بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل تولادى. وسى جىلدار ىشىندە ەل بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا الىنباس اسۋلار الىندى. وركەنيەتتى دامىعان 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. كوك تۋىمىزدىڭ بەيبىت كۇن اسپانىندا جەلبىرەپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرلانا تۇسۋىنە ەلى سۇيگەن, ەلىن سۇيگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ساليقالى, سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى ەكەنى بارشامىزعا ايان. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇنىق اۋاسىمەن تىنىس العان جىلدارى اۋدان ەكونوميكاسى دا ءوسىپ-وركەندەۋ جولىنا قادام باستى. ەلباسىمىزدىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋلارى بولاشاعىمىزدىڭ باعدارشامىنا اينالدى. اتقارىلار اۋقىمدى ىستەرگە تىڭ سەرپىن بەردى. ءاربىر سالاعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا حالىق مۇددەسى, يگىلىگى ءۇشىن ورەلى ىستەر كەڭگە قانات جايدى. العا قويعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا ناتيجەلى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قول جەتكىزىلدى.
«يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا وتكەن جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر ارقىلى ۇلكەن جوبا «ەۆروحيم-تىڭايتقىش» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ تاۋ-كەن وندەۋ كەشەنى ىسكە قوسىلدى. اتالمىش كاسىپورىن 2015 جىلى 319,8 مىڭ توننا ءونىم وندىرگەن بولاتىن, ال بيىل 640,0 مىڭ توننا فوسفور ونىمدەرىن ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن «ەۆروحيم-تىڭايتقىش» جشس مەن «ەۆروحيم-قاراتاۋ» جشس 170,3 مىڭ توننا ءونىم ءوندىردى. وندىرىلگەن ونىمدەر شەتەلدەرگە جىبەرىلدى.
سونىمەن قاتار, «ەۆروحيم-قاراتاۋ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى جاڭاتاس قالاسىنداعى فوسفاتتاردى قايتا وڭدەيتىن حيميالىق كەشەن (2 كەزەڭ) قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. كەشەن 2019-2020 جىلدارى ىسكە قوسىلادى. جوبانىڭ قۇنى – 950,0 ملن اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. كەلەشەگى كەمەل, بولاشاعى جارقىن جاڭاتاس قالاسىنىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتىر. جاڭاتاس تاۋ قوپارىپ, تاس جارعان كەنشىلەردىڭ قۇت مەكەنى. قالانىڭ ىرگەتاسى قالانعان كۇننەن باستاپ بۇل قۇتتى مەكەنگە بۇرىنعى وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جاستار كەلىپ قونىس تەپتى. ءسويتىپ, جاستار قالاسى اتاندى. قازىرگى تاڭدا مۇندا تۇرىپ جاتقان كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى سول كەزدە كەلگەن جاستاردىڭ ۇرپاقتارى. بۇگىندە «ەۆروحيم-تىڭايتقىش» جشس جۇمىسى قايتا جاندانا تۇسۋدە. سوندىقتان بۇل ەڭبەك ۇجىمىنىڭ كۇننەن-كۇنگە قارقىن العان قات-قابات قىرۋار جۇمىستارىنا جالىن اتقان جاستاردىڭ كۇش-قايراتى, جىگەرى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا قالامىز جاس كەنشىلەرمەن تولىعا تۇسەدى دەگەن ويدامىز. ونەركاسىپ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى جەتىلدىرۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا بيىل بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلادى. «تاراز كولىك جولى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ اسفالت-بەتون زاۋىتى وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 2015 جىلى ەنگىزىلدى. سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 250,0 ملن تەڭگە. جىلىنا 600,0 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وندا 50 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. وندىرىستىك بازادا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى اياقتالعان, بۇگىنگى كۇنى زاۋىت 1200 توننا دايىن اسفالت پەن 1000 توننا قيىرشىق تاس ءوندىردى. اتالمىش زاۋىتتا ەلەكتر جەلىلەرىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى- 2020» باعدارلاماسى بويىنشا 57,0 ملن تەڭگەگە قۇجاتتار جاسالىپ, مەملەكەتتتىك ساراپتاما الىندى. 74 ازاماتقا «بيزنەس كەڭەسشى» وقۋ كۋرسىنىڭ سەرتيفيكاتى تابىس ەتىلدى. «اسىل تۇز كومپانياسى» كاسىپورنىنىڭ اس تۇزىن ءوندىرۋ زاۋىتىنا 700,0 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا جۇمسالادى. 75 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, جىلىنا 50,0 مىڭ توننا اس تۇزى شىعارىلادى. زاۋىت قۇرىلىسى جالعاسۋدا.
سونىمەن قاتار, وسى ەكى جوبامەن شەكتەلىپ قالماي اۋدانعا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىزدەستىرىپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋ جالعاسۋدا. اتاپ ايتقاندا, جاڭاتاس قالاسىندا اشۋعا جوسپارلانعان «SODIUM» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە 2016 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ جۇمىس جۇرگىزۋگە جەر ۋچاسكەسى ءبولىنىپ بەرىلدى. زاۋىتتىڭ جوبالىق قۇنى – 262,0 ملن تەڭگە. سارىسۋ جانە تالاس اۋداندارىنداعى ءىرى ءوندىرىس ورنى – «قازفوسفات» جشس فيليالى «قاراتاۋ» تاۋ-كەن وڭدەۋ كەشەنى دە قازىر دامۋ ۇستىندە. فوسفور ءونىمى ەۋروپا جانە ازيا مەملەكەتتەرى تاراپىنان ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولۋدا. ءونىم شىعىس جانە باتىس ەۋروپاعا, تمد ەلدەرىنە, قىتايعا جانە ىشكى تۇتىنۋشىلارعا شىعارىلادى. كەشەندە بارلىق ماماندىقتار بويىنشا 2 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. ورتاشا ايلىق جالاقىلارى 92000 تەڭگەنى قۇرايدى. مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولۋدە. ونىڭ ايقىن دالەلى – اگروقۇرىلىمداردىڭ ءىسىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار. بىراق, جاسىراتىنى جوق, مۇنداي جەڭىلدىكتەر تۋرالى قاراپايىم ەڭبەككەرلەر, ءتىپتى تاجىريبەسى بار, بەلگىلى كاسىپكەرلەر دە جەتە بىلە بەرمەيدى.
سول سەبەپتى, ءبىز وسى باعىتتاعى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا بەل بۋىپ وتىرمىز. بىلتىر اۋداندا وبلىستىق دەڭگەيدە ۇلكەن ينۆەستيتسيالىق فورۋم ءوتتى. سول جيىندا اۋدان اكىمدىگى مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋشى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويدى. مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى قانداي جەڭىلدىكتەر جاسالاتىنى جايلى كەڭىرەك اڭگىمە قوزعالدى. مەموراندۋمعا قول قويۋ ارقىلى شارۋالار اۋداندا 100 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭىن سالۋ, 150 سيىر سىياتىن تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كەلىسىمدەرىنە قول جەتكىزدى. فورۋمدا كاسىپكەرلەر كوتەرگەن ماسەلەلەر بويىنشا, ناقتىراق ايتساق, جاڭادان تۇز وڭدەيتىن زاۋىت سالۋ, سونىمەن بىرگە, اسفالت جاسايتىن ءوندىرىس ورنىن پايدالانۋعا بەرۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن وڭدەيتىن تسەحتار اشۋعا ناقتى قولداۋ كورسەتىلە باستادى.
سونداي-اق, قۇس فابريكاسى, ءجۇن جۋ, قامىستان قۇرىلىس ماتەريالدارىن دايىنداۋ, شۇجىق تسەحتارىن اشۋ سەكىلدى ءىرى جوبالار دا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. جالپى, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالىپ اۋداندا ارنايى يندۋستريالىق ايماق قۇرىلدى. جۇزەگە اسىرىلاتىن جاڭا ينۆەستيتسيالىق 12 جوبانىڭ قۇنى 1,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. اۋداندا شارۋانىڭ ءونىمدى جۇمىس ىستەپ, كاسىپ جاساۋىنا بارىنشا مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا. دەگەنمەن, ءالى كۇنگە ءوز جەرىن يگەرە الماي نەمەسە بىرىگىپ ىرىلەنە الماي وتىرعان قاۋقارسىز شارۋا قوجالىقتارى دا جوق ەمەس. ولار كەشەگى كەڭشار مەن وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر تاراعان شاقتا پايلىق ۇلەستەرىنە جەر, تەحنيكا, جىلجىمايتىن م ۇلىك الىپ, بىراق ونى ءارى قاراي دامىتا الماعان شارۋالار قاتارىنا جاتادى. بىرنەشە جىل بويى ەگىن ەگە الماي, قولداعى بار تەحنيكاسىن ساتىپ جىبەرگەن شارۋالاردىڭ بۇگىندە جەرلەرىن جالعا بەرگەننەن باسقا امالدارى قالماعان. ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ قولعا العان ءىسى دە ماردىمسىز. بىرىگىپ ىرىلەنبەيىنشە العا جىلجۋ جوق. وسى ماسەلەلەر شارۋا قوجالىق باسشىلارىنا كەڭىنەن ءتۇسىندىرىلىپ, قوزعاۋ سالىنۋدا. قازىرگى تاڭدا پايدالانىلمايتىن جەرلەرگە تالداۋ جاسالىپ, يگەرىلمەي جاتقان جەرلەر كونكۋرس ارقىلى يەلەرىنە قايتارىلۋدا. بۇل جۇمىس ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. جۇيەلى جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى جون جوتاسى قايتا تۇلەپ, تۇرعىندار قىزىل قىرماننىڭ قىزىعىن, ريزىعىن كورە باستادى. اۋداندا ەگىن شارۋاشىلىعى بويىنشا 2015 جىل قورىتىندىسىندا 1,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلۋى – سونىڭ ايعاعى. بىلتىر ەگىستىككە 17040 گەكتار جەر پايدالانىلدى.
بۇل بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە جوعارى كورسەتكىش. گەكتار تۇسىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اگروتەحنيكالىق شارالارعا دا بارىنشا نازار اۋدارىلۋدا. اسىرەسە, شارۋالار ليزينگكە جاڭا تەحنيكا الا باستاعالى جەر وڭدەۋدىڭ ساپاسى ارتا ءتۇستى. ورايى كەلگەندە «يگىلىك» وندىرىستىك كووپەراتيۆى ليزينگكە قوسىمشا تەحنيكا الىپ, ماشينا-تراكتور پاركىن جاڭالادى. مەملەكەت تاراپىنان «متز»-80 تراكتورى تەگىن بەرىلەدى. كاسىپكەرلىك سالانى دامىتۋ ۋاقىت تالابى. اۋداندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ باعىتىندا 1954 كاسىپكەرلىك نىسان تىركەلگەن, وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 74 بىرلىككە نەمەسە 3,9 پايىزعا وسكەن. ونىڭ ىشىندە 13-ءى ورتا, 1 941 شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارى. بىلتىرعى جىلدىڭ ەسەپتى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا جەكە كاسىپكەرلەر سانى 1256-تەن 1326-عا ارتىپ, 70 ازامات كاسىپپەن اينالىسۋدا. ال جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر سانى 79-دان 99-عا ۇلعايىپ, 20 جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارماسىنا تىركەۋگە ەنگىزىلدى. اۋدانداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنا 5 751 ادام ۋاقىتشا جانە تۇراقتى جۇمىسقا تارتىلعان.
ساۋداكەنت اۋىلىندا كۇندەلىكتى 350-400 دانا نان پىسىرەتىن ناۋبايحانا اشىلدى. جىل باسىنان بەرى ناۋبايحانالارعا تۇراقتاندىرۋ قورىنان 3,6 ملن تەڭگەگە 60 توننا ءبىرىنشى سۇرىپتى ۇن تاراتىلىپ بەرىلدى. 2016 جىلى اقپان ايىندا اۋدان كاسىپكەرلەرى مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قاتىسۋىمەن بارلىق اۋىلداردا جىلجىمالى جارمەڭكە وتكىزىلىپ, 3,5 ملن تەڭگەنىڭ تاۋارلارى ساتىلدى. «تاراز» ساۋدا-ساتتىق كومپانياسى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇراقتاندىرۋ قورىنان وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا توعىزكەنت, بايقادام اۋىلدىق وكرۋگتەرى مەن جاڭاتاس قالاسىندا 7,0 ملن تەڭگە كولەمىندە تومەن باعادا ازىق-ت ۇلىكتەرى ساتىلدى. جالپى, اۋدانىمىزدا اگرارلىق-ونەركاسىپتىك ايماققا اينالدىرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىستار اۋقىمدى.
بەيبىتبەك جايلىباەۆ,
سارىسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى جامبىل وبلىسى
