ەۋرازيانىڭ كىلتى – قازاقستاننىڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعىندا

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن, ياعني 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاي وتىرىپ, ءوز مەملەكەتتىلىگىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە العاندا وتە قىسقا كەزەڭىندە ۇلكەن الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى جانە ورتالىق ازياداعى اسا ماڭىزدى ەلدىڭ بىرىنە اينالدى. قازاقستان جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءىن 700 اقش دوللارىنان 13 600 اقش دوللارىنا دەيىن ارتتىرىپ, ەلدەگى دامۋ مەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىندە ءوزىنىڭ ماقساتىن ايقىنداپ الدى جانە باسەكەلەستىك تۇرعىسىنان العاشقىلاردىڭ قاتارىندا الدىنا الەمدەگى اسا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ ساپىنا قوسىلۋ مىندەتىن قويدى. بۇگىندە قازاقستاندا تۇراق­تى­لىق پەن تۇسىنىستىكتىڭ ارقاسىندا ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار مەن ءدىني سەنىم-نانىمداعى ادامدار ءبىر جا­عادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, دوستىقتىڭ تەمىرقازىعىن بەكەمدەي تۇسۋدە. ال ەلدەگى قازاق حالقى سانىنىڭ ۇلەسى 65 پايىزدى قۇراسا, جالپى تۇرعىندار 17 ميل­ليوننان اسىپ جىعىلادى. 2014 جى­لى قازاقستان جاھاندىق بەيبىت­سۇيگىش يندەكسىنىڭ جىل سايىنعى كورسەتكىشى بويىنشا 99-ورىندا تۇراقتاسا, وتكەن جىلى 86-ورىنعا, ال بيىل ءتىپتى 75-ورىنعا كوتەرىلدى. بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتىڭ جانە تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىندەگى دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان وتكەن 20 جىل ىشىندە شەتەل ينۆەس­تورلارى ءۇشىن, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, تارتىلىس ورتالىعىنا اينالدى دەسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. وسى ورايدا قازاقستانعا قۇيىلعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستي­تسيالارىنىڭ كولەمى 200 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتىپ وتىر. سىرتقى ساياساتتاعى مۋلتيپەرسپەكتيۆالى تيىمدىلىك قازاقستان كوپقىرلى جانە بەي­بىتسۇيگىش سىرتقى ساياسات ۇستانىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەلدىڭ رەسەيمەن شەكاراسى 14 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. قىتايمەن جانە باسقا دا ەلدەرمەن شەكارالاسادى. استانا ولاردىڭ بارلىعىمەن سترا­تەگيالىق قارىم-قاتىناس ۇستا­نا وتىرىپ, ءوزىنىڭ بايلانىس­تارىن اقش-پەن, ەۋروپا ەلدەرى­مەن جانە يسلام الەمىمەن نىعاي­تۋدى دا ۇمىتقان ەمەس. وسى سالا­دا تەڭدەستىرىلگەن ماڭىزدى سايا­سات جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قازاق­ستان بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋب­ليكالارىنىڭ ىشىندە, يسلام الەمى ەلدەرىندە العاش بولىپ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتتى. يسلام ىنتى­ماقتاستىعى ۇيىمىنا باسشىلىق جاسادى. ەندى ەكسپو-2017-ءنىڭ يەسى رەتىندە وسى حالىقارالىق ۇلكەن شارانى وتكىزۋگە جان-جاقتى داي­ىندىق ۇستىندە. ەكسپو-نىڭ ءوزىنىڭ اۋقىمى جونىنەن الەمدەگى ءۇشىنشى شارا بولىپ سانالاتىنىن قاپەرگە سالا كەتەيىك. اتالعان حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەگە 5 ميلليوننان استام ادام كەلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. وسى ماقساتتا قازىرگى كەزدە نەگىزگى تاقىرىبى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» بولىپ تابىلاتىن جاڭا دا زاماناۋي كورمە ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى سالىنۋدا. ەل استاناسىنىڭ قاق تورىندە ورىن تەپكەن كورمە الاڭى ەكسپو-2017 اياقتالعان سوڭ ەلدىڭ باس قالاسىنىڭ كورمە ءتۋريزمى نىسانى رەتىندەگى شەبىن نىعايتا تۇسەتىن بولادى. بۇل تابىستاردىڭ بارلىعىنا قازاقستان وڭىردەگى العاشقى ەل بولىپ قول جەتكىزىپ وتىر. تاريح پەن تۋريزم ەلى سوڭعى كەزدەرى ءتۇرلى ەلدەر, ونىڭ ىشىندە قىتاي دا بار, تاريحي جىبەك جولىن قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش-جىگەر جۇمساپ جاتىر. ال قازاقستان جىبەك جولى مارشرۋتىندا وزگەنىڭ نازارىن وزىنە سترا­تەگيالىق جانە گەوساياسي ورنالاسۋىمەن اۋدارادى جانە جەراستى قازبا بايلىقتارى تۇرعىسىنان كەلگەندە الەمدەگى اسا باي ەلدەردىڭ قاتارىنان سانالادى. ماسەلەن, قازاقستان مۇناي مەن تابيعي گاز قورى بويىنشا الەمدە 12-ورىن الادى. قۋات كوزدەرىنەن تۇسكەن پايدانىڭ ارقاسىندا ەلدە كەڭ كولەمدى قۇرىلىس جۇمىستارى قانات جايىپ, جولدار مەن كوپىرلەر سالىندى. تۋريزم سالاسىندا دا ايتار­لىق­تاي تابىسقا جەتكەن قازاقستان تۋريستەردىڭ نازارىن ءوزىنىڭ بىرە­گەي ارحەولوگيالىق تۋىندىلارى­مەن دە وزىنە اۋدارىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ەلدە 9 مىڭنان استام تاريحي تۋىندىلار بار دەپ ەسەپ­تەلەدى. ءتۇرلى وبلىستار مەن قالا­لارداعى كوپتەگەن تۋىندىلار يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىن­عان, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ تانىمالدىعى الەمدە بارعان سايىن ارتا ءتۇسىپ وتىر. الەمدە نازارباەۆتىڭ الار ورنى ايتارلىقتاي ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ – كوپقىرلى جانە وڭىرلىك اۋقىمنان اسىپ كەتكەن كوشباسشى. بۇگىندە ول تەك ءوز ەلى عانا ەمەس, بۇكىل ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىندا شەشۋشى ءرول اتقاراتىن تۇلعا بولىپ تابىلادى. نازارباەۆ قول جەتكىزگەن دەڭگەيدى ءتۇسىنىپ, ونى كەلەسى ۇرپاققا بەرۋ ءۇشىن بۇل كوشباسشىنىڭ بىرەگەيلىگىنە ەكپىن ءتۇسىرۋ كەرەك. نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك جاريالانباي تۇرىپ, كسرو دەپۋتاتتارىنىڭ سەزىندە بىلاي دەگەن بولاتىن: «ەل دەموكراتيالاندىرۋ تۋرالى ادەمى سوزدەرگە قاقالىپ-شاشالىپ جاتقان كەزدە, ءبىر ءۇزىم نان ءۇشىن ەۋروپانىڭ باي «ۇستەلىنە» كوز ءسۇزۋ باستالعان تۇستا مۇنداي ساياساتپەن ەش كەلىسە المايمىن. قازاقستان ەشقاشان ەشبىر ءوڭىردىڭ قولتىعىندا كەتپەيدى جانە ەشقاشان بىرەۋدىڭ ءىنىسى بولمايدى». نازارباەۆ, سونداي-اق, جاڭاشىلدىققا جانى قۇشتار كوشباسشى رەتىندە سينگاپۋردىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ, مالايزيا مەن تۇركيانىڭ ۇلگى-ونەگەسىمەن رۋحتاندى. ول ءوزىنىڭ ءبىلىمىن ەكونوميكا, تاريح, ساياسات جانە عىلىمنىڭ باسقا دا سالالارىندا تەرەڭدەتە ءتۇسىپ, ەلدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارىن ءتۇزدى. وسى ارادا ەلدىڭ ىنتىماقتاستىققا, ينتەگراتسياعا, تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىككە نەگىزدەلگەن سىرتقى ساياساتىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. شىن مانىندە, قازاقستان قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق دەرجاۆا ەدى. الايدا, مەملەكەت باسشىسى سارابدالدىق تانىتىپ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ قانا قويماي, قولداعى يادرولىق ارسەنالدان دا ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بەلسەندى ءىس-قيمىل تانىتقان نازارباەۆ, سونىمەن قاتار, ءوزىنىڭ كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك سالاداعى كوپتەگەن كوكەيكەستى پروبلەمالاردى دەر كەزىندە ەڭسەرۋگە قول جەتكىزدى. نازارباەۆتىڭ وسى قىرى قازاقستاننىڭ قانداي دا ءبىر ىشكى جانجالدارسىز ىلگەرىلەۋىنە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سيم­بيو­تيكالىق كوشباسشى دەۋ­گە لايىق ءىس-ارەكەتتەر دە تانىتا ءبىلدى. اتالعان تۇسىنىك اكىمشىلىك ومىرگە ءتىرى ورگانيزمدەر اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى نىشاندايتىن تەرمين رەتىندە بەيىمدەلگەن بولاتىن. وسىلايشا ول, قالايتىن بولساڭ, الەمدە بارلىق دىندەر مەن ەتنوستارعا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر سۇرە الاتىنداي جاعداي جاساۋعا بولاتىنىن ايعاقتاپ, وسىنىسىمەن بۇكىل الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. اتالعان ۇدەرىس نازارباەۆتىڭ الەمدىك ساياسي ساحنادا كورەگەن كوشباسشى رەتىندەگى شەبىن شىن مانىندە نىعايتا ءتۇستى. ءسويتىپ, وڭىردە دامۋدىڭ نازارباەۆ قولدانعان ادىستەرى مەن تاسىلدەرى شىعىس پەن باتىستى بىرىكتىرەتىن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تارتىمدىلىعى ءۇشىن العىشارت جاسادى. وسى نەگىزدە رەسەي, اقش جانە قىتاي سەكىلدى جاھاندىق اۋقىمداعى كۇشتەر قازاق دالاسىندا تەڭدەي تيىمدىلىك قاعيداتى بو­يىنشا كەزدەسۋگە مۇمكىندىك الدى. تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتەن اسقان بيىك ماقسات جوق الەمدەگى ەكونوميكالىق ءسىل­كى­نىستەر, سونداي-اق, مۇناي باعاسى­نىڭ ءتۇسىپ كەتۋى ەۋرازەق ەلدەرىن­دە, تۇتاستاي العاندا قازاقستان ەكونوميكاسىندا دا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قيىندىقتار تۋعىزىپ وتىر. الايدا, «ورتالىق بانك» پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىندا جيناق­تالعان سەنىمدى ۇلتتىق رەزەرۆ­تىڭ بولۋى اتالعان ۇدەرىستى سالىس­تىرمالى تۇردە جەڭىل ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزۋدا. بۇل ارادا پرە­زيدەنت نازارباەۆتىڭ اتالعان قوردى قۇرا وتىرىپ, جاھان­دىق دەڭگەيدە وسىنداي ىقتي­مال توتەنشە جاعدايلاردىڭ ورىن الۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەر­گەنى اڭعارىلادى. مۇنايدان تىس­­قا­رى سەكتورلاردى جانداندىرۋ بو­يىنشا قولعا الىنىپ جات­قان باستامالار تابىس­تى جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا, ياعني ەكونو­مي­كانىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تى­راتىن جوبالارمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ­عا باعىت­تالعان ءىس-شارالار ءوز ءناتي­جەسىن بەرەتىن بولسا, تاياۋ بولا­شاق­تا قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋ مەن ءوسۋ ماقساتتارىنا قاراي سەنىم­دى تۇردە قادام باساتىنى كۇمانسىز. ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكانىڭ سەكتورلارىن ءارتاراپتاندىرۋ ەلدىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى مەن تۇ­تاستىعىن بۇزعىسى كەلەتىن بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ مىسىق تىلەۋىنە ءتيىستى جاۋاپ بولىپ تابىلماق. نازار­باەۆتىڭ كوشباسشىلىعىمەن قازاق­ستاننىڭ بۇگىندە ورتالىق ازياداعى, ەگەر كەڭ اۋقىمدا قاراس­­تىراتىن بولساق, بۇكىل ەۋرا­زياداعى شەشۋشى مەملەكەت بولىپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزەسىڭ.  ەۋر­ازەق-تىڭ بەرىكتىگى جانە ءوڭىر ەل­دەرىنىڭ سىرتقى الەممەن ينتەگرا­تسيالانۋى ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق­ستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا تاۋەلدى. دەمەك, قازاقستانعا قار­سى باعىتتالعان تەرروريزم مەن وزگە دە قاتەرلەردىڭ قاۋپىن جويۋ بۇكىل ەۋرازيانىڭ باسىمدىعى بولۋى ءتيىس. كۋرشاد زورلۋ, «Yeni Cag» گازەتىنىڭ ءجۋرناليسى