننىڭ قاراما-قارسىلىعى تۋرالى يدەولوگيانىڭ ىزعارىنان دەپ ءتۇسىنىپ كەلگەن ەدى ءدىندى قولدايتىن عالىمدار. ءداستۇرلى ءدىندى ۇستانباعان عىلىمنىڭ قۇدىرەتىن سەزىندىرۋشى ەينشتەين ايتقان: «مەن قۇدايدىڭ  الەمدى قالاي جاراتقانىن بىلگىم كەلەدى. ونىڭ قۇدىرەتىن ۇعىنعىم كەلەدى. قالعانىنىڭ ءبارى ۇساق-تۇيەك». ول تابيعات قۇبىلىستارىنا ارالاساتىن, ادامدار تاعدىرىن بيلەيتىن ۇرەي مەن ءۇمىتتىڭ كوزى بولاتىن قۇدايدى مويىندامايدى.الەمدى كەلىستىرىپ, ۇيلەستىرگەن جاراتۋشى بارلىعىنا سەنەدى. ءىنجىلدىڭ قۇداي بارلىعىن ولشەممەن, سانامەن, سالماقپەن ۇيلەستىرىپ جاسادى دەگەنىنە قارسى ەمەس. ءدىن مەن عىلىمنىڭ ءوزارا قاتىناسى بۇگىن عىلىمدى دا, ءداستۇرلى دىندەردى دە قىزىقتىرىپ وتىر. عىلىمنىڭ سوڭعى جاڭالىقتارىن جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق جانە قوعامدىق عىلىمدار تۇرعىسىنان دا وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە بۇگىن قازاقستاننىڭ عىلىم-ءبىلىم قاۋىمداستىعى دا مۇددەلى. امانگەلدى ايتالى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اقتوبە