«...يادرو جۇمىرتقالاعان زامان»

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن وتكەن كەزەڭگە باسقاشا كوزبەن, سەرگەك سانامەن قارايتىن بولدىق. ال كەشەگى تۇسىنىگىمىز وزگەشە بولاتىن-دى. «اقش-تى ارتقا تاستاپ, باسىپ وزىپ, كوممۋنيزمگە كادىمگىدەي قول ارتقانبىز». ماسكەۋدەن شىققان ۇران-ءدۇبىرى بار بولعىر, كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىندا دا كادىمگىدەي جاڭعىرىپ جاتاتىن. ماقتانۋعا كەلگەندە الدىمىزعا جان سالا قويمايتىن حالىقپىز عوي, «توبەمىز كوككە ەكى ەلى تيمەي تۇرعانىن» ايتىپ, كادىمگىدەي شاتتاناتىن ەدىك-اۋ... تىڭ يگەرۋدىڭ استارىنا تەرەڭ بويلاماي, قازاقستاننىڭ شارۋا­شىلىقتارى مەرزىمىنەن بۇرىن 1 ملرد 340 مىڭ پۇت استىق تاپسىر­دى دەپ الاقايلاپ, بوركى­مىزدى اسپانعا اتىپ, ءماس­كەۋگە راپورت بەرگەن 1956 جىل دا تاريحقا ەندى. بوسپەلىككە بەرىلىپ كەت­كەنىمىز سونشالىق, قازاق دالا­سىنداعى قويدىڭ سانىن 50 ميلليونعا جەت­كىزبەي توقتامايمىز دەپ جانتالاستىق ەمەس پە. جەتكىزىپ ۇلگەرمەدىك, ءۇل­گەر­سەك تاعى ءبىر ماقتا­نۋعا سەبەپ بولار ەدى. كوممۋنيزمگە تەزىرەك جەتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ونەركاسىبى قارىشتاپ دامۋ كەرەك دەپ, كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن الۋان ۇلتتىڭ وكىلدەرىن شاقىرىپ, اسار جاسادىق. رەسپۋبليكادا كومىر جانە تەمىر كەنىن ءوندىرۋ, بولات بالقىتۋ, قارا مەتالدار پروكاتتاۋدىڭ ۇلەس سالماعى ءوستى دەپ, ماسكەۋگە جەدەلحات جولدادىق. ءون­دىرىس وشاقتارىن كوپ بولىپ تۇرعىزدىق, وندا كەڭەس ادامىنىڭ قولتاڭباسى بار دەپ تاعى دا الاسۇردىق. «ۇرپاعىمىزدى ينتەرناتسيوناليستىك رۋحتا تاربيەلەۋىمىز كەرەك» دەپ بۇل جولدا دا ەشكىمدى الدىمىزعا سالعان جوقپىز. ءتۇرلى ۇلتپەن قۇدا-جەگجات بولىپ, «قۇدا – مىڭ جىلدىق» دەپ كادىمگىدەي قاۋقىلداستىق... ادامنىڭ كوزىن شەل باسقانى سياقتى بوس ماقتان, بوسپەلىك بەلەڭ العان جەردە ادام اينالاسىنداعىنى ناقتى باعالاۋدان قالادى ەكەن. سويتسەك, كوممۋنيزم تۇگىلى, ءسوتسياليزمىڭىزدىڭ ءوزى «كەمەلدەنىپ» ۇلگەرمەگەن بولىپ شىقتى عوي. ونى ەندى-ەندى باعامداپ جاتىرمىز-داعى... سويتسەك, ءبىز «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقا­لا­عان زاماندا» شالقىپ ءومىر ءسۇرىپ, ورىسپەن قۇدا-قۇداندالى بولىپ تويلاپ, «توبەمىز كوككە ەكى ەلى جەتپەي جۇرگەندە», جەرىمىزدىڭ ءبىر شەتىندە سەمەي دالاسىندا كادىمگىدەي الاساپىران سىناق جۇرگىزىلىپتى... سەمەي يادرولىق پوليگونىندا جالپى سانى 456 يادرولىق جانە تەرمويادرولىق جارىلىس بولىپ, ولاردىڭ 116-سى جەر بەتىندە نەمەسە اۋە كەڭىستىگىندە جاسالعان. ونىڭ قاسىرەتىن مىنا ءبىر دەرەكتەن-اق پايىمداي بەرىڭىز. پوليگونداعى اۋەدە جانە جەر بەتىندە سىناقتان وتكىزىلگەن يادرولىق زاريادتاردىڭ جالپى قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ قۋاتىنان 2,5 مىڭ ەسە كوپ! 1949 جىلعى العاشقى جەر بەتىندەگى جارىلىس­تان باستاپ سەمەي جانە پاۆلودار وبلىستارىنداعى رادياتسيالىق ساۋلەلەنۋ ىقپالىنا ۇشىراعان تۇرعىنداردىڭ اراسىندا سىرقات سانىنىڭ ۇدايى وسكەنى بايقالادى. بۇلار – وكپە مەن ءسۇت بەزدەرىنىڭ راگى, ليمفوگەموبلاستوز جانە باسقا دا قاتەرلى ىسىك پاتولوگيالارى. جالپى العاندا راك ىسىگى سىناقتار باستالعالى بەرى ءۇش ەسە ارتقان كورىنەدى. ادام تۇگىل وسىناۋ جارىلىستار سالدارىنان دەگەلەڭ تاۋى دا قيىرشىق تاس ۇيىندىسىنە اينالدى. تاۋدىڭ ءوزىن ۇگىندىگە اينالدىرعان يادرولىق جارى­لىس­تىڭ ادام اعزاسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن پايىم­داي بەرىڭىز. ايتەۋىر, ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋىنىڭ ارقاسىندا قىرىق جىلعا سوزىلعان تاجال توقتاتىلىپ, 1991 جىلى 29 تامىزدا ەلباسى سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميت شەڭبەرىندە جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ ورنى بولەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە, مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعام­داستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەپ تاباندى وتىنىشپەن قايىرىلىپ وتىرمىن. ادامزاتتى اجال سەپكەن سوعىس قاتەرىنەن ارقاشان ارىلتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەن­نىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. ءبىز ءۇشىن قازىر جانە تاياۋ بولاشاقتا بۇدان كوكەيكەستى مىندەت جوق» دەپ ايتۋعا تولىققاندى قۇقى­عى بار. ويتكەنى, قازاق حالقى كورگەن قىرىق جىلدىق سويقان باسقالارعا ساباق بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, «قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى». عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى , «ەگەمەن قازاقستان»