تاريحي شەشىم تاعىلىمى

بيىل سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى تاريحي شەشىمگە – 25 جىل. وسى مەرزىم ارالىعىندا ادامزات بالاسىنا تونگەن يادرولىق قاۋىپ ازايعان ەمەس. كەرىسىنشە, الەمدەگى الەۋەتتى, جەتەكشى, ىقپالدى, ەكونوميكالارى مىقتى دەگەن ەلدەردىڭ اراسىندا سەنىمسىزدىك, تۇسىنىسپەۋشىلىك, ساياسي باسەكەلەستىك ارتا تۇسۋدە. ەڭ قاۋىپتىسى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى قالىپتاسقان حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنىڭ بۇزىلا باستاۋى. وسىنداي جاعدايدا ەل­باسى ن.نازارباەۆ كەلەر ۇرپاق­تىڭ بو­لاشاعىنا, تاعدىرىنا الاڭ­داۋشى­لىقتان, جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋعان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىن ۆا­شينگتوندا وتكەن انتيادرولىق سامميتتە جاريا ەتكەن ەدى. وسى ارقىلى ەلباسى الەم پرەزيدەنتتەرىنە اقىل-پاراساتقا جۇگىنىپ, بولاشاقتا بەيبىت ءومىر ءۇشىن بىرلەسىپ, ناقتى ىستەر اتقارۋ كەرەك­تىگىن العا تارتتى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە يادرولىق سىناقتارعا قار­سى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىنە جانە سەمەي پوليگونى جابى­لۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي وتكىزىل­گەن بريفينگتە سويلەگەن سوزىندە پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى يكرام ادىربەكوۆ مىنە, وسى ماسەلەگە قا­تىستى ءوز ويىن ءبىلدىردى. «2016 جىل ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى, تاريحي جىل بولىپ تۇر. ويتكەنى, عاسىرلار بويى تاۋەلسىزدىگىن اڭساعان ۇلتىمىزدىڭ, حال­قىمىزدىڭ ءوز ارمان-ماقساتىنا جەتكەنىنە بيىل 25 جىل تولادى. وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستان تولىقتاي تۇعىرلى, دەربەس, ەگەمەن مەملەكەت بولىپ قالىپتاستى, ورنىقتى. ەكونوميكالىق, الەۋ­مەت­تىك دەڭگەيى قارقىندى دامىپ, مادە­نيەت, ءبىلىم-عىلىم سالالارىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەڭ باس­تىسى, كوپەتنوستى ەلىمىزدە سايا­سي تۇراقتىلىق, تۇسىنىستىك, سىي­لاستىق, ىنتىماقتاستىق ورنادى. قازاقستاننىڭ وسىنداي تاريحي جەتىستىكتەرى ارينە, ەلباسىنىڭ تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ۇستانعان, تاباندى تۇردە جۇرگىزگەن, الدىن الا بولجاي بىلە­تىن ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ جەمىسى. ماسەلەن, پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن ماسەلەلەرگە قاتىستى ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداي ءبىلدى. سونداي شەشىمدەردىڭ ءبىرى – وسىدان 25 جىل بۇرىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولا تۇرىپ, اسا ىقپالدى اسكەري-ونەركاسىپ كۇشىنە تويتارىس بەرە وتىرىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن تۇبەگەيلى جابۋى. بۇل شەشىم, بۇگىنگى تاريحشىلاردىڭ سوزىمەن ايتاتىن بولساق, قازاق­ستاننىڭ ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا جاساعان اسا باتىل قادامى بولدى», – دەدى ي.ادىربەكوۆ. سونداي-اق, ول سەمەي وڭىرىندە 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى 470-كە تارتا جەرۇستى جانە جەراستى جويقىن سىناقتار جاسالعانىنا, بۇل يادرولىق قارۋ پايدا بولعالى بەرى بۇكىل الەمدە جاسالعان سىناقتاردىڭ تەڭ جارتىسى ەكەنىنە نازار اۋداردى. «يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان پايدا بولعان رادياتسيا ءوڭىردىڭ جەرىن, وزەن-كولدەرىن ۋلاپ, اينالاسىنداعى بارلىق تىرشىلىك اتاۋلىعا كەرى اسەر ەتتى. سىناق ايماعىنداعى 1,5 ميلليونعا جۋىق تۇرعىننىڭ دەنساۋلىعىنا وراسان زيا­نىن تيگىزدى. ال سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىمەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە ودان باس تارتۋدىڭ الەمدىك ۇدەرىسىنىڭ جاڭا الەمدىك كەزەڭى باستالدى. ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن قا­زاق­ستان الەم تاريحىندا يادرولىق قارۋ­دان باس تارتقان ءبىرىنشى ەل بولدى. ەل پرە­زيدەنتىنىڭ بۇل اسا ماڭىزدى شەشىمى الەمدەگى قالعان 4 يادرولىق سىناق پوليگونى جۇمىستارىنىڭ توقتاۋىنا نەگىز قالادى», – دەدى سەنات دەپۋتاتى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكو مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىمىنەن كەيىن, قازاقستان 25 جىل بويى يادرولىق سىناقتى تۇبەگەيلى توقتاتۋ, يادرولىق قارۋدى جويۋ جانە ولاردى تاراتپاۋ تۋرالى حالىقارالىق قوعامداستىقتا تۇراقتى تۇردە ماسە­لەلەر كوتەرىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. «ءبىزدىڭ ەلىمىز بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك يدەياسىن باتىل ۇستانىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازاقستان 2015 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بۇۇ قابىل­­داعان يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلارا­تسيا­نىڭ باستاماشىسى جانە تەڭ ءتورا­عاسى بولدى», – دەدى ر. ۆاسيلەنكو بۇل رەتتە. سونىمەن قاتار, ول 29 تامىز كۇنى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتەتىن «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا توقتالدى. «بۇل فورۋم بارىسىندا جالپىپلەنارلىق وتى­رىس­تى, 4 پانەلدىك سەسسيا­نى وتكىزۋ جوسپارلانعان. وندا يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, تاراتپاۋ توڭىرەگىندە وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ايتىلادى دەگەن ۇمىتتەمىز. كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا 50-دەن استام ەلدەن 200-گە تارتا شەتەل­دىك قوناق قاتىسادى. استانا فورۋمى­نىڭ سوڭىندا قورىتىندى قۇجات قابىل­دانادى», – دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى. ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتى تۇسىرگەن  ەرلان وماروۆ